III CZP 67/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 67/09

POSTANOWIENIE

Dnia 22 października 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z wniosku Małgorzaty L.-W.

przy uczestnictwie Bogusława W.

o podział majątku,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 października 2009 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w S.

postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2009 r.,

"1. Czy umowa rozszerzająca wspólność, zawarta przed

wstąpieniem w związek małżeński i przed zmianą art. 49 § 1 pkt 1

Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wprowadzona z dniem

20 stycznia 2005 r., wywiera skutek rzeczowy w zakresie składników

majątku pochodzących z dziedziczenia w sytuacji, gdy otwarcie

spadku nastąpiło po zawarciu związku małżeńskiego?

2. Czy w postępowaniu o podział majątku Sąd jest związany

orzeczeniem wydanym w sprawie o dział spadku, w sytuacji gdy

w sprawie o dział spadku nie uczestniczył były małżonek, który na

podstawie

umowy

rozszerzającej

wspólność

stał

się

współwłaścicielem nieruchomości wchodzących w skład spadku,

w szczególności gdy majątek uzyskany przez małżonka w sprawie

o dział spadku nie odpowiada wielkości jego udziału w spadku?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Postanowieniem wstępnym Sąd Rejonowy w G. ustalił skład majątku

wspólnego byłych małżonków wnioskodawczyni Małgorzaty L.-W. i uczestnika

Bogusława W. oraz ustalił ich nakłady z majątku odrębnego na majątek wspólny.

Wnioskodawczyni i uczestnik zawarli w dniu 28 lutego 1989 r., przed

zawarciem małżeństwa, umowę majątkową małżeńską, którą rozszerzyli wspólność

ustawową na ich majątki nabyte przed zawarciem małżeństwa i nabywane po

zawarciu małżeństwa przez oboje lub przez jednego z nich, za wyjątkiem majątku

nabytego bezpłatnie, gdy darczyńca lub spadkodawca inaczej postanowi.

Sąd Rejonowy przyjął, że na podstawie umowy majątkowej małżeńskiej

w skład majątku wspólnego weszła - z chwilą zawarcia małżeństwa - zabudowana

nieruchomość nabyta przez uczestnika przed zawarciem małżeństwa oraz udział

w zabudowanej nieruchomości, nabyty przez uczestnika w drodze dziedziczenia po

ojcu, zmarłym w czasie trwania jego małżeństwa z wnioskodawczynią. Do majątku

odrębnego uczestnika zaliczył natomiast przysporzenie przekraczające jego udział

w spadku, jakie uczestnik uzyskał po ustaniu wspólności majątkowej, w toczącym

się bez udziału wnioskodawczyni, postępowaniu o dział spadku, kwalifikując je jako

darowiznę na jego majątek odrębny.

Postanowienie to zaskarżył apelacją uczestnik postępowania zarzucając,

że narusza ono art. 684 w zw. z art. 567 § 3 k.p.c. i art. 157 § 1 i 2 k.c. przez

przyjęcie, że umowa o rozszerzeniu majątkowej wspólności małżeńskiej zawarta

przed zwarciem związku małżeńskiego nie jest umową warunkową i może stanowić

wystarczającą

podstawę przeniesienia własności, bez konieczności zawierania

dodatkowego

porozumienia

stron

obejmującego

bezwarunkową

zgodę

na

niezwłoczne przejście własności.

Sąd Okręgowy w S. rozpoznając sprawę na skutek apelacji uczestnika

powziął w związku jej zarzutami wątpliwości i na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

przedstawił

Sądowi

Najwyższemu

do

rozstrzygnięcia

zagadnienia

sformułowane w sentencji swojego postanowienia z dnia 29 kwietnia 2009 r.

prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podjęcie uchwały rozstrzygającej zagadnienie prawne przedstawione przez

sąd odwoławczy, ze względu na jej wiążący charakter (art. 390 § 2 k.p.c.), stanowi

wyjątek od zasady samodzielnego rozstrzygania sprawy przez właściwy sąd.

Dlatego przesłanki stosowania art. 390 k.p.c. powinny wykładane być ściśle.

Takie ich rozumienie skłania do przyjęcia, że użyte w jego § 1 pojęcie poważnych

wątpliwości wiązać należy z występowaniem w sprawie zagadnienia prawnego

nowego, nierozwiązanego w ogóle albo rozwiązanego niedostatecznie w doktrynie

i dotychczasowym orzecznictwie lub rozstrzyganego w nich rozbieżnie (post. SN z

22 lutego 2007 r., III CZP 163/06 nie publ. z dnia 29 listopada 2007 r., III CZP

102/07 nie publ.).

Na tle zagadnień prawnych sformułowanych przez Sąd przedstawiający

w niniejszej sprawie takie poważne wątpliwości nie występują. Przedstawione w ich

ramach kwestie mogą być bowiem rozwiązane przy uwzględnieniu poglądów

funkcjonujących już w piśmiennictwie za pomocą reguł wykładni czy prostego

zastosowania przepisów.

Instytucja zagadnień prawnych służy rozstrzyganiu wątpliwości o charakterze

jurydycznym, a nie jak – jak w istocie oczekuje tego Sąd Okręgowy w niniejszej

sprawie - uzyskaniu

wsparcia

dla jednoznacznie sformułowanego przez sąd

odwoławczy stanowiska co do właściwej wykładni przepisów.

Zgodnie ze stanowiskiem judykatury (wyroki SN: z dnia 11 października

2002 r., I CKN 1044/00 nie publ., z dnia 10 kwietnia 2003 r., III CKN 1335/00, nie

publ, z dnia 5 czerwca 2002 r., II CKN 701/00, OSP 2003, nr 10, p.124, post. SN

z dnia 5 marca 1999 r., I CKN 1069/98, OSNC 1999, nr 9, poz. 160) nie stanowi

warunku w rozumieniu art. 89 k.c. zawarte w treści czynności prawnej zastrzeżenie

uzależniające powstanie lub ustanie skutków czynności prawnej od zdarzenia

przyszłego, które ziszczenie się zależy od woli stron. Zawarcie małżeństwa,

o którym jest mowa w art. 47 § 1 zd. 2 k.r.o. nie stanowi więc warunku w znaczeniu

techniczno – prawnym, lecz tzw. conditio iuris czyli przesłankę, od której spełnienia

ustawa uzależnia wystąpienie skutku prawnego. Podzielając ten pogląd wskazał

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu swojego postanowienia, że dopuszczalna przed

zmianą art. 49 § 1 k.r.o. umowa majątkowa małżeńska, rozszerzająca wspólność

na przedmioty majątkowe, które wejdą do majątku małżonków na skutek

dziedziczenia, nie wywiera natychmiastowego skutku wobec braku w tym

momencie stosownego przedmiotu, co wynika z faktu, że nie nastąpiło jeszcze

otwarcie spadku, a w przypadku, gdy jak w przedmiotowej sprawie, umowa

majątkowa zawarta została przed zawarciem związku małżeńskiego, także

z powodu nie zaistnienia małżeństwa, nie jest jednak umową zawartą pod

warunkiem.

W

tym

stanie

rzeczy

bezprzedmiotowe

jest

odnoszenie

się

do

sygnalizowanej przez Sąd Okręgowy różnicy poglądów jak zarysowała się

w doktrynie odnośnie do dopuszczalności zawarcia małżeńskiej umowy majątkowej

z zastrzeżeniem warunku.

Małżeńska

umowa

majątkowa

stanowi

podstawę

umownego

ustroju majątkowego małżonków. Jej celem jest ustalenie zasad, według

których kształtować

się

mają

wzajemne

stosunki

majątkowe

małżonków.

Umowy o rozszerzenie wspólności ustawowej w zakresie, w jakim ustanawiają

zasadę kształtującą ustrój majątkowy a więc są stricte umowami majątkowymi

małżeńskimi działają na przyszłość i mają charakter organizacyjny. W przypadku

umowy rozszerzającej wspólność o składniki, które w wyniku dziedziczenia otrzyma

jeden z małżonków, o jaką chodzi w pierwszym z przedstawionych przez Sąd

Okręgowy pytań prawnych, nie można mówić o umowie zobowiązującej,

rozporządzającej, czy też zobowiązująco - rozporządzającej. Nie mamy tu bowiem

do czynienia z umową, przez którą małżonek lub przyszły małżonek zobowiązuje

się do spełnienia określonego świadczenia, które może polegać na działaniu lub

zaniechaniu, tak jak przy umowie zobowiązującej, czy też z czynnością prawną,

której celem i bezpośrednim skutkiem jest przeniesienie, obciążenie lub zniesienie

prawa majątkowego, tak jak w przypadku umowy rozporządzającej.

Problem

charakteru

umowy

majątkowej

małżeńskiej

rozszerzającej

wspólność powstałby natomiast wówczas gdyby przedmiotem umowy były

przedmioty nabyte w wyniku dziedziczenia przed zawarciem małżeństwa

tj. otwarcie spadku nastąpiło przed zawarciem małżeństwa.

W zakresie drugiego przedstawionego Sądowi Najwyższemu zagadnienia

prawnego, Sąd Okręgowy sam rozstrzygnął będącą jego przedmiotem wątpliwość

stwierdzając, że zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c. orzeczenie prawomocne wiąże nie

tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy

państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie

przewidzianych także inne osoby. Wskazać przy tym trzeba, że małżonek

spadkobiercy nie jest uczestnikiem postępowania o dział spadku, jeżeli udział ten

wszedł do majątku wspólnego na podstawie umowy majątkowej małżeńskiej.

Z zagadnieniem tym wiąże się wynikający z uzasadnienia postanowienia

Sądu

Okręgowego,

lecz

nie

przedstawiony

Sądowi

Najwyższemu

do

rozstrzygnięcia jako zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, a więc

pozostający poza jego kognicją problem, czy po ustaniu ustroju wspólności

rozszerzonej obejmującej przedmioty pochodzące z dziedziczenia, przedmioty

majątkowe uzyskane przez małżonka w wyniku późniejszego działu spadku ponad

jego udział spadkowy wejdą do majątku wspólnego małżonków.

Kierując się powyższym, Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały (art. 390

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie

Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.).