III CZP 67/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 67/10

POSTANOWIENIE

Dnia 14 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

w sprawie z wniosku Mariusza K.

przy uczestnictwie Krzysztofa C., Elżbiety K., Piotra K. i ASC K. sp. z o.o. w K.

o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 października 2010 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 10 maja 2010 r.,

„Czy złożenie przez spadkobiercę ustawowego – w toku

postępowania o zmianę stwierdzenia nabycia spadku – w terminie

otwartym dla tego spadkobiercy oświadczenia o przyjęciu spadku

z dobrodziejstwem inwentarza wywołuje skutki, o których mowa

w art. 1016 k.c. w stosunku do tych spadkobierców ustawowych,

którzy w otwartym dla siebie terminie nie tylko nie złożyli żadnego

oświadczenia w przedmiocie nabycia spadku, ale dodatkowo

w pierwszym postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku

traktowani byli jako osoby przyjmujące spadek wprost na podstawie

art. 1015 § 2 k.c.?”

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 27 kwietnia 207 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że

spadek po Ryszardzie K., zmarłym dnia 1 lutego 2005 r. w N. na podstawie ustawy

nabyli żona Elżbieta K. oraz syn Mariusz K. po ½ części. Kiedy Mariusz K.

dowiedział się, że spadkodawca miał jeszcze jednego syna Piotra, wniósł o zmianę

tego postanowienia. W toku postępowania uczestnika Piotra K. reprezentował

kurator, który złożył w imieniu spadkobiercy oświadczenie o przyjęciu spadku

z dobrodziejstwem inwentarza. Postanowieniem z dnia 29 października 2009 r.

Sąd Rejonowy zmienił swoje wcześniejsze postanowienie z dnia 27 kwietnia 2007

r. wydane w sprawie I Ns 187/06 i stwierdził, że spadek po Ryszardzie na

podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza nabyli żona Elżbieta K. oraz

synowie Mariusz i Piotr K.

Uczestnik postępowania Krzysztof C. wniósł apelację od postanowienia

zmieniającego stwierdzenie nabycia spadku. Zarzucił w niej naruszenie prawa

materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 1016 k.c., pomimo iż upłynął

termin określony w art. 1015 § 2 k.c., a to doprowadziło do nabycia spadku wprost

przez osoby, które nie złożyły oświadczenia o świadczenia o przyjęciu spadku.

Zdaniem wnoszącego apelację, sąd drugiej instancji naruszył także przepisy

postępowania a wśród nich art. 677 § 1 k.p.c. przez umieszczenie w treści

orzeczenia sposobu nabycia spadku „z dobrodziejstwem orzekania”, mimo, iż

przepis ten określa, że postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku powinno

zawierać jedynie określenie spadkodawcy, spadkobierców oraz ich udziałów w

spadku.

Przy rozpoznaniu apelacji uczestnika, Sąd Okręgowy powziął wątpliwości

zawierające się w przedstawionym zagadnieniu. W uzasadnieniu postanowienia

o przedstawieniu zagadnienia prawnego Sąd Okręgowy podniósł, że uczestnicy

pierwszego postępowania o stwierdzenie nabycia spadku nie złożyli oświadczeń

w przedmiocie lub odrzucenia spadku. W postanowieniu z dnia 27 kwietnia 2007 r.

Sąd Rejonowy nie określił sposobu nabycia spadku, co oznacza stwierdzenie

„prostego nabycia” spadku. Zamieszczenie wzmianki o nabyciu spadku z

dobrodziejstwem inwentarza stanowi, według sądu, stanowi wypełnienie § 145 ust.

regulaminu

urzędowania

sądów

powszechnych

wprowadzonego

rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. (Dz. U.

z 2007 r. Nr 38, poz. 249).

Jednocześnie

Sąd

Okręgowy

wyraził

pogląd,

że

przyjęcie

spadku

z dobrodziejstwem inwentarza przez jednego ze spadkobierców rozciąga się na

pozostałych spadkobierców, pomimo upływu terminu do złożenia przez nich tego

oświadczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że Sąd Najwyższy udziela

odpowiedzi na pytania prawne przedstawione do rozstrzygnięcia na podstawie

art. 390 § 1 k.p.c. wówczas, gdy sformułowane w pytaniu zagadnienie prawne ma

znaczenie dla rozstrzygnięcia tej sprawy, w której je przedstawiono. Konieczną

przesłanką skorzystania z uprawnienia wynikającego z art. 390 § 1 k.p.c. jest

wykazanie niezbędności oczekiwanej odpowiedzi dla rozstrzygnięcia sprawy. Z tej

przyczyny rzeczą Sądu Najwyższego jest w pierwszej kolejności zbadanie, czy

został spełniony ten warunek podjęcia uchwały (por. m. in. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 22 stycznia 2009 r., III CZP 120/08, niepubl.; z dnia

20 listopada 2008 r. Sąd Najwyższy III CZP 113/08 niepubl.; z dnia 28 sierpnia

2008 r., III CZP 67/08, niepubl.; z dnia 27 maja 2010 r., III CZP 32/10, niepubl.;

z dnia 9 kwietnia 2010 r. III CZP 17/10, niepubl.; z dnia 17 listopada 2009 r.,

III CZP 85/09).

Oceniając w ten sposób przedstawione zagadnienie, należy przede

wszystkim rozważyć, czy sąd w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku ma

obowiązek orzec w sentencji postanowienia o nabycia spadku z dobrodziejstwem

inwentarza.

Przeciwko temu wypowiedział się uczestnik w apelacji konstruując zarzut

naruszenia przez sąd pierwszej instancji art. 677 § 1 k.p.c. przez umieszczenie

w treści orzeczenia sposobu nabycia spadku „z dobrodziejstwem inwentarza”,

pomimo że przepis ten określa, że postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku

powinno zawierać jedynie określenie spadkodawcy, spadkobierców oraz ich

udziałów w spadku.

Sąd

drugiej

instancji

wskazał

w

uzasadnieniu

postanowienia

o przedstawieniu zagadnienia prawnego, że § 145 ust. 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. Regulamin urzędowania sądów

powszechnych (Dz. U. Nr 38, poz. 249, ze zm. wymienianego dalej jako regulamin

sądowy) nakazuje zamieszczenie w treści postanowienia o stwierdzeniu nabycia

spadku odpowiedniej wzmianki w przypadku nabycia spadku z dobrodziejstwem

inwentarza, a brak tej wzmianki oznacza stwierdzenie nabycia spadku wprost.

W ten sposób Sąd Okręgowy opowiedział się za objęciem kognicją sądu spadku

kwestii sposobu nabycia spadku.

Analiza przepisów, które regulują zakres kognicji sądu w postępowaniu

o stwierdzenie nabycia spadku, a zwłaszcza art. 670 i 677 k.p.c., prowadzi jednak

do odmiennych wniosków.

Sąd Najwyższy w tej kwestii zajął dwukrotnie stanowisko. W postanowieniu

z dnia 19 kwietnia 2002 r. (sygn. akt III CKN 543/01 niepubl.) jednoznacznie

stwierdził,

że

żaden

przepis

nie

nakłada

na

sąd

obowiązku

zawarcia

w postanowieniu o stwierdzenie nabycia spadku określenia, w jaki sposób spadek

został przyjęty przez spadkobierców. Treść postanowienia o stwierdzeniu nabycia

spadku wyznacza art. 677 § 1 i 2 k.p.c. a wynika z niego, że w postanowieniu

wymienia się osobę spadkodawcy, wszystkich spadkobierców, którym spadek

przypadł, oraz określa się wysokość udziałów przypadających poszczególnym

spadkobiercom. Jeżeli w skład spadku otwartego przed dniem 14 lutego 2001 r.

wchodziło

gospodarstwo

rolne,

sąd

orzeka

także

o

dziedziczeniu

tego

gospodarstwa na podstawie ustawy. Zgodnie z art. 670 k.p.c., sąd z urzędu bada,

kto jest spadkobiercą i stwierdza nabycie spadku przez spadkobierców, choćby były

nimi inne osoby niż wskazane przez uczestników. Na etapie stwierdzenia nabycia

spadku poza zakresem kognicji sądu pozostają inne kwestie, takie jak: skład

majątku

spadkowego,

obciążenie

długami,

zawarcie

przez

spadkodawcę

w testamencie zapisów czy poleceń a także w jaki sposób spadek został przyjęty.

Zawarcie tego ostatniego postanowienia nie jest także uzasadnione celem

postępowania spadkowego, którym jest ustalenie kręgu spadkobierców wraz

z wielkością ich udziałów. Ustalenie zakresu odpowiedzialności spadkobierców za

długi spadkowe ma znaczenie dopiero na etapie realizacji przez wierzycieli

przysługujących im roszczeń a samo określenie, że spadek został przyjęty

z dobrodziejstwem

inwentarza,

nie

przesądzałoby

definitywnie

zakresu

odpowiedzialności. Jak podkreślił Sąd Najwyższy, trzeba mieć na uwadze, że

w określonych sytuacjach (art. 1031 § 2 zd. 2 oraz art. 1032 § 2 k.c.) spadkobierca

może utracić przywilej ograniczonej odpowiedzialności.

Do kognicji sądu w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku Sąd Najwyższy

odniósł się w uchwale z dnia 13 października zgadnie nim prawnym 2010 r. (sygn.

akt III CZP 64/10, niepubl.) w związku z przedstawionym do rozstrzygnięcia

zagadnieniem prawnym „Czy w sytuacji, gdy w postanowieniu o stwierdzeniu

nabycia Sąd nie zaznaczył, iż nabycie spadku nastąpiło z dobrodziejstwem

inwentarza, dopuszczalne jest wniesienie apelacji w tym przedmiocie”. Wyrażone

w uchwale

stanowisko,

że

niedopuszczalna

jest

apelacja

co

do

braku

w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku wzmianki, że przyjęcie spadku

nastąpiło z dobrodziejstwem inwentarza Sąd Najwyższy oparł między innymi na

stwierdzeniu, że poza kognicją sądu w postępowaniu o stwierdzenie nabycia

spadku pozostaje kwestia sposobu nabycia spadku. Podtrzymując argumenty

zawarte w uzasadnieniu wcześniejszego postanowienia z dnia 12 lipca 2002 r., Sąd

Najwyższy wskazał, że tylko w wyjątkowych sytuacjach (por. art. 961 k.c.), kiedy

jest to niezbędne dla określenia części ułamkowych, w jakich spadkobiercy są

powołani do spadku, sąd w tym postępowaniu ustala ogólnie skład majątku

spadkowego. Inne, sporne między uczestnikami kwestie, podlegają rozstrzygnięciu

w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, jeżeli mają istotne znaczenie

dla rozstrzygnięcia. Dlatego poza zakresem badania i orzekania sądu pozostają

zagadnienia istnienia zapisów, czy też uprawnienie do zachowku, które nie mają

wpływu na sam fakt nabycia spadku. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na szczególną

sytuację procesową w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku, jaka powstaje

w związku z treścią art. 1026 k.c. Według jego treści, stwierdzenie nabycia spadku

nie może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku, chyba że

wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu

spadku. Tylko w tym ogólnym – bo niezależnym od sposobu przyjęcia spadku –

i ograniczonym przedziale czasowym, kwestia złożenia oświadczenia o przyjęciu

lub odrzuceniu spadu może mieć znaczenie dla wydania postanowienia

o stwierdzeniu nabycia spadku. Sąd Najwyższy w wymienionej uchwale rozważył

także aspekt materialno prawny zagadnienia. Złożenie oświadczenia o przyjęciu

spadku oraz treść tego oświadczenia, to istotne zdarzenia z punktu widzenia

odpowiedzialności spadkobierców z tytułu tzw. długów spadkowych. Zakres tej

odpowiedzialności powiązany jest wprawdzie z instytucją przyjęcia spadku, jednak

problem ten poza sytuacją opisaną w art. 1026 k.c. nie jest przedmiotem

zainteresowania w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Co więcej, także

sąd w postępowaniu o dział spadku zajmuje się długami spadkowymi w zakresie

ograniczonym do wzajemnych roszczeń współspadkobierców z tytułu spłaconych

długów spadkowych (art. 686 in fine k.p.c.). W postępowaniu działowym sąd nie

orzeka o długach spadkowych jeszcze niespłaconych, a gdyby nawet sąd dokonał

podziału tych długów, to i tak orzeczenie w tym zakresie nie wywoływałoby skutków

wobec

wierzycieli.

Rozważając

problem

kognicji

sądu

w

postępowaniu

o stwierdzenie nabycia spadku, Sąd Najwyższy ocenił relacje przepisów kodeksu

postępowania cywilnego do przepisu § 145 ust. 2 regulaminu sądowego. Wskazał,

że regulamin sądowy jest aktem wykonawczym wydanym z upoważnienia

ustawowego zawartego w art. 41 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo

o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm. wymienianej dalej

jako u.s.p.) skierowanym do sądów powszechnych a nie do uczestników

postępowania, który może regulować jedynie kwestie o naturze porządkowej

i organizacyjnej, nie zaś zakres działania (kognicję) sądu. Tezę tę potwierdza

wynikający z § 145 ust. 2 regulaminu sądowego obowiązek „zaznaczenia”

w postanowieniu, iż nabycie spadku nastąpiło z dobrodziejstwem inwentarza.

O porządkowym

charakterze

świadczy

całość

paragrafu

regulaminu

sądowego. Zgodnie z ustępem pierwszym tego paragrafu, w postanowieniu

o stwierdzeniu nabycia spadku w razie dziedziczenia ustawowego należy podać,

czy spadkobierca był małżonkiem spadkodawcy, czy jego krewnym i w jakim

stopniu, a także wskazać imiona rodziców spadkobiercy, a przy dziedziczeniu

testamentowym określić rodzaj testamentu i datę jego sporządzenia. Dostrzegając

zalety wzmianki wymaganej w § 145 ust. 2 regulaminu sądowego Sad Najwyższy

podkreślił, że nie sposób dokonanego „zaznaczenia traktować jako rozstrzygnięcia

sądu co do istoty tego zagadnienia, leżącego poza kognicją sądu w postępowaniu

o stwierdzenie nabycia spadku.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym przedstawione zagadnienie

prawne podziela wyrażony w wymienionych orzeczeniach pogląd, że poza kognicją

sądu w postępowania o stwierdzenie nabycia spadku leży kwestia sposobu nabycia

spadku, jak również podziela argumenty, jakie zostały przytoczone dla jego

uzasadnienia.

Według przeważającego stanowiska piśmiennictwa, rozstrzygnięcie tej

kwestii nie uznaje się za obowiązek sądu.

Przede wszystkim trafnie podniósł Sąd Najwyższy, że zakres kognicji sądu

w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku wyznaczają art. 670 i 677 k.p.c.

a wynika z nich, że sąd musi z urzędu zbadać kto i z jakiego tytułu jest

spadkobiercą i wymienić w orzeczeniu wszystkich spadkobierców oraz ich udziały.

Z tego punktu widzenia istotne jest tylko, czy spadkobierca nie odrzucił spadku albowiem zgodnie z art. 1020 k.c. zostaje on wyłączony od dziedziczenia, tak jakby

nie dożył otwarcia spadku - albo też, czy spadek przyjął. Okoliczności te stanowią

przesłankę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Trzeba jednocześnie

zwrócić uwagę na to, że w przypadku względnej nieważności oświadczenia

o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku oraz niezłożenia żadnego oświadczenia

w terminie wymaga się, aby uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia

o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku oraz o uchylenie się od skutków prawnych

niezachowania terminu zostało zatwierdzone przez sąd w sentencji orzeczenia

(art. 1019 § 3 k.c.).

Natomiast poza zakresem kognicji sądu pozostają kwestie, które nie mają

znaczenia dla ustalenia praw do spadku i osoby spadkobiercy, jak np. istnienie

zapisów, uprawnienie do zachowku. Należy do nich także sposób przyjęcia spadku,

bez względu na to, czy przyjęcie spadku nastąpiło przez złożenie oświadczenia

(art. 1012 k.c.), czy też w drodze fikcji prawnej (art. 1015 § 2 k.c.).

Od sposobu przyjęcia spadku zależy odpowiedzialność za długi spadkowe.

Dlatego ta kwestia powinna być ustalana w sporze pomiędzy wierzycielem

spadkowym a spadkobiercą. Przewidziane w art. 319 k.p.c. zastrzeżenie,

że pozwanemu przysługuje prawo do powoływania się w toku postępowania

egzekucyjnego na ograniczoną odpowiedzialność, odnosi się również do przyjęcia

spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Sąd jest obowiązany zamieścić to

zastrzeżenie z urzędu (tak też Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 22 października

1977 r., II CR 335/77, OSNC 1978/9/159; z dnia 7 maja 1971 r., I PR 426/70,

OSNC 1972/4/67; z dnia 9 września 1976 r., IV PR 135/76, OSNC 1977/4/80; por.

też wyrok z dnia 28 czerwca 1977 r., III CRN 102/77, niepubl.). Podobne

uregulowanie

zawarte

zostało

w

art.

k.c.,

który

ma

zastosowanie

w postępowaniu klauzulowym. Na tej podstawie, jeżeli został wydany tytuł

egzekucyjny przeciwko spadkodawcy, sąd na wniosek jego spadkobiercy, który

przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, zastrzega w klauzuli wykonalności

prawo do powoływania się w toku postępowania na ograniczoną odpowiedzialność.

Ponieważ

sposób

nabycia

spadku

nie

jest

objęty

kognicją

sądu

w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, przewidzianego w § 145 ust. 2

regulaminu

sądowego

„zaznaczenia”,

że

doszło

do

nabycia

spadku

z dobrodziejstwem inwentarza, nie można traktować jako rozstrzygnięcia sądu co

do istoty. Zgodnie z art. 366 k.p.c. w zw. z art. 13 § k.p.c., powaga rzeczy

osądzonej dotyczy tego, co w związku podstawą sporu - a w postępowaniu

nieprocesowym, co w związku z kognicją sądu - stanowi przedmiot rozstrzygnięcia.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 17 listopada 1998 r. (sygn. akt

III CKN 108/98, Biul. SN z 1999/5/5), postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku

ma powagę rzeczy osądzonej w tym zakresie, który stanowił przedmiot

rozstrzygnięcia.

Dlatego

kwestia

odpowiedzialności

spadkobiercy

za

długi

spadkowe może być samodzielnie rozstrzygana w innych postępowaniach i to

także wtedy, gdy w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku „zaznaczono”

nabycie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

W uzasadnieniu uchwały z dnia 13 października 2010 r. Sąd Najwyższy zasadnie

uznał, ze § 145 ust. 2 regulaminu sądowego jest normą porządkową

i organizacyjną i nie modyfikuje kognicji sądu w postępowaniu sądowym

o stwierdzenie nabycia spadku. Odmienna ocena tej kwestii oznaczałaby

wykroczenie poza delegację ustawową zawartą w art. 41 § 1 u.s.p. obejmującą

„....wewnętrzną organizację i porządek funkcjonowania sądów, porządek czynności

w sądach...” a zatem nie wkraczającą w sferę kompetencji sądu rozstrzygającego

o stwierdzeniu nabycia spadku.

Wobec uznania, że kwestia sposobu nabycia spadku nie jest objęta kognicją

sądu

w

postępowaniu

o

stwierdzenie

nabycia

spadku,

a

problematyka

odpowiedzialności za długi spadkowe podlega rozważeniu w innym postępowaniu,

w tym o zasądzenie wykonania obowiązku przez spadkobiercę jako następcę

prawnego spadkodawcy, należy przyjąć, że przedstawione do rozstrzygnięcia

zagadnienie nie powinno być przedmiotem badania sądu zwracającego się o jego

rozstrzygnięcie.

Ze

tego

względu,

wobec braku

wskazanej na

wstępie

przesłanki

uzasadniającej podjęcie uchwały rozstrzygającej przedstawione zagadnienie

prawne Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r.

o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) orzekł jak w sentencji.