III CZP 64/03 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 8 października 2003 r., III CZP 64/03

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

Sędzia SN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Samodzielnego Publicznego Zespołu

Pulmonologii i Onkologii w O. przeciwko Skarbowi Państwa, Wojewodzie W.-M. o

zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 8

października 2003 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra

Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Olsztynie postanowieniem z dnia 22 maja 2003 r.:

"Czy samodzielnemu publicznemu zakładowi opieki zdrowotnej, który powstał

w wyniku przekształcenia zakładu publicznego prowadzonego w formie jednostki

budżetowej Skarbu Państwa i który spełnił świadczenie obejmujące wynagrodzenie

pracownika za okres jego pracy w Zakładzie Publicznym prowadzonym w formie

jednostki budżetowej służy – jako – osobie trzeciej w rozumieniu przepisu art. 518 §

1 pkt 1 k.c. – roszczenie wobec Skarbu Państwa o zwrot spełnionego świadczenia

?"

podjął uchwałę:

Samodzielnemu publicznemu zakładowi opieki zdrowotnej, powstałemu z

przekształcenia publicznego zakładu opieki zdrowotnej prowadzonego w

formie jednostki budżetowej Skarbu Państwa, który spełnił świadczenie z

tytułu wynagrodzenia pracownika za okres jego pracy w tym zakładzie przed

przekształceniem, przysługuje roszczenie do Skarbu Państwa o zwrot

spełnionego świadczenia.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390

§ 1 k.p.c. zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.

Specjalistyczny Zespół Gruźlicy, Chorób Płuc i Onkologii w O., utworzony dnia

30 października 1995 r. przez Wojewodę Olsztyńskiego, był prowadzony w formie

jednostki budżetowej na zasadach określonych w Prawie budżetowym. Na

podstawie zarządzenia Wojewody O. z dnia 23 marca 1998 r. doszło do

przekształcenia tego zespołu w samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej,

który postanowieniem Sądu Rejonowego w Olsztynie z dnia 31 lipca 1998 r.

wpisany został do rejestru pod nazwą: Samodzielny Publiczny Zespół Pulmonologii

i Onkologii w O.

Po ogłoszeniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 maja 1999 r., P.

6/98 (Dz.U. Nr 45, poz. 458), którym orzeczono, że przepisy § 11 i § 12

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych

obowiązków i uprawnień pracowników zatrudnionych w zakładach służby zdrowia

(Dz.U. Nr 51, poz. 316 ze zm.) są niezgodne z art. 66 ust. 2 Konstytucji oraz z art.

298 i 128 k.p., zatrudnieni w Samodzielnym Publicznym Zespole Pulmonologii i

Onkologii w O. lekarze: Janina R.-B. i Krzysztof R. w dniu 5 lipca 1999 r. wystąpili

przeciwko pracodawcy z pozwami o wynagrodzenie za pełnienie dyżurów

zakładowych, nie wliczanych im do czasu pracy. Ponieważ przed dniem 31 lipca

1998 r. byli pracownikami Specjalistycznego Zespołu Gruźlicy, Chorób Płuc i

Onkologii w Olsztynie, domagali się zasądzenia wynagrodzenia za dyżury pełnione

poczynając od miesiąca czerwca 1996 r. W obydwu sprawach zawarte zostały

przed Sądem Rejonowym w Olsztynie, w dniach 7 sierpnia 2002 r. i 5 września

2002 r., ugody sądowe. W ich wykonaniu Samodzielny Publiczny Zespół

Pulmonologii i Onkologii w O. w dniu 25 października 2002 r. zapłacił lekarzom

Janinie R.-B. i Krzysztofowi R. ugodzone kwoty, które obejmowały także

wynagrodzenie za dyżury pełnione w okresie od czerwca 1996 r. do końca lipca

1998 r. w wysokości 2057,72 zł. Od wynagrodzenia tego uiścił też składkę na

ubezpieczenie społeczne w kwocie 987,66 zł.

Pismem z dnia 18 listopada 2002 r. Samodzielny Publiczny Zespół

Pulmonologii i Onkologii wezwał Wojewodę W.-M. o zwrot kwoty 3045,38 zł,

obejmującej spełnione świadczenie z tytułu wynagrodzenia należnego pracownikom

za pracę świadczoną przed dniem 31 lipca 1998 r. (2057,72 zł) i odprowadzoną

składkę na ubezpieczenie społeczne (987,66 zł), w terminie tygodniowym, a po

bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu wystąpił z pozwem o zapłatę tej

kwoty przeciwko Skarbowi Państwa, Wojewodzie W.-M.

Wyrokiem z dnia 3 marca 2003 r. Sąd Rejonowy w Olsztynie zasądził od

pozwanego

Skarbu

Państwa,

Wojewody

W.-M.

na

rzecz

powodowego

Samodzielnego Publicznego Zespołu Pulmonologii i Onkologii w O. kwotę 3045,38

zł z ustawowymi odsetkami od dnia 29 listopada 2002 r. do dnia zapłaty, przyjmując

za podstawę prawną rozstrzygnięcia przepisy art. 518 § 1 pkt 1 i art. 481 § 1 k.c.

Sąd Rejonowy podkreślił, że, zgodnie z utrwalonym już w orzecznictwie

stanowiskiem, przepisy § 11 i 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia

1974 r. w sprawie niektórych obowiązków i uprawnień pracowników zatrudnionych

w zakładach służby zdrowia, uznane wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia

17 maja 1999 r. za niezgodne z Konstytucją oraz z art. 298 i 128 k.p., nie mają

zastosowania przy ustalaniu wysokości wynagrodzenia za czas pełnienia dyżurów

zakładowych przed dniem wejścia tego wyroku w życie, wobec czego zawarcie

przez powoda ugód sądowych i wypłacenie lekarzom wynagrodzenia m.in. za

dyżury pełnione przed dniem 31 lipca 1998 r. było uzasadnione. Roszczenie o

wynagrodzenie w kwocie 2057,72 zł wiązało się z działalnością zakładu opieki

zdrowotnej prowadzonego w formie państwowej jednostki budżetowej, której

wydatki pokrywane były – zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 5 stycznia 1991 r. –

Prawo budżetowe (Dz.U. z 1993 r., Nr 72, poz. 344 ze zm.) – bezpośrednio z

budżetu państwa. Z tej przyczyny wszelkie zobowiązania wynikające z działalności

tej jednostki były od chwili ich powstania zobowiązaniami Skarbu Państwa, a nie

powodowego Samodzielnego Publicznego Zespołu Pulmonologii i Onkologii, który z

dniem 1 sierpnia 1998 r. uzyskał osobowość prawną. Spełniając na rzecz swoich

pracowników świadczenia z tytułu wynagrodzenia za pracę, powód wypełnił

obowiązek wynikający z art. 94 pkt 5 k.p., który to przepis w niczym nie zmieniał

reguł odpowiedzialności za zobowiązania unormowanych w kodeksie cywilnym.

Skoro według tych reguł państwowe osoby prawne nie ponoszą odpowiedzialności

za zobowiązania Skarbu Państwa (art. 40 § 1 k.c.), to – zdaniem Sądu Rejonowego

– należy przyjąć, że powód spłacił w istocie cudzy dług i może domagać się od

Skarbu Państwa zwrotu spełnionego świadczenia na podstawie art. 518 § 1 pkt 1

k.c.

Przy rozpatrywaniu apelacji pozwanego Sąd Okręgowy w Olsztynie powziął

poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym zagadnieniu prawnym,

przytoczonym na wstępie uchwały. Wątpliwości te zrodziły się ze względu na

pracowniczy charakter świadczenia spełnionego przez powoda oraz regulacje

wynikające z przepisów kodeksu pracy i dotyczyły kwestii, czy w świetle tych

regulacji powód może być uznany za osobę trzecią w rozumieniu art. 518 § 1 k.c., a

ponadto, czy przepis art. 60 ust. 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach

opieki zdrowotnej Dz.U. Nr 91, poz. 408 ze zm.) nie wyłącza stosowania art. 231

k.p.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 35b i 35c ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki

zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz. 408 ze zm. – dalej: „u.z.o.z.”), w brzmieniu

obowiązującym w dacie wydania przez Wojewodę Olsztyńskiego zarządzenia w

sprawie przekształcenia Specjalistycznego Zespołu Gruźlicy, Chorób Płuc i

Onkologii w Olsztynie, publiczne zakłady opieki zdrowotnej, utworzone przez

organy określone w art. 8 ust. 1 pkt 1-3 tej ustawy, mogły być prowadzone w formie

samodzielnych zakładów, pokrywających z posiadanych środków i uzyskiwanych

przychodów koszty działalności i zobowiązań (tzw. „samodzielne publiczne zakłady

opieki zdrowotnej”) albo w formie jednostki budżetowej lub zakładu budżetowego,

prowadzących gospodarkę finansową na zasadach określonych w Prawie

budżetowym. Samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej, z chwilą wpisania go

do rejestru publicznych zakładów opieki zdrowotnej prowadzonego przez sąd

rejestrowy, uzyskiwał osobowość prawną. Natomiast publiczny zakład opieki

zdrowotnej prowadzony w formie jednostki budżetowej nie był samodzielnym

podmiotem prawa; stanowił jednostkę organizacyjną Skarbu Państwa. Zgodnie z

art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 5 stycznia 1991 r. – Prawo budżetowe (jedn. tekst:

Dz.U. z 1993 r. Nr 72, poz. 344 ze zm.), państwowe jednostki budżetowe pokrywały

swoje wydatki bezpośrednio z budżetu państwa, a uzyskane dochody odprowadzały

do tego budżetu. Zobowiązania wynikające z działalności publicznego zakładu

opieki zdrowotnej prowadzonego w formie jednostki budżetowej były de iure civili w

czasie istnienia tego zakładu zobowiązaniami Skarbu Państwa (art. 33 k.c.).

Zgodnie z art. 36 u.z.o.z., możliwe było przekształcenie publicznego zakładu opieki

zdrowotnej prowadzonego w formie jednostki budżetowej w samodzielny publiczny

zakład opieki zdrowotnej. Przekształcenie, o którym mowa, polegało na tym, że

wyodrębniony organizacyjnie zespół osób i środków majątkowych, stanowiący

publiczny zakład opieki zdrowotnej (art. 1 ust. 1 u.z.o.z.), w wyniku przekształcenia,

przybierał inną formę prawną; stawał się odrębnym od Skarbu Państwa podmiotem

wyposażonym w osobowość prawną. W konsekwencji, dochodziło do powstania

nowego podmiotu prawa, z tym że dotychczasowy podmiot (Skarb Państwa) nie

ulegał likwidacji, dochodziło jedynie do likwidacji jego jednostki organizacyjnej.

Powołane przepisy ustawy o zakładach opieki zdrowotnej były wprawdzie

nowelizowane, jednak, pomimo wprowadzonych zmian, publiczne zakłady opieki

zdrowotnej mogą być nadal prowadzone w formie samodzielnych zakładów

wyposażonych w osobowość prawną jak też w formie jednostki budżetowej lub

zakładu budżetowego.

Zgodnie z zasadą wynikającą z art. 40 § 1 k.c., Skarb Państwa nie ponosi

odpowiedzialności za zobowiązania państwowych osób prawnych, chyba że przepis

odrębny stanowi inaczej. Osoby prawne natomiast, nawet gdy są to państwowe

osoby prawne, nie ponoszą odpowiedzialności za zobowiązania Skarbu Państwa.

Mając na względzie tę zasadę, Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 9 czerwca 1999 r.,

III CZP 11/99 (OSNC 2000, nr 1, poz. 2) stanął na stanowisku, że samodzielny

publiczny zakład opieki zdrowotnej, powstały z przekształcenia publicznego zakładu

opieki zdrowotnej prowadzonego w formie jednostki budżetowej, nie jest

obowiązany

do

naprawienia

szkody

wyrządzonej

przed

dokonaniem

przekształcenia przez funkcjonariusza państwowego będącego pracownikiem

przekształconego zakładu. W uzasadnieniu Sąd Najwyższy podkreślił, że nie ma

przepisu stanowiącego, iż powstały w wyniku przekształcenia publicznego zakładu

opieki zdrowotnej prowadzonego w formie jednostki budżetowej, samodzielny

publiczny zakład opieki zdrowotnej ponosi odpowiedzialność za zobowiązania

powstałe w związku z działaniem zakładu przed jego przekształceniem. Nie ma też

przepisów, które odnosiłyby się do takiego przekształcenia i wyrażały ogólną

zasadę, według której nowo powstały samodzielny podmiot prawa (osoba prawna)

ponosi

odpowiedzialność

za

zobowiązania

zlikwidowanej

(przekształconej)

jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa w sytuacji, gdy podstawą jego istnienia

jest ten sam wyodrębniony organizacyjnie zespół osób i środków majątkowych,

który stanowił podstawę istnienia zlikwidowanej (przekształconej) jednostki

organizacyjnej Skarbu Państwa. W wyniku przekształcenia jednostki organizacyjnej

Skarbu Państwa w samodzielny podmiot prawa, co powoduje likwidację tej

jednostki

organizacyjnej

(i

powstanie

samodzielnego

podmiotu

prawa),

zobowiązania związane z jej działaniem – jak wyjaśnił dalej Sąd Najwyższy –

pozostają zobowiązaniami Skarbu Państwa. Wykładnia dokonana w powołanej

uchwale została zaaprobowana zarówno w późniejszym orzecznictwie Sądu

Najwyższego, jak i Trybunału Konstytucyjnego (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z

dnia 28 września 1999 r., II CKN 511/98, nie publ., z dnia 22 października 1999 r.,

III CKN 1195/98, nie publ., z dnia 9 listopada 2001 r., I CKN 407/99, nie publ.,

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2002 r., III CZP 75/02, OSNC 2003, nr

10, poz. 134, a także wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z dnia 27 czerwca 2000 r.,

K 20/99, OTK Zbiór Urzędowy 2000, nr 2, poz. 140 oraz z dnia 5 czerwca 2001 r., K

18/00, OTK Zbiór Urzędowy 2001, nr 5, poz. 118). Stanowisko, zgodnie z którym do

zobowiązań związanych z działalnością państwowej jednostki organizacyjnej nie

mającej osobowości prawnej, w razie jej przekształcenia w osobę prawną, nie

można przyjmować konstrukcji sukcesji uniwersalnej, trzeba zatem uznać w

orzecznictwie za utrwalone. Nie wywołuje ono też zastrzeżeń w nauce prawa.

Odmiennie

postrzegana

jest

natomiast

kwestia

przejścia

zobowiązań

związanych z działalnością przekształconej państwowej jednostki organizacyjnej na

nowo powstałą osobę prawną, gdy chodzi o zobowiązania wynikające ze stosunku

pracy. Zagadnienie, czy samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej, który

powstał w wyniku przekształcenia zakładu publicznego prowadzonego w formie

jednostki budżetowej, ponosi odpowiedzialność za zobowiązania wynikające ze

stosunku pracy powstałe przed przekształceniem, była także przedmiotem

rozważań Sądu Najwyższego. Podstawowy problem sprowadzał się do tego, czy

dokonane przekształcenie powoduje zmianę podmiotowości w stosunkach pracy.

Źródłem wątpliwości była natomiast regulacja zawarta w art. 231 k.p., zgodnie z

którą w razie przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę staje

się on z mocy prawa stroną w dotychczasowych stosunkach pracy (§ 1), a za

zobowiązania wynikające ze stosunku pracy, powstałe przed przejściem części

zakładu pracy na innego pracodawcę, dotychczasowy i nowy pracodawca

odpowiadają solidarnie (§ 2).

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Izby Administracyjnej, Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych (obecnie: Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych) Sądu Najwyższego, z dniem przekształcenia jednostki budżetowej w

samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej, doszło do przejścia zakładu pracy

na innego pracodawcę w rozumieniu art. 231 § 1 k.p., gdyż dotychczasowy

pracodawca przestał istnieć zarówno w sensie prawnym, jak i faktycznym. W

następstwie dokonanego przekształcenia pracownicy stali się z mocy prawa

stronami stosunków pracy z nowym pracodawcą, który ponosi odpowiedzialność za

zobowiązania wynikające ze stosunków pracy powstałe przed przejściem na niego

dotychczasowego zakładu pracy. Motywem regulacji zawartej w art. 231 k.p. jest

ochrona interesów pracownika w związku ze zmianą pracodawcy i istnieniem

zaległych zobowiązań powstałych u poprzedniego pracodawcy, co znajduje wyraz

w § 2 art. 231 k.p. Skoro zaś według tego przepisu nowy pracodawca odpowiada,

mimo że przejmuje tylko część zakładu pracy i mimo że istnieje poprzedni

pracodawca, to tym bardziej musi on ponosić odpowiedzialność, gdy przejmuje cały

zakład pracy, a dotychczasowy pracodawca przestaje istnieć. W konsekwencji, w

orzecznictwie przyjęta została teza, że samodzielny publiczny zakład opieki

zdrowotnej, powstały z przekształcenia zakładu publicznego prowadzonego w

formie jednostki budżetowej, ponosi odpowiedzialność za zobowiązania wynikające

ze stosunku pracy powstałe przed dokonaniem przekształcenia (zob. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 7 lipca 2000 r., III ZP 16/00, OSNAPUS 2000, nr 23, poz. 847,

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2000 r., II UKN 63/00,

OSNAPUS 2002, nr 13, poz. 316, uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia

15 maja 2001 r., II UKN 395/00, OSNAPUS 2003, nr 3, poz. 70, uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 16 maja 2001 r., III ZP 9/01, OSNAPUS 2001, nr 21, poz. 635,

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 2002 r., I PKN 668/01

nie publ.).

Przyjmując przedstawiony kierunek wykładni za punkt wyjścia dalszych

rozważań, nie można tracić z pola widzenia swoistej konstrukcji pojęcia pracodawcy

przewidzianej w prawie pracy. Według art. 3 k.p., pracodawcą jest jednostka

organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna,

jeżeli zatrudniają one pracowników. Na tle tej regulacji przyjęto, zarówno w

orzecznictwie, jak i w doktrynie, że Skarb Państwa nie może być pracodawcą;

status pracodawcy mają natomiast jego jednostki organizacyjne. Oznacza to, że w

sprawach o roszczenia pracowników ze stosunku pracy stroną nie jest Skarb

Państwa, lecz państwowa jednostka organizacyjna, będąca pracodawcą. Dotyczy to

tym samym publicznych zakładów opieki zdrowotnej prowadzonych w formie

jednostki budżetowej Skarbu Państwa (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 12 marca 1976 r., I PZ 1/76, OSNCP 1976, nr 10, poz. 229, wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 kwietnia 1979 r., I PR 16/79, OSNCP 1979, nr 10, poz. 205,

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 września 1996 r., I PRN 101/95, OSNAPUS

1997, nr 7, poz. 112, uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 lipca

1999 r., I PKN 683/98, OSNAPUS 2000, nr 20, poz. 751).

Przyznanie jednostkom organizacyjnym osób prawnych podmiotowości i

zdolności sądowej w zakresie stosunków pracy nie wiąże się jednak z

odpowiedzialnością za zobowiązania, ponieważ jednostki te nie posiadają własnego

majątku, którym mogłyby odpowiadać wobec pracowników będących wierzycielami.

W związku z tym w doktrynie podkreślono, że przyznanie jednostce organizacyjnej

podmiotowości w stosunkach pracy nie zwalnia osoby prawnej, której częścią jest ta

jednostka, od odpowiedzialności za zobowiązania ze stosunku pracy. Oznacza to,

że za zobowiązania wobec pracowników ponosi odpowiedzialność macierzysta

osoba prawna całym swoim majątkiem. Wyodrębnienie finansowe pracodawcy jest

bowiem jedynie zabiegiem wewnątrz – organizacyjnym tej osoby prawnej, nie

mającym wpływu na jej majątkową odpowiedzialność wobec pracownika. Koncepcja

ta znalazła również wyraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego, czego przykładem

są wyroki tego Sądu z dnia 10 maja 1996 r., I PRN 63/95 (OSNAPUS 1996, nr 23,

poz. 355) i z dnia 6 lutego 1997 r., I PKN 77/96 (OSNAPUS 1997, nr 18, poz. 340),

a także postanowienie z dnia 16 listopada 1994 r., I PO 12/94 (OSNAPUS 1995, nr

3, poz. 41).

Z

przedstawionej

konstrukcji

podmiotowości

prawnej

jednostek

organizacyjnych Skarbu Państwa w zakresie stosunków pracy wynika, że de lege

lata jednostki te są pracodawcą, czyli stroną stosunku pracy, a przez to dłużnikiem

pracownika, jednak odpowiedzialność majątkową wobec pracownika ponosi Skarb

Państwa wyposażony w osobowość prawną. Można zatem twierdzić, że jednostka

organizacyjna Skarbu Państwa będąca pracodawcą jest dłużnikiem pracownika

jedynie w znaczeniu formalnym, natomiast dłużnikiem w znaczeniu materialnym

(dłużnikiem rzeczywistym) jest Skarb Państwa.

W związku z podniesioną przez Sąd Okręgowy wątpliwością trzeba stwierdzić,

że powyższej oceny tej w niczym nie zmienia przepis art. 60 ust. 6 u.z.o.z., według

którego zobowiązania i należności samodzielnego publicznego zakładu opieki

zdrowotnej po jego likwidacji stają się zobowiązaniami i należnościami Skarbu

Państwa lub właściwej jednostki samorządu terytorialnego lub odpowiednio

państwowej uczelni medycznej albo państwowej uczelni prowadzącej działalność

dydaktyczną i badawczą w dziedzinie nauk medycznych. Również w brzmieniu

obowiązującym w dacie wydania zarządzenia o przekształceniu Specjalistycznego

Zespołu Gruźlicy, Chorób Płuc i Onkologii w O. przepis art. 60 ust. 6 u.z.o.z.

dotyczył jedynie zobowiązań samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej

po jego likwidacji („zobowiązania i należności samodzielnego publicznego zakładu

opieki zdrowotnej po jego likwidacji stają się zobowiązaniami i należnościami

Skarbu Państwa lub gminy”). Skoro zaś w przepisie tym chodzi o likwidację

samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej, a nie o przekształcenie, to

próba wnioskowania a minori ad maius nie może w ogóle wchodzić w rachubę.

Przepis art. 60 ust. 6 u.z.o.z. nie może mieć zatem znaczenia dla rozważanego

zagadnienia.

Rozstrzygnięcie zagadnienia, czy samodzielnemu publicznemu zakładowi

opieki zdrowotnej, powstałemu z przekształcenia publicznego zakładu opieki

zdrowotnej prowadzonego w formie państwowej jednostki budżetowej, który spełnił

świadczenie z tytułu wynagrodzenia pracownika za okres jego pracy w tym

zakładzie przed przekształceniem, przysługuje roszczenie do Skarbu Państwa o

zwrot spełnionego świadczenia, wymaga uwzględnienia szerszego kontekstu

normatywnego. Trzeba przypomnieć, że z dniem 1 stycznia 1999 r. nastąpiła

zmiana

statusu

prawnego

państwowych

jednostek

organizacyjnych

nie

posiadających osobowości prawnej, wynikająca z przepisów ustaw związanych z

wprowadzeniem reformy administracyjnej, w tym ustawy z dnia 24 lipca 1998 r. o

zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji

publicznej – w związku z reformą ustrojową państwa (Dz.U. Nr 106, poz. 668),

nazywanej „ustawa kompetencyjną” oraz ustawy z dnia 13 października 1998 r. –

Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz.U. Nr

133, poz. 872 ze zm. – dalej: „p.w.r.a.”). Równocześnie weszła w życie ustawa z

dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym (Dz.U. Nr 28, poz.

153 ze zm. – dalej: „u.p.u.z.”), która wprowadziła nowy system opieki zdrowotnej.

Podstawowym instytucjonalnym celem reformy służby zdrowia – jak podkreślił

Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 27 czerwca 2000 r., K 20/99

(OTK Zbiór Urzędowy 2000, nr 5, poz. 140) – była reforma organizacyjna zakładów

opieki zdrowotnej. Ustawodawca, w art. 166 ust. 1 u.p.u.z., zobowiązał organy,

które tworzą i utrzymują publiczne zakłady opieki zdrowotnej, do przekształcenia ich

do dnia 1 stycznia 1999 r. w samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej.

Chodziło o to, by publiczne zakłady opieki zdrowotnej prowadzone były w formie

jednostki budżetowej lub zakładu budżetowego tylko wtedy, gdy prowadzenie ich w

formie samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej byłoby niecelowe lub

przedwczesne (art. 35c u.z.o.z.). W ten sposób doszło do przekształcenia

publicznych zakładów prowadzonych przed dniem 1 stycznia 1999 r. w formie

jednostek budżetowych lub zakładów budżetowych w samodzielne zakłady

wyposażone w osobowość prawną. Z dniem 1 stycznia 1999 r. nastąpiła też zmiana

organizacyjnego

usytuowania

zakładów

opieki

zdrowotnej,

gdyż

jednostki

samorządu terytorialnego przejęły uprawnienia organu administracji rządowej, który

utworzył samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej (art. 47 ust. 1 p.w.r.a.).

W związku z wprowadzeniem reformy ustrojowej państwa ustawodawca w art.

80 ust. 1 p.w.r.a. uregulował kwestię odpowiedzialności za zobowiązania

wynikające z dotychczasowej działalności państwowych jednostek organizacyjnych

nie posiadających osobowości prawnej. Zgodnie z wyrażoną w tym przepisie

regułą, powstałe do dnia 31 grudnia 1998 r. zobowiązania państwowych jednostek

budżetowych i zakładów budżetowych, przejmowanych przez jednostki samorządu

terytorialnego, pozostały zobowiązaniami Skarbu Państwa. Z przepisu tego

wypływa wniosek, że gdyby w dniu 1 stycznia 1999 r. doszło do przejęcia przez

jednostkę samorządu terytorialnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej

prowadzonego w formie jednostki budżetowej, odpowiedzialność Skarbu Państwa

na podstawie art. 80 ust. 1 p.w.r.a. za powstałe do dnia 31 grudnia 1998 r.

zobowiązania, wynikające z działalności tego zakładu, nie budziłaby wątpliwości.

Obejmowałaby ona także zobowiązania wynikające ze stosunku pracy, ponieważ

powołany przepis odnosi się do wszelkich zobowiązań.

W wyroku z dnia 18 grudnia 2001 r., I PKN 668/01 (nie publ.) Sąd Najwyższy

dopuścił możliwość zastosowania art. 80 ust. 1 p.w.r.a. do zobowiązań publicznego

zakładu

opieki zdrowotnej prowadzonego

w formie jednostki budżetowej,

wynikających ze stosunku pracy, powstałych przed przekształceniem tego zakładu

w samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej, także wówczas, gdy

przekształcenie nastąpiło przed dniem 1 stycznia 1999 r. Przyjął, że Skarb Państwa

ponosi odpowiedzialność, na podstawie art. 80 ust. 1 p.w.r.a., za powstałe do dnia

31 grudnia 1998 r. zobowiązania tych samodzielnych publicznych zakładów opieki

zdrowotnej przejętych przez jednostki samorządu terytorialnego, które zostały

objęte wykazem, stanowiącym załącznik do rozporządzenia Prezesa Rady

Ministrów z dnia 22 czerwca 2001 r., wydanego na podstawie upoważnienia

zawartego w art. 47 ust. 2a p.w.r.a. (zob. rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z

dnia 22 czerwca 2001 r. w sprawie wykazu samodzielnych publicznych zakładów

opieki zdrowotnej, które zostały przejęte przez gminy, powiaty i samorządy

województw, Dz.U. Nr 65, poz. 659; sprost. Dz.U. z 2003 r. Nr 121, poz. 1140). W

uzasadnieniu Sąd Najwyższy podniósł, że wykonanie przez właściwe organy

zobowiązania ustawodawcy wynikającego z art. 166 ust. 1 u.p.u.z. oznaczałoby, że

przepis art. 80 ust. 1 p.w.r.a. nie mógłby mieć w ogóle, ze względu na brak

przedmiotu, zastosowania do publicznych zakładów opieki zdrowotnej, co

prowadziłoby do

sytuacji,

w której

Skarb

Państwa

nigdy

nie

ponosiłby

odpowiedzialności za powstałe do dnia 31 grudnia 1998 r. zobowiązania

publicznych zakładów opieki zdrowotnej. Podkreślił ponadto, że w art. 47 ust. 1

p.w.r.a.

jest

terytorialnego

wprawdzie

mowa

„uprawnień”,

o

organu

„przejęciu”

administracji

przez

jednostki

rządowej,

samorządu

który

utworzył

samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej, jednak ust. 2a i 3 tego artykułu

dotyczą „przejęcia” przez jednostkę samorządu terytorialnego samodzielnych

publicznych „zakładów” opieki zdrowotnej. Stąd samodzielne publiczne zakłady

opieki zdrowotnej wymienione w załączniku do rozporządzenia wydanego na

podstawie upoważnienia zawartego w art. 47 ust. 2a p.w.r.a. uznać należy, zdaniem

Sądu Najwyższego, za przejęte przez jednostki samorządu terytorialnego w

rozumieniu art. 80 ust. 1 p.w.r.a.

Przyjęty w powołanym orzeczeniu kierunek wykładni art. 80 ust. 1 p.w.r.a.

uznać trzeba za zgodny z celem zawartej w nim regulacji. Dyrektywy wykładni

systemowej przemawiają na rzecz tezy, że w przepisie art. 80 ust. 1 p.w.r.a.

wyrażona została ogólna zasada odpowiedzialności Skarbu Państwa za wszelkie

zobowiązania wynikające z działalności państwowych jednostek budżetowych i

zakładów budżetowych przejmowanych przez jednostki samorządu terytorialnego,

powstałe do dnia 31 grudnia 1998 r., w tym także za zobowiązania tych jednostek,

które przed ich przejęciem uległy przekształceniu. Trafnie zauważył Sąd Najwyższy

w uzasadnieniu powołanego wyroku z dnia 18 grudnia 2002 r., I PKN 668/01, że z

przepisów art. 47 ust. 2a i 3 p.w.r.a. wynika, iż z dniem 1 stycznia 1999 r. doszło nie

tylko do przejęcia przez jednostki samorządu terytorialnego „uprawnień” organu

administracji rządowej, który utworzył samodzielny publiczny zakład opieki

zdrowotnej, ale i do przejęcia samych „zakładów”. Skoro zaś przepisy art. 47 i 80

zostały zamieszczone w tym samym akcie prawnym, to nie ma podstaw do

nadawania zawartym w nich sformułowaniom odmiennej treści. Zakłady opieki

zdrowotnej, o których mowa w art. 47 ust. 2a i 3 p.w.r.a., należy zatem również

traktować jako „przejmowane” przez jednostki samorządu terytorialnego w

rozumieniu art. 80 ust. 1 p.w.r.a. Trzeba dodać, że kontekst systemowy przemawia

za szerokim rozumieniem tego pojęcia. Dokonana wykładnia nie pozostaje w

sprzeczności z zasadą wynikającą z art. 40 § 1 zdanie pierwsze k.c., dlatego, że: po

pierwsze, sam przepis dopuszcza odstępstwo od tej zasady w drodze odrębnej

regulacji, a po drugie, że w rozważanym wypadku chodzi o zobowiązania wiążące

się z działalnością państwowych jednostek budżetowych, powstałe w czasie ich

istnienia, które to zobowiązania były wówczas zobowiązaniami Skarbu Państwa.

Skoro przepis art. 80 ust. 1 p.w.r.a. ma zastosowanie do wynikających ze

stosunku pracy zobowiązań publicznych zakładów opieki zdrowotnej prowadzonych

w

formie

jednostki

budżetowej

Skarbu

Państwa,

powstałych

przed

ich

przekształceniem w samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej, także

wówczas, gdy przekształcenie to nastąpiło przed dniem 1 stycznia 1999 r., to za

zobowiązania te odpowiedzialność ponosi zarówno Skarb Państwa, jak i

samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej jako pracodawca. Dla określenia

wzajemnych relacji między tymi dwoma współodpowiedzialnymi podmiotami trzeba

odwołać się do przyjętej w orzecznictwie i w doktrynie konstrukcji odpowiedzialności

in solidum (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21

października 1997 r., III CZP 34/97, OSNC 1998, nr 2, poz. 19, a także orzeczenia

powołane w uzasadnieniu tej uchwały).

Jak wynika z rozważań przytoczonych na wstępie, obciążenie samodzielnego

publicznego zakładu opieki zdrowotnej, powstałego z przekształcenia publicznego

zakładu

opieki zdrowotnej prowadzonego

w formie jednostki budżetowej,

odpowiedzialnością za zobowiązania wynikające ze stosunku pracy, powstałe przed

dokonaniem przekształcenia, jawi się jako wyjątek od przyjętej przez ustawodawcę

zasady braku sukcesji zobowiązań. W wyniku zastosowania art. 231 k.p.

samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej przejmuje zaległe zobowiązania

państwowej jednostki budżetowej, wynikające ze stosunku pracy, zarówno w sferze

długu, jak i odpowiedzialności. Można zatem twierdzić, że samodzielny publiczny

zakład

opieki

zdrowotnej,

spełniając

świadczenie

z tytułu

wynagrodzenia

pracownika za okres jego pracy w tym zakładzie przed przekształceniem, czyli za

okres, w którym pracodawcą był publiczny zakład opieki zdrowotnej prowadzony w

formie jednostki budżetowej, spłaca własny dług. Spełnienie tego świadczenia przez

samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej jest bowiem spełnieniem

obowiązku mającego swą podstawę w przepisie ustawy (art. 231 k.p.).

Uzasadnione jest jednak odmienne ujęcie tego zagadnienia. Jak podkreślił już Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 7 lipca 2000 r., III ZP 16/00 (OSNAPUS

2000, nr 23, poz. 847), w art. 231 k.p. ustawodawca stara się w szczególny sposób

chronić interes pracownika w związku ze zmianą pracodawcy i istnieniem zaległych

zobowiązań powstałych jeszcze u poprzedniego pracodawcy. Wzgląd na interes

pracownika oraz przyjęta w prawie pracy konstrukcja pracodawcy spowodowały, że

obowiązek

spełnienia

świadczenia,

który

w

sytuacji

przedstawionej

w

rozstrzyganym zagadnieniu prawnym – zgodnie z zasadą braku sukcesji

zobowiązań – obciążałby Skarb Państwa, nałożony został na samodzielny

publiczny zakład opieki zdrowotnej. Uprawnione jest zatem stwierdzenie, że dług,

który w istocie jest długiem Skarbu Państwa, spłaca – wykonując równocześnie

własne zobowiązanie – samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej. W tej

sytuacji można zastosować przyjmowaną zarówno w nauce prawa, jak i w

orzecznictwie konstrukcję długu formalnie własnego, ale materialnie cudzego (zob.

uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 października 1995 r.,

III CZP 98/95, OSNC 1995, nr 12, poz. 169). Zastosowanie tej konstrukcji do

sytuacji przedstawionej w rozstrzyganym zagadnieniu prawnym pozwala na

przyjęcie,

że

samodzielny

publiczny

zakład

opieki

zdrowotnej,

spełniając

świadczenie z tytułu wynagrodzenia pracownika, spłaca cudzy dług w rozumieniu

art. 518 § 1 pkt 1 k.c.; oznacza to, że samodzielny publiczny zakład opieki

zdrowotnej jest w rozumieniu tego przepisu osobą trzecią. Artykuł 518 § 1 pkt 1 k.c.

może

więc

stanowić podstawę

roszczenia

samodzielnego

zakładu

opieki

zdrowotnej do Skarbu Państwa o zwrot spełnionego świadczenia.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.