III CZP 66/03 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 8 października 2003 r., III CZP 66/03

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Barbara Myszka

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jerzego S. przeciwko Zakładom

Przemysłu Spożywczego "C.", spółce z o.o. w W. o wydanie rzeczy, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 8 października

2003 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Gdańsku

postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2003 r.:

"Czy dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie o wydanie ruchomości

nabytej

w

drodze

licytacji

publicznej

w

administracyjnym

postępowaniu

egzekucyjnym ?"

podjął uchwałę:

Dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie, w której właściciel rzeczy

ruchomej, nabytej w drodze licytacji publicznej w administracyjnym

postępowaniu egzekucyjnym, żąda jej wydania od osoby, pod dozorem której

rzecz się znajduje.

Uzasadnienie

Przedstawione przez Sąd Okręgowy w Gdańsku do rozstrzygnięcia na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnienie prawne powstało w sprawie, w której

powód wystąpił przeciwko pozwanemu z powództwem o wydanie dwóch zbiorników

na wino, które nabył na licytacji publicznej prowadzonej przez komornika

skarbowego przy Urzędzie Skarbowym w W. Oparł żądanie na twierdzeniu, że stał

się właścicielem spornych zbiorników i przysługuje mu roszczenie o zobowiązanie

pozwanego do ich wydania.

Pozwany, nie zaprzeczając prawu własności powoda podniósł, że wydanie

zbiorników wiąże się z koniecznością ich demontażu oraz rozbiórką części

budynku, w którym się znajdują. Obciążenie pozwanego obowiązkiem wydania

zbiorników powodowi oznaczałoby przerzucenie na pozwanego kosztów demontażu

zbiorników i rozebrania budynku. Z tych względów pozwany wnosił o oddalenie

powództwa.

Sąd Okręgowy w Gdańsku, rozpoznając apelację pozwanego od wyroku Sądu

Rejonowego w Gdyni z dnia 5 grudnia 2001 r., na podstawie którego Sąd ten

utrzymał w mocy wyrok zaoczny nakazujący pozwanemu, aby wydał powodowi

sporne zbiorniki, uznał, że w sprawie występuje zagadnienie prawne budzące

poważne wątpliwości, a mianowicie, czy dopuszczalna jest droga sadowa w

sprawie

o

wydanie

ruchomości nabytej

w drodze

licytacji publicznej

w

administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym.

Wskazał, że w sądowym postępowaniu egzekucyjnym, gdy dłużnik lub

dozorca odmawia wydania rzeczy, która stała się własnością nabywcy na podstawie

sprzedaży licytacyjnej, komornik na wniosek nabywcy postąpi, tak jak przy

egzekucji roszczeń niepieniężnych (art. 878 k.p.c.). Ustawa z dnia 17 czerwca

1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r.

Nr 110, poz. 968 ze zm. – dalej: „u.p.e.a.”) nie reguluje trybu postępowania w

sytuacji, w której osoba posiadająca sprzedaną ruchomość odmawia jej wydania.

W ocenie

Sądu,

wydanie

nabytej

rzeczy

powinno

stanowić

element

administracyjnego postępowania egzekucyjnego, na co wskazują unormowania,

zgodnie z którymi zajęta ruchomość może być odebrana i oddana pod dozór innej

osoby lub organu egzekucyjnego (art. 97-100 u.p.e.a.). Także okoliczność, że

wysokość kosztów przechowywania ruchomości za okres od dnia licytacji do dnia

odbioru określa organ egzekucyjny może oznaczać, że postępowanie egzekucyjne

nie kończy się w momencie sprzedania ruchomości. Z drugiej jednak strony

właściciel rzeczy może na podstawie art. 222 § 1 k.c. żądać od osoby, która włada

faktycznie jego rzeczą, ażeby rzecz została mu wydana, chyba że osobie tej

przysługuje skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania rzeczą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 10 lipca 2000 r., Sk 12/99, (OTK

Zb.Urz. 2000, nr 5, poz. 143), orzekając o zgodności art. 1 i 2 k.p.c. z Konstytucją w

istocie dokonał wykładni tych przepisów. Odwołując się do orzecznictwa Sądu

Najwyższego z kilku ostatnich lat, podzielił wyrażone w nim stanowisko co do

rozumienia tych przepisów.

Pojęcie „drogi sądowej” nadal wywołuje wątpliwości w orzecznictwie sądów

powszechnych, czego przykładem jest przedstawione zagadnienie prawne.

Wskazuje to na potrzebę podkreślenia, że zagadnienie dopuszczalności drogi

sądowej pozostaje w ścisłym związku z badaniem przedmiotu procesu i w jego

ramach. Od tego zatem jak sąd, któremu sprawa przedstawiona została do

rozpoznania, pojmuje przedmiot procesu, uzależniona będzie ocena w zakresie

dopuszczalności drogi sądowej, a w konsekwencji realizacja przysługującego

każdemu prawa do sądu. Przypomnieć więc należy, że sąd, rozważając kwestię,

czy przedstawiona do rozpoznania sprawa należy do drogi sądowej, powinien – na

tym etapie postępowania – wyjaśnić, czy prawo podmiotowe, o istnieniu którego

twierdzi powód, wchodzi w zakres pojęcia „sprawy cywilnej" w rozumieniu art. 1

k.p.c.

Na tle unormowania przyjętego w art. 1 k.p.c. należy rozróżnić sprawy cywilne

w znaczeniu materialnym; są to sprawy wynikające ze stosunków z zakresu prawa

cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego, a także prawa pracy oraz sprawy cywilne w

znaczeniu formalnym; są to sprawy, które w istocie nie mają charakteru cywilnego,

ale uchodzą za sprawy cywilne z tego względu, że ich rozpoznanie odbywa się

według kodeksu postępowania cywilnego – na podstawie przepisów zawartych

bądź w tym kodeksie, bądź w innych ustawach.

W ostatnich latach w publikowanych orzeczeniach Sądu Najwyższego, (por.

orzeczenia cytowane w powołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego, a także

uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2003 r.,

III CZP 85/02, OSNC 2003, nr 10, poz. 129), stanowisko co do znaczenia art. 1 i 2

k.p.c. uległo istotnej zmianie w tym sensie, że pojęcie "sprawy cywilnej" rozumiane

jest szeroko. W orzeczeniach tych, wydanych w sprawach, w których chodziło o

skutki działań władczych administracji publicznej, trafnie podkreślono, że sprawami

cywilnymi są nie tylko sprawy ze stosunków cywilnoprawnych w rozumieniu art. 1

k.c. Działaniem lub zaniechaniem, którego skutki mogą być rozpoznawane na

drodze sądowej jest – oprócz zdarzeń cywilnoprawnych regulowanych w kodeksie

cywilnym, takich jak czynność prawna czy też czyn niedozwolony – także akt

administracyjny wywołujący skutki w zakresie prawa cywilnego. Uwzględniając

ponadto tezę, że dopuszczalność drogi sądowej zależy od twierdzeń, na których

powód opiera w pozwie swoje roszczenie, nie jest natomiast warunkowana

wykazaniem istnienia roszczenia oraz stosunku prawnego łączącego strony, to

rodzi się uzasadniony wniosek, iż jeśli roszczenie oparte jest na zdarzeniach

prawnych

wywołujących

konsekwencje

cywilnoprawne,

droga

sądowa

jest

dopuszczalna, co oczywiście nie przesądza o zasadności powództwa.

W świetle przedstawionych uwag oraz regulacji przyjętej w art. 1 i 2 § 1 i § 3

k.p.c. przyjąć należy, że droga sądowa jest dopuszczalna, jeśli sprawa ma

charakter sprawy cywilnej w znaczeniu materialnym i brak przepisu szczególnego,

który przekazywałby jej rozpoznanie do właściwości innego organu, niż sąd

powszechny. Droga sądowa dopuszczalna jest również wtedy, gdy sprawa ma

charakter sprawy cywilnej w znaczeniu formalnym, z niedopuszczalnością drogi

sądowej mamy natomiast do czynienia wtedy, gdy sprawa nie ma charakteru

sprawy cywilnej ani w znaczeniu materialnym, ani w znaczeniu formalnym, albo

sprawa ma wprawdzie charakter sprawy cywilnej w znaczeniu materialnym, ale na

podstawie szczególnego przepisu przekazana została do właściwości innego

organu, niż sąd powszechny.

Przedmiotem procesu w sprawie przedstawionej do rozstrzygnięcia Sądowi

Okręgowemu było roszczenie o wydanie rzeczy będącej własnością powoda, a

posiadanej przez pozwanego. Okoliczność, że powód nabył, a pozwany utracił

własność tej rzeczy w postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie zmienia

charakteru stosunku prawnego, jaki powstał między powodem a pozwanym. Jest to

stosunek z zakresu prawa cywilnego, sprawa ma zatem charakter sprawy cywilnej

w znaczeniu materialnym i podlega rozpoznaniu w postępowaniu przed sądami

powszechnymi (art. 1 i art. 2 § 1 k.p.c.). Wyłączenie takiej sprawy z drogi sądowej

przed sądem powszechnym musiałoby wynikać z przepisu szczególnego

przekazującego jej rozpoznanie do właściwości innych organów. Przepisu takiego

nie ma. Nie jest nim w szczególności żaden z tych, które zamieszczone zostały w

oddziale 1, rozdziału 6, działu II ustawy z dnia 17 czerwca 1996 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji. Przepisy tego oddziału zatytułowanego „Zajęcie”

regulują pierwsze stadium egzekucji z ruchomości, jakim jest zajęcie ruchomości.

Wynikające z tych przepisów uprawnienie poborcy skarbowego odebrania zajętej

rzeczy od zobowiązanego (art. 100 § 1 u.p.e.a.) czy też obowiązek wydania zajętej

rzeczy przez dozorcę, którym może być także jej właściciel (art. 102 § 1 w związku

z art. 100 § 1 u.p.e.a.), nie powodują zmiany właściciela rzeczy zajętej.

Powoływanie ich jako podstawy wyłączenia drogi sądowej w rozpoznawanej

sprawie nie ma żadnego uzasadnienia.

Podstawy takiej nie można też doszukiwać się w przepisach oddziału 2

zatytułowanego „Sprzedaż”. Przytoczony przez Sąd Okręgowy przepis art. 107 § 1

u.p.e.a., stanowiący,

że prawo

własności zajętych ruchomości, będących

przedmiotem licytacji, nabywa osoba, która z zachowaniem przepisów o

przeprowadzeniu licytacji zaoferowała najwyższą cenę, uzyskała przybicie i

zapłaciła całą cenę w terminie, określa jedynie warunki nabycia prawa własności

zajętych ruchomości. Z kolei art. 107 § 2 u.p.e.a., według którego nabywca, który

stał się właścicielem nabytej ruchomości, natychmiast ją odbiera, a jeśli tego nie

uczyni obowiązany jest uiścić koszty jej przechowania od dnia licytacji do dnia

odbioru jest w istocie przepisem stymulującym nowego właściciela rzeczy do jej

odebrania w celu uniknięcia kosztów przechowywania rzeczy. W żadnej mierze

przepisu tego nie można odczytywać jako podstawy wyłączenia drogi sądowej w

sprawie,

w

której

administracyjnym

właściciel

postępowaniu

ruchomości

nabytej

egzekucyjnym,

w

drodze

żąda

jej

licytacji

wydania

w

od

dotychczasowego właściciela.

Podnieść ponadto należy, że każdy przepis szczególny, a zważywszy na

zagwarantowane w Konstytucji prawo do sądu (art. 45 ust. 1), zwłaszcza taki

przepis szczególny, na podstawie którego sprawa cywilna miałaby zostać

wyłączona z drogi sądowej, musi być interpretowany ściśle. Brak w takim przepisie

wyraźnego wyłączenia sprawy cywilnej z drogi sądowej uniemożliwia kwalifikowania

go jako przepisu, o którym mowa w art. 2 § 3 k.p.c.

Z tych względów przedstawione zagadnienie prawne należało rozstrzygnąć,

jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).