III CZP 67/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 67/12

UCHWAŁA

Dnia 7 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Anna Kozłowska

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z powództwa A. D.

przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń Wzajemnych TUW Spółce Akcyjnej

w Warszawie

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 7 listopada 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w K.

postanowieniem z dnia 29 czerwca 2012 r.,

"Czy w świetle przepisu § 10 ust. 1 rozporządzenia Ministra

Finansów z dnia 24 marca 2000 r. w sprawie ogólnych warunków

obowiązkowego

ubezpieczenia

odpowiedzialności

cywilnej

posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku

z ruchem tych pojazdów (Dz.U. Nr 26, poz. 310 ze zm.) zakład

ubezpieczeń jest obowiązany do zapłacenia zadośćuczynienia

za krzywdę wyrządzoną osobie trzeciej, wobec której ubezpieczony

ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 448 k.c. w zw. z art.

24 § 1 k.c.?"

podjął uchwałę:

Przepis § 10 ust. 1 rozporządzenia Ministra Finansów

z dnia 24 marca 2000 r. w sprawie ogólnych warunków

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów

mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem

tych pojazdów (Dz.U. Nr 26, poz. 310 ze zm.) nie wyłączał

z zakresu

ochrony

za krzywdę

osoby,

ubezpieczeniowej

wobec

której

ubezpieczony

odpowiedzialność na podstawie art. 448 k.c.

Uzasadnienie

zadośćuczynienia

ponosił

Wątpliwości ujęte w postanowieniu przedstawiającym Sądowi Najwyższemu

do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne Sąd Okręgowy powziął przy rozpoznawaniu

sprawy z apelacji pozwanego ubezpieczyciela, od którego Sąd pierwszej instancji

zasądził na podstawie art. 448 k.c. zadośćuczynienie za naruszenie dobra

osobistego powoda w związku ze śmiercią

brata w wypadku komunikacyjnym,

który zdarzył się w październiku 2002 r.

Sąd Okręgowy stwierdził, że przyjęty w judykaturze Sądu Najwyższego

pogląd o możliwości skutecznego dochodzenia roszczenia o zadośćuczynienie

z tytułu naruszenia dobra osobistego na skutek śmierci osoby najbliższej,

nie przesądza odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń. Odpowiedzialność tę

kształtował art. 822 k.c. oraz rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 24 marca

2000 r. w sprawie ogólnych warunków ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych

pojazdów (Dz. U. Nr 26, poz. 310 ze zm.), mające zastosowanie w sprawie

ze względu na chwilę zdarzenia wyrządzającego szkodę. Zdaniem Sądu, „literalne

brzmienie” przepisu § 10 ust. 1 rozporządzenia wyklucza przyjęcie, że zakład

ubezpieczeń był zobowiązany do zapłaty zadośćuczynienia także w wypadku

naruszenia dobra osobistego. Sąd Okręgowy dodał, że odpowiedzialność zakładu

ubezpieczeń nie ma charakteru absolutnego, a zważywszy, iż zakres jego

odpowiedzialności ma wpływ na kalkulację składki ubezpieczeniowej, rozszerzanie

tej odpowiedzialności „w drodze niekorzystnej interpretacji przepisów prawa”

godziłoby w zasadę bezpieczeństwa obrotu gospodarczego.

Jednak, w ocenie Sądu, można bronić - dominującego w orzecznictwie

sądów powszechnych - poglądu o objęciu ochroną ubezpieczeniową także

roszczeń opartych na art. 448 w zw. z art. 24 § 1 k.c. Na rzecz takiego stanowiska

przemawia

to,

że

wszystkie

niejasności

należy

rozstrzygać

na

korzyść

ubezpieczonego jako konsumenta, jak również to, że wyłączenie odpowiedzialności

zakładu ubezpieczeń za krzywdę trudno byłoby pogodzić z charakterem umowy

ubezpieczenia, zwłaszcza, iż ubezpieczeni od odpowiedzialności cywilnej mieli

pod rządem rozporządzenia uzasadnione podstawy do przyjęcia, że zakład

ubezpieczeń naprawi wyrządzoną szkodę.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

Przedstawione

do

rozstrzygnięcia

zagadnienie

prawne

dotyczy

odpowiedzialności ubezpieczyciela z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności

cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku

z ruchem pojazdów. Ujęta w art. 822 k.c. istota takiego ubezpieczenia polega

na przejęciu przez ubezpieczyciela obowiązku odszkodowawczego w razie zajścia

wypadku, w wyniku którego po stronie ubezpieczonego powstał obowiązek

odszkodowawczy. Ponieważ odpowiedzialność ubezpieczyciela sięga tak daleko,

jak odpowiedzialność cywilna ubezpieczonego, ustalenie zakresu zobowiązania

ubezpieczyciela wymaga najpierw ustalenia zakresu świadczeń, do których

zobowiązany

jest

ubezpieczony.

Z

tego

względu

rozstrzygnięcie,

czy odpowiedzialność ubezpieczyciela obejmowała oparte na podstawie art. 448

k.c. zadośćuczynienie za krzywdę doznaną przez osoby bliskie zmarłego musi być

poprzedzone ustaleniem, że odpowiedzialność taką ponosił ubezpieczony.

Zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę doznaną z powodu naruszenia

dobra osobistego zostało w obecnym kształcie unormowane w art. 448 k.c.

w wyniku nowelizacji, dokonanej ustawą z dnia 23 sierpnia 1996 r. o zmianie

ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 114, poz. 542). Nie oznacza to, by zostało tym

samym

przesądzone,

że przepis

ten

stanowi

podstawę

roszczenia

o zadośćuczynienie z tytułu krzywdy (szkody niemajątkowej) doznanej przez

bliskich zmarłego. Kodeks cywilny nie przejął unormowania zawartego w art. 166

k.z., który przewidywał możliwość przyznania najbliższym członkom rodziny

zmarłego stosownej sumy pieniężnej jako zadośćuczynienia za doznaną przez nich

„krzywdę moralną”. W art. 446 § 3 k.c. przewidziano jedynie możliwość przyznania

najbliższym członkom rodziny zmarłego stosownego odszkodowania, jeżeli wskutek

jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej. Orzecznictwo na

tle tego przepisu było niejednolite i zmienne, lecz w nowszej judykaturze

zdecydowanie przeważyło stanowisko uznające mieszany charakter roszczenia

opartego na art. 446 § 3 k.c. i dopuszczające możliwość kompensowania na jego

podstawie

nie tylko szkody majątkowej, ale także ściśle powiązanego z nią

uszczerbku niemajątkowego, znajdującego wyraz w znacznym pogorszeniu sytuacji

życiowej

poszkodowanego

(por. m.in.

wyrok

Sądu

Najwyższego

z dnia

24 października 2007 r., IV CSK 192/07, OSNC-ZD 2008, z. C, poz. 86

oraz

niepublikowane wyroki z dnia 15 października 2002 r., II CKN 985/00, z dnia

25 lutego 2004 r., II CK 17/03, z dnia 30 czerwca 2004 r., IV CK 445/03, z dnia

22 lipca 2004 r., II CK 479/03

i z dnia 16 kwietnia 2008 r., V CSK 544/07).

Należy jednak zastrzec, że nawet przy szerokiej wykładni przepis ten nie był

traktowany jako podstawa do kompensowania samej tylko szkody niemajątkowej

(krzywdy), spowodowanej śmiercią najbliższego członka rodziny.

Radykalna zmiana nastąpiła w dniu 3 sierpnia 2008 r., czyli z chwilą wejścia

w życie ustawy z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 731), gdyż wprowadzony przez nią

art. 446 § 4 k.c. wyraźnie przewiduje, że sąd może także przyznać najbliższym

członkom

rodziny

zmarłego

odpowiednią

sumę

tytułem

zadośćuczynienia

pieniężnego za doznaną krzywdę.

W tym kontekście ustawowym powstał spór o to, czy w okresie pomiędzy

wejściem w życie art. 448 k.c. w obecnym brzmieniu, a wejściem w życie art. 446

§ 4 k.c., pierwszy z tych przepisów mógł stanowić podstawę

zadośćuczynienia za krzywdę

przyznania

osobom bliskim zmarłego. Rozstrzygnięcie tej

kontrowersji wiązało się z próbą zdefiniowania dobra osobistego, podlegającego

ochronie i naruszonego przez sprawcę

śmierci osoby bliskiej. W nowszej

judykaturze odstąpiono od ujmowania krzywdy jako cierpienia z powodu utraty

osoby bliskiej, na rzecz koncepcji odrębnego dobra osobistego w postaci

szczególnej emocjonalnej więzi rodzinnej pomiędzy osobami najbliższymi,

podlegającego ochronie na podstawie art. 23 i 24 k.c. oraz art. 448 k.c. Obecnie

jednolicie ukształtowane i utrwalone w judykaturze Sądu Najwyższego jest

stanowisko, że spowodowanie śmierci osoby bliskiej mogło stanowić naruszenie

dobra osobistego członków rodziny zmarłego w postaci szczególnej więzi rodzinnej

i uzasadniać przyznanie im zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c., jeżeli

śmierć nastąpiła na skutek deliktu , który miał miejsce przed dniem 3 sierpnia

2008 r. (por. uchwały z dnia 22 października 2010 r., III CZP 76/10, OSNC-ZD

2011, z. B, poz. 42 i z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP 32/11, OSNC 2012, z. 1,

poz. 10 oraz wyroki z dnia 14 stycznia 2010 r., IV CSK 307/09, OSNC-ZD 2010,

z. C, poz. 91, z dnia 25 maja 2011 r., II CSK 537/10, niepubl., z dnia 10 listopada

2010 r., II CSK 248/10, OSNC 2011-ZD, z. B, poz. 44, z dnia 11 maja 2011 r.,

I CSK 621/10, niepubl. i z dnia

15 marca 2012 r., I CSK 314/11, niepubl.).

W orzeczeniach tych bliżej sprecyzowano i rozwinięto pojęcie i charakter tego

dobra osobistego oraz przesłanki jego ochrony, przy uwzględnieniu, że treść tego

prawa musi być zawsze zindywidualizowana. Wynika z nich również, że Sąd

Najwyższy uznał za dopuszczalne udzielenie ochrony w zakresie kompensacji

szkód niemajątkowych wynikłych z naruszenia dóbr osobistych na ogólnej

podstawie, jaką jest art. 448 k.c. W niektórych orzeczeniach Sąd Najwyższy

wyeksponował pogląd, że w rozważanych sytuacjach chodzi o własne dobro

osobiste osób najbliższych i że zadośćuczynienie przysługuje z tytułu własnej

krzywdy tych osób, poszkodowanych bezpośrednio przez spowodowanie śmierci

osób bliskich (por. uchwała z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP 32/11 oraz wyrok z dnia

25 maja 2011r., II CSK 537/10 i z dnia 15 marca 2012 r., I CSK 314/11).

Zgodnie zatem ze stanowiskiem wypracowanym w judykaturze Sądu

Najwyższego,

odpowiedzialność

ubezpieczonego

obejmowała

także

oparte

na podstawie art. 448 k.c. zadośćuczynienie za krzywdę z tytułu naruszenia dóbr

osobistych

członków

rodziny

zmarłego.

Należy

podkreślić,

że

wszystkie

wymienione orzeczenia zapadły w sprawach, w których roszczenia były skierowane

przeciwko ubezpieczycielom, a Sąd Najwyższy nie wyraził żadnych wątpliwości

co do

tego,

iż

zakres

ich

odpowiedzialności

odpowiada

zakresowi

odpowiedzialności ubezpieczonych. W wyroku z dnia 2 grudnia 2009 r., I CSK

149/09 (niepubl.) Sąd Najwyższy wprost odrzucił stanowisko, że ubezpieczenie

odpowiedzialności cywilnej nie obejmuje odpowiedzialności za naruszenie dobra

osobistego w postaci utraty relacji pomiędzy ojcem i synem.

Z tego, że odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń w ramach ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej posiadacza lub kierującego pojazdem mechanicznym

jest wyznaczana, zarówno co do zasady, jak i granic, odpowiedzialnością

ubezpieczonego, wynika, iż obowiązek ubezpieczonego zapłaty zadośćuczynienia

osobom bliskim zmarłego na podstawie art. 448 k.c. zostaje przejęty przez

ubezpieczyciela. Skuteczne odrzucenie tej tezy na rzecz poglądu, że w takim

wypadku zakres odpowiedzialności ubezpieczyciela nie pokrywa się z zakresem

odpowiedzialności ubezpieczonego,

musiałoby znajdować oparcie w konkretnej

prawnej podstawie wyłączenia odpowiedzialności ubezpieczyciela.

Wypowiedź

Sądu

Okręgowego,

że

uznanie

odpowiedzialności

ubezpieczyciela w rozważanym wypadku „godziłoby w zasadę bezpieczeństwa

obrotu”

jest

oceną

tyleż

wyolbrzymioną,

co

pozaprawną,

a

argument,

iż odpowiedzialność ubezpieczyciela „nie ma charakteru absolutnego” jest

chybiony, bowiem pojęcie to dotyczy zasady, a nie zakresu odpowiedzialności.

W rezultacie, uzasadnienie przedstawionej przez Sąd Okręgowy wątpliwości

sprowadza się do tego, że „literalne brzmienie” § 10 rozporządzenia z dnia

24 marca 2000 r. wyklucza przyjęcie odpowiedzialności ubezpieczyciela z tytułu

zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych. Brak rozwinięcia tej myśli nie

pozwala na odtworzenie sposobu odczytania przepisu, który doprowadził Sąd do

tak kategorycznej wypowiedzi.

Przepis ten, zamieszczony w rozdziale 3 rozporządzenia „Zakres ochrony

ubezpieczeniowej”, stanowił, że z ubezpieczenia OC przysługuje odszkodowanie,

jeżeli posiadacz lub kierujący pojazdem są zobowiązani do odszkodowania

za wyrządzoną w związku z ruchem tego pojazdu „szkodę, której następstwem jest

śmierć, uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia” albo określone szkody w mieniu. § 10

rozporządzenia został zastąpiony przez identycznej treści art. 34 ust. 1 ustawy

z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym

Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych

(Dz. U. Nr 124, poz. 1152 ze zm.), którego redakcja uległa zmianie poczynając

od dnia 11 lutego 2012 r.

Stanowisko Sądu Najwyższego w rozważanej kwestii pozostaje zatem

miarodajne niezależnie od tego, pod rządem którego z przepisów zapadły

konkretne orzeczenia. Z powołanych uchwał i wyroków, wydanych w sprawach,

w których zawsze pozwanymi byli ubezpieczyciele,

wynika, iż Sąd Najwyższy

pośrednio, lecz bez wątpliwości i konsekwentnie uznawał, że oparte na art. 448 k.c.

roszczenia osób bliskich zmarłego w wypadku komunikacyjnym są objęte ochroną

ubezpieczeniową z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Ani treść

przepisu, ani inne względy nie uzasadniają odstąpienia od tej linii orzeczniczej

Sądu Najwyższego, z którą też w zgodzie pozostają w większości wyroki sądów

powszechnych.

Reguła, że odpowiedzialność ubezpieczyciela w ramach ubezpieczenia

od odpowiedzialności

cywilnej

jest

wyznaczana

przez

zasadę

i

zakres

odpowiedzialności ubezpieczonego, może być skorygowana przez przepisy

o ubezpieczeniach.

Wyrazem

tego

ubezpieczyciela

wypadkach

enumeratywnie

w

było

wyłączenie

odpowiedzialności

wymienionych

w

§

rozporządzenia z dnia 24 marca 2000 r.; wyłączeniem nie objęto rozważanego

świadczenia (podobnie, jak nie zawiera go odpowiednik § 10 – art. 38 ustawy z dnia

22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych (…).

Świadczenie pieniężne, które wypłaca ubezpieczyciel, jest ustalane według

reguł rządzących cywilnym prawem odszkodowawczym, a więc o rodzaju

i wysokości świadczeń należnych od ubezpieczyciela decydują przepisy kodeksu

cywilnego. Nie ma zatem wątpliwości, że pojęcie szkody rozumie się szeroko, jako

obejmujące wszelkie uszczerbki, zarówno majątkowe, jak i niemajątkowe

i że krzywdę uważa się za niemajątkową postać szkody; konsekwentnie - w skład

odszkodowania przypadającego z tytułu ubezpieczenia od odpowiedzialności

cywilnej wchodzi zarówno odszkodowanie za szkody majątkowe na osobie i mieniu,

jak i zadośćuczynienie za krzywdę.

Jak już wyjaśniono, Sąd Najwyższy stoi na stanowisku, że przez śmierć

danej osoby zostaje (może zostać) naruszone własne dobro osobiste jej

najbliższych, w postaci prawa do więzi rodzinnej oraz dopuszcza udzielenie

ochrony na ogólnej podstawie art. 448 k.c. Zadośćuczynienie jest w tym wypadku

instrumentem umożliwiającym wyrównanie własnej szkody niemajątkowej osoby

bliskiej zmarłego

Odpowiedzialność w ramach ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadacza pojazdu obejmuje zatem obowiązek zapłaty zadośćuczynienia w razie

powstania uszczerbku niemajątkowego, czyli krzywdy spowodowanej ruchem

pojazdu mechanicznego.

Podobnie, jak w odniesieniu do innych uszczerbków,

także w wypadku zadośćuczynienia nie ma podstaw do różnicowania zakresu

odpowiedzialności ubezpieczonego i ubezpieczyciela.

Oznacza to, że skutki

naruszenia dobra osobistego przez spowodowanie śmierci osoby bliskiej

w wypadku

komunikacyjnym

są

objęte

odpowiedzialnością

gwarancyjną

ubezpieczyciela.

Pomimo nieudolności redakcyjnej § 10 rozporządzenia z dnia 24 marca

2000 r., wynika z niego, że ubezpieczyciel jest z tytułu ubezpieczenia OC

zobowiązany do naprawienia szkody komunikacyjnej , polegającej na śmierci,

uszkodzeniu ciała lub rozstroju zdrowia (szkody majątkowej i niemajątkowej

na osobie) oraz szkody w mieniu (majątkowej). Odczytując ten przepis nie można

przeoczyć, że w rozważanej sytuacji odszkodowania może dochodzić tylko osoba

żyjąca, pozostająca w określonej relacji ze zmarłym. Postacią odszkodowania

za szkodę niemajątkową na osobie jest w takim wypadku zadośćuczynienie

za własną krzywdę osoby bliskiej zmarłego, wyrządzoną przez spowodowanie

śmierci uczestnika wypadku komunikacyjnego. Ta szkoda niemajątkowa (krzywda)

mieści się w ramach odpowiedzialności za szkodę związaną ze śmiercią w związku

z ruchem pojazdu.

Odnosząc się do wątpliwości Sądu Okręgowego należy więc stwierdzić,

że analizowane

świadczenie

nie

zostało

przez rozporządzenie

wyłączone

z zakresu ochrony ubezpieczeniowej wprost, ani wyłączenia takiego nie można

doszukać

się

w

przepisie

§

10,

określającym

ogólny

zakres

ochrony

ubezpieczeniowej z tytułu ubezpieczenia OC posiadacza lub kierującego pojazdem.

Rezultat rozważenia przedstawionego zagadnienia

z celem

i

charakterem

ubezpieczenia

pozostaje w zgodzie

odpowiedzialności

cywilnej

oraz

współczesną tendencją udzielania szerokiej ochrony osobom, które poniosły

szkodę w związku z ruchem pojazdów mechanicznych.

Z omówionych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c. orzekł,

jak w uchwale.

es