III CZP 64/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 64/12

POSTANOWIENIE

Dnia 16 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie z wniosku E. B.

przy uczestnictwie G. R.

o podział majątku,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 listopada 2012 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 23 maja 2012 r.,

"Czy zmiana wartości domu jest właściwym miernikiem

dla ustalenia wysokości podlegających zwróceniu na podstawie art.

45 § 3 k.r.o. środków pochodzących z majątku wspólnego,

a przeznaczonych na spłatę pożyczki stanowiącej dług jednego

z małżonków, zaciągniętej i wykorzystanej przed zawarciem związku

małżeńskiego na budowę domu na gruncie należącym do tego

małżonka, również w sytuacji, gdy siła nabywcza tychże środków

przeznaczonych na spłatę różniła się istotnie od siły nabywczej

środków pochodzących z pożyczki w dacie ich wykorzystania

na budowę domu?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 22 grudnia 2011 r. w sprawie z

wniosku E. B. z udziałem uczestnika postępowania G. R. o podział majątku

wspólnego dokonał podziału majątku wspólnego m.in. w ten sposób, że ustalił, iż w

skład majątku wspólnego wchodzą nakłady poczynione z majątku wspólnego na

majątek odrębny uczestnika postępowania w kwocie 217.946,98 zł i zasądził na

rzecz wnioskodawczyni tytułem dopłaty i rozliczenia nakładów kwotę 113.138,49 zł.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że małżeństwo stron, rozwiązane przez rozwód,

trwało od dnia 25 października 1980r. do dnia 9 czerwca 2008 r. Przed zawarciem

związku

małżeńskiego

uczestnik

nabył

prawo

użytkowania

wieczystego

nieruchomości położonej w L., na której rozpoczął budowę domu mieszkalnego. W

dacie zawarcia małżeństwa budynek był w stanie surowym. Uczestnik wcześniej

zaciągnął w banku PKO BP pożyczkę w kwocie 150.000 zł, przeznaczoną na

budowę domu. Spłata tej pożyczki nastąpiła w ratach, w całości ze środków

wchodzących w skład majątku wspólnego. W oparciu o opinię biegłego Sąd

Rejonowy ustalił wysokość nakładów poczynionych ze środków uzyskanych z

pożyczki na budowę domu w stanie surowym (57,65%) i z innych środków majątku

wspólnego przeznaczonych na prace wykończeniowe (29,45%), następnie ustalił

wartość budynku na datę orzekania i odpowiednio do wskazanych udziałów

przeliczył obecną wartość nakładów na kwoty 126.410,49 zł i 91.536,49 zł.

Rozpoznając apelację uczestnika postępowania, Sąd Okręgowy powziął

wątpliwości objęte pytaniem prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu. Sąd

odwoławczy wskazał, że w niewielkiej części spłata pożyczki nastąpiła z majątku

osobistego (odrębnego) uczestnika postępowania, ale większość (kapitał i odsetki

kapitałowe) spłacono ze środków stanowiących majątek wspólny. Stwierdził jednak,

że nastąpiło to w okresie kiedy, m.in. na skutek inflacji, siła nabywcza środków

przeznaczonych na spłaty stawała się coraz niższa, odbiegała od wartości środków

uzyskanych z banku i wykorzystanych na budowę. W dacie zaciągnięcia kwota

pożyczki odpowiadała wartości około 28 przeciętnych miesięcznych wynagrodzeń,

a kwoty spłacone łącznie przez

miesięcznych

wynagrodzeń.

Sąd

małżonków wyniosły około 6,25 przeciętnych

Okręgowy,

odwołując

się

do

poglądów

orzecznictwa wskazał, że możliwe są trzy sposoby ustalenia wartości kwoty z tytułu

nakładu, podlegającego zwrotowi w oparciu o art. 45 § 1 i 2 k.ro. w zw. z art. 45 § 3

k.r.o., tj. (1) zwrot kwoty nominalnej, (2) ustalenie ułamkowego udziału zwrotu

nakładów według wartości z chwili ich dokonania i następnie odniesienie tego

udziału do obecnej wartości oraz (3) zastosowanie reguły wynikającej z art. 363 § 2

k.c. Przytoczył stanowisko Sądu Najwyższego, wynikające z postanowienia z dnia 2

października 2008 r., II CSK 203/08, nie publ., w którym w odniesieniu do kredytu

przeznaczonego na budowę, rozbudowę lub remont domu, postawionego na

gruncie należącym do jednego z małżonków, przyjęto rozliczenie według metody

(2). Sąd odwoławczy stwierdził, że w sytuacji braku bezpośredniego związku

czasowego pomiędzy zaciągnięciem zobowiązania przez jednego z małżonków,

a spłatą długu z majątku wspólnego, przy zastosowaniu tego sposobu może dojść

do nieuprawnionego uprzywilejowania jednego z byłych małżonków, wobec czego

trafniejsze mogłoby być zastosowanie do spłaty długu innego miernika wartości, niż

wartość

nieruchomości.

Wskazał, że jako

takie

wskaźniki

można

by

zaproponować np. przeciętne miesięczne wynagrodzenie albo cenę (wskaźnik

przeliczeniowy 1 m2 powierzchni użytkowej budynku mieszkalnego).

Zauważył,

że odpowiedź na pytanie prawne ma znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, do

którego nie wystarczają dotychczas wyrażone poglądy doktryny i orzecznictwa.

Sąd Najwyższy zważył:

Art. 390 k.p.c., dopuszczający rozstrzyganie przez Sąd Najwyższy

zagadnień prawnych, budzących poważne wątpliwości, powstałych w trakcie

rozpoznawania sprawy, ma charakter wyjątkowy, gdyż udzielona uchwała wiąże

niezawisłe sądy orzekające w danej sprawie. Już tylko z tej przyczyny wskazany

przepis nie może być wykładany rozszerzająco. Istotą funkcji zapytań prawnych jest

z jednej strony realizacja nadzoru judykacyjnego Sądu Najwyższego nad sądami

powszechnymi, z drugiej wyjaśnianie poważnych wątpliwości prawnych jeszcze

w toku postępowania, ujednolicające orzecznictwo i zapobiegające wydawaniu

potencjalnie wadliwych orzeczeń. Udzielanie odpowiedzi nie może służyć

rozstrzygnięciu konkretnej sprawy zamiast sądu właściwego ani potwierdzeniu,

że pogląd sądu, przedstawiającego zagadnienie prawne jest trafny (por. m.in.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 2010 r., III PZP 4/10, z dnia

12 marca 2010 r., III CZP 7/10, z dnia 22 października 2009 r., III CZP 75/09,

z dnia 29 października 2009 r., III CZP 74/09, z dnia 4 grudnia 2009 r., III CZP

101/09 - nie publ.).

Przedstawione zagadnienie nie spełnia tych wymogów. Sąd Okręgowy nie

ma bowiem wątpliwości co do wykładni norm prawnych lub konstrukcji stosunku

prawnego, tylko co do rozstrzygnięcia konkretnego problemu dotyczącego jednego

z możliwych rozwiązań określonego problemu orzeczniczego, polegającego na

sposobie przeszacowania oznaczonej wierzytelności należącej do podlegającego

podziałowi majątku wspólnego. Rozwiązanie go musiałoby nastąpić in concreto,

przy uwzględnieniu indywidualnych okoliczności tej sprawy, a nie in abstracto.

Jak jednak zgodnie przyjęto w orzecznictwie, nie jest to możliwe, gdyż udzielona

odpowiedź powinna mieć charakter uniwersalny, a nie zastępować rozstrzygnięcia

(por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 38/09,

z dnia 9 kwietnia 2010 r., III CZP 17/10, z dnia 20 maja 2005 r., III CZP 14/05 –

nie publ.). Sąd Najwyższy wielokrotnie odmawiał udzielenia odpowiedzi na pytania

prawne

dotyczące

ustalenia

wartości

konkretnego

składnika

majątkowego

w sprawach działowych (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08, z dnia 15 października 2002 r., III CZP 66/02).

Przyjmował wówczas, że w braku przepisu, który wskazywałby określony sposób

ustalenia wartości danego prawa podlegającego rozliczeniu (tu: wierzytelności

stanowiącej prawo podmiotowe względne), to sądy rozpoznające merytorycznie

spór powinny, uwzględniając wszystkie okoliczności sprawy i wyważając interes

zainteresowanych, samodzielnie przyjąć adekwatny miernik przeszacowania.

Niemniej orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące tych kwestii jest obszerne,

podobnie jak wypowiedzi przedstawicieli nauk prawnych. Podkreśla się w nich

specyfikę stosunków cywilno-prawnych, regulowanych przez prawo rodzinne oraz

zasadę preferencji majątku wspólnego i jego ochrony.

Ubocznie jedynie należy wskazać, że w przedmiotowej sprawie art. 45 k.r.o.

nie ma zastosowania wprost, tylko w drodze analogii legis, bowiem spłata

pożyczki stanowiącej dług jednego z małżonków dokonywana z majątku wspólnego

na rzecz podmiotu trzeciego nie stanowi w ścisłym znaczeniu nakładu na majątek

osobisty (odrębny) małżonka, który wcześniej, tj. przed powstaniem ustroju

ustawowej wspólności majątkowej, uzyskane z tytułu pożyczki środki wykorzystał

na cele inwestycyjne powiększając majątek osobisty (odrębny) (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2008 r., V CSK 548/07, nie publ.).

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy

z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. 2002, Nr 240, poz. 2052

ze zm.) odmówił podjęcia uchwały.