III CZP 67/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 67/05

POSTANOWIENIE

Dnia 14 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z powództwa S. R.

przeciwko E. S. i S.(...) sp. z o.o. z siedzibą w W. o zobowiązanie, po rozpoznaniu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 14 października 2005 r., zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 15 listopada

2004 r., sygn. akt I ACa (…):

"Czy zważywszy na treść art. 36 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r. - Prawo prasowe

(Dz. U. Nr 5 poz. 24 ze zm.), wymienione w ustępie czwartym tego artykułu przypadki,

kiedy wydawca i redaktor mogą odmówić zamieszczenia ogłoszeń i reklamy są

wyczerpujące?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny rozpatrując apelacje powoda S. R. od wyroku Sądu Okręgowego

w W. z dnia 23 stycznia 2004 r., oddalającego powództwo przeciwko E. S. i S.(...) Sp. z

o.o. z siedzibą w W., powziął istotne wątpliwości i w trybie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne sformułowane w sentencji

swojego postanowienia z dnia 15 listopada 2004 r. Zagadnienie to powstało na tle

następującego stanu faktycznego.

W dniu 28 lutego 2003 r. powód zawarł umowę dotyczącą zamieszczenia

w gazecie „N.(…)" ogłoszenia stanowiącego reklamę książki jego autorstwa, pt. „P.(…)".

Po zawarciu tej umowy pracownicy pozwanego stwierdzili, że tekst reklamy zawiera

treści naruszające dobra osobiste innych osób i na tej podstawie uznali, że w świetle art.

36 ust. 2 Prawa prasowego w zw. z art. 387 k.c., umowa jest nieważna. Redakcja

zwróciła powodowi zapłaconą przez niego cenę usługi i odmówił zamieszczenia

ogłoszenia.

W pozwie z dnia 12 czerwca 2003 r. powód Stanisław Remuszko wniósł

o nakazanie pozwanym: E. S. jako redaktorowi naczelnemu „N.(…)" oraz wydawcy tego

pisma S.(...) Sp. z o.o. z siedzibą w W., zamieszczenia na redakcyjnych stronach

„N.(…)" płatnego ogłoszenia według załączonej do pozwu treści, którego opublikowania

redakcja wcześniej odmówiła. Pozwani wnieśli o odrzucenie pozwu z uwagi na

niedopuszczalność drogi sądowej, ewentualnie o oddalenie powództwa.

Rozpatrujący sprawę Sąd Okręgowy uznał, iż powództwo zmierzające do

zobowiązania pozwanych do złożenia oświadczenia woli, mocą którego dojdzie do

zawarcia umowy o dzieło polegającej na zamieszczeniu w „N.(…)" określonej reklamy

książki powoda, jest niezasadne. Jednocześnie Sąd I instancji stwierdził, że redaktor

naczelny lub wydawca mieli prawo odmówić zamieszczenia ogłoszenia powoda. Zasada

swobody umów wyrażona w art. 3531 k.c. nie doznaje bowiem ograniczeń w ustawie z

dnia 26 stycznia 1984 r. - Prawo prasowe (Dz. U. Nr 15, poz. 24 ze zm.). Ustawa ta nie

zawiera obowiązku zamieszczenia ogłoszenia czy reklamy, tak jak to czyni w przypadku

komunikatów i ogłoszeń wymienionych w art. 34 i 35. Przepis zaś art. 36, daje wydawcy

jedynie możliwość, a nie obowiązek zamieszczania reklam i ogłoszeń odpłatnych.

Ponadto w ocenie tego Sądu wymienione w § 2 i 4 przyczyny odmowy zamieszczenia

reklamy czy ogłoszenia są przykładowe, a w zasadzie nakładają obowiązek odmowy,

jeżeli treść reklamy jest sprzeczna z prawem, zasadami współżycia społecznego lub

linią programową gazety.

Sąd Okręgowy stwierdził ponadto, że obowiązujący u pozwanego regulamin w

sprawie ogłoszeń i reklamy z uwagi na brzmienie § 12, przewidującego prawo odmowy

zamieszczenia ogłoszenia, i to bez podania przyczyny, nie stanowi oferty w rozumieniu

art. 66 § 1 k.c.

Odnosząc się natomiast do zarzutu stosowania przez pozwanego cenzury, Sąd

zauważył, że o cenzurze mogłaby być mowa, tylko w sytuacji, gdyby to organ władzy

wpływał na treść zamieszczanych w prasie publikacji np. ograniczając swobodę

wypowiedzi. Z przytoczonych względów wyrokiem z dnia 23 stycznia 2004 r. Sąd

Okręgowy w W. powództwo oddalił i orzekł o kosztach procesu.

W apelacji od powyższego wyroku powód zarzucił: 1) naruszenie prawa

materialnego: art. 32 i 54 Konstytucji RP w zw. z art. 1 Prawa prasowego, art. 6 k.c. w

zw. z art. 36 Prawa prasowego i art. 66 k.c. poprzez pominięcie; art. 36 ust. 2 i 4 w zw. z

art. 1 i 10 Prawa prasowego, przez błędną interpretację; art. 71 i 353 1 k.c. poprzez

nienależyte

zastosowanie.

Ponadto

skarżący

zarzucił

naruszenie

przepisów

postępowania cywilnego, art. 229, 233, i 328 § 2 k.p.c.

Rozpatrując apelację Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że redakcja art. 36 Prawa

prasowego, którego naruszenie zarzucił skarżący, budzi wątpliwości. Z jednej strony w

ustępie pierwszym przepis ten formułuje ogólna zasadę, że prasa ma prawo

zamieszczania odpłatnie ogłoszeń i reklam. Oznacza to, że – w przeciwieństwie do

wypadków określonych w art. 34 i 35 Prawa prasowego, które wymieniają rodzaje

ogłoszeń, co do których redaktor naczelny dziennika ma obowiązek publikacji –

zamieszczanie innych ogłoszeń oraz reklam jest fakultatywne. Takie rozumienie art. 36

Prawa prasowego dobrze koresponduje z wynikającą z art. 1 tej ustawy ideą wolnej

prasy oraz z podstawowymi zasadami prawa cywilnego, które mogą tu wchodzić w grę

tj. zasadą swobody zawierania umów i zasadą wolności gospodarczej.

Z drugiej strony redakcja art. 36 ust. 2 i 4 Prawa prasowego może być rozumiana

w ten sposób, że pomimo, iż zamieszczenie reklamy lub ogłoszenia pozostawiono

swobodnemu uznaniu redaktora pisma lub wydawcy, to w istocie mogą oni odmówić

publikacji tylko w czterech przypadkach, a mianowicie gdy materiał zgłoszony do

opublikowania jest sprzeczny: 1) z prawem, 2) z zasadami współżycia społecznego, 3) z

linią programową pisma lub 4) z charakterem pisma. W taki też sposób omawiany

przepis z reguły interpretuje się w piśmiennictwie i do takiego jego rozumienia przychylił

się Sąd Apelacyjny.

Jeżeli jednak podzielić taki sposób rozumienia art. 36 Prawa prasowego, to

zdaniem Sądu Apelacyjnego, rodzi się istotne pytanie jaką wartość o większym

znaczeniu niż zasada swobody umów, czy wolności gospodarczej, miałoby chronić ich

wyraźne ograniczenie w tym przepisie. W ocenie Sądu Apelacyjnego w grę może

wchodzić tylko wolność wypowiedzi. Zakładając, że reklama lub płatne ogłoszenie

mieszczą się w pojęciu wypowiedzi, ograniczenie swobody umów i swobody

prowadzenia działalności gospodarczej, mogłoby znaleźć uzasadnienie w wolności i

swobodzie wypowiedzi, chronionej w art. 19 Międzynarodowego Paktu Praw

Obywatelskich i Politycznych z 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) oraz w art. 10

Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950 r. (Dz. U. z

1993 r., Nr 61, poz. 284).

Ponadto Sąd Apelacyjny podkreślił, że zgoda na reglamentowanie przez

redaktora pisma lub wydawcę reklam lub płatnych ogłoszeń, w razie gdy nie zachodzą

przewidziane w ustawie przypadki, które upoważniają do odmowy ich zamieszczenia

(art. 36 ust. 2 i 4 Prawa prasowego) może prowadzić w istocie do nieograniczonej

możliwości decydowania przez redaktora lub wydawcę o zamieszczeniu ogłoszenia lub

reklamy, co byłoby równoznaczne ze swoistą cenzurą wykonywaną przez osoby

prywatne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jak wynika z uzasadnienia wyroku Sądu I instancji, w rozpoznawanej sprawie

istnieją podstawy do przyjęcia, że odmowa zamieszczenia przez pozwanych płatnego

ogłoszenia stanowiącego reklamę książki autorstwa powoda, które chciał on umieścić w

gazecie „N.(…)” znajduje usprawiedliwienie w art. 36 ust. 2 Prawa Prasowego. Jak

wynika z uzasadnienia Sądu I instancji podstawą uznania umowy zawartej z pozwanym

w sprawie zamieszczenia reklamy jego książki, było przekonanie pozwanych, iż reklama

ta może naruszać prawa osób trzecich. W tej sytuacji obowiązkiem Sądu I instancji

ewentualnie Sądu rozpatrującego apelację powoda było ustalenie czy rzeczywiście

reklama, której zamieszczenia domagał się powód, może naruszać prawa osób trzecich.

Takiego ustalenia brak, a ma ono decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia

rozpoznawanej sprawy. Sądy orzekające w niniejszej sprawie podjęły natomiast próbę

określenia, czy na tle art. 36 szczególnie jego ustępu 2 i 4 Prawa prasowego, można

mówić o ograniczeniu zasady swobody umów.

Trafnie Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę na to, że nieprecyzyjna redakcja art. 36

Prawa prasowego może być przyczyną rozbieżności w jego interpretacji. Wykładnia

językowa tego przepisu wsparta wnioskowaniem a contrario rzeczywiście zdaje się

uzasadniać wniosek, iż odmowa zamieszczenia ogłoszenia lub reklamy, może nastąpić

tylko w czterech przypadkach określonych w art. 36 ust. 2 i 4 Prawa prasowego. Jeżeli

bowiem ustawodawca zakładałby, że wydawca i redaktor mogą swobodnie decydować o

tym czy zamieścić ogłoszenie lub reklamę, to w istocie wskazywanie przypadków kiedy

mogą oni odmówić ich zamieszczenia, byłoby regulacją zbędną. Z tych zapewne

względów w piśmiennictwie zdecydowanie przeważa pogląd, do którego skłonny jest

również przychylić się Sąd Apelacyjny, że w art. 36 ust. 4 Prawa prasowego nastąpiło w

sposób celowy lub niezamierzony ograniczenie swobody zawierania umów, którą

faktycznie w odniesieniu do umów dotyczących zamieszczania reklam lub ogłoszeń

uchylono. Innymi słowy wydawca lub redaktor nie mogą odmówić umieszczenia reklamy

lub ogłoszenia, poza przypadkami określonymi w art. 36 ust. 2 i 4. W tym obszarze nie

obowiązuje więc zasada swobody zawierania umów lecz obowiązek kontraktowania

nałożony na wydawcę(redaktora).

Teza, że Prawo prasowe w tak wyraźny sposób ogranicza swobodę wydawcy

bądź redaktora jest jednak trudna do zaakceptowania. Przeciwko takiemu stanowisku

przemawia wiele argumentów, które mają swoje oparcie zarówno w Prawie prasowym,

w przepisach Konstytucji jak i konwencji międzynarodowych, wiążących Polskę.

Przesądzanie, która z opisanych wyżej interpretacji art. 36 Prawa prasowego jest

zasadna, na obecnym etapie rozpoznawania sprawy jest niepotrzebna. Jeżeli bowiem

Sąd Apelacyjny dokona oceny ogłoszenia, którego zamieszczenia domaga się powód i

dojdzie do przekonania, że ogłoszenie to rzeczywiście jest sprzeczne z prawem, tak jak

to twierdzą pozwani, to zbędnym stanie się rozpoznawania zagadnienia prawnego

sformułowanego w jego postanowieniu. Nie ulega bowiem żadnej wątpliwości, że

zgodnie z wyraźną dyspozycją art. 36 ust. 2 Prawa prasowego, pozwani nie mają

obowiązku zamieszczania reklamy sprzecznej z prawem. Dopiero więc w razie gdyby

się okazało, że ogłoszenie którego zamieszczenia domaga się powód jest zgodne z

prawe, może powstać potrzeba oceny, czy odmowa zamieszczenia tego ogłoszenia

przez pozwanych jest uzasadniona z innych przyczyn, także nie wymienionych wprost w

art. 36 ust. 2 i 4 Prawa prasowego.

Zgodnie z art. 390 k.p.c. sąd może przedstawić Sadowi Najwyższemu

zagadnienie prawne, którego rozstrzygnięcie jest potrzebne dla rozpoznania konkretnej

sprawy. Skoro zaś przedstawione przez Sąd Apelacyjny zagadnienie prawne, budzi

wprawdzie poważne wątpliwości, ale jego rozstrzygniecie, przed dokonaniem ustaleń, o

których mowa wyżej nie jest potrzebne, orzeczono jak w sentencji.