III CZP 63/10 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 14 października 2010 r., III CZP 63/10

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sąd Najwyższy w sprawie postępowania upadłościowego "B.D.", sp. z o.o. w

W. w przedmiocie rozstrzygnięcia sprzeciwu "D.", sp. z o.o. w W. do listy

wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej

na posiedzeniu jawnym w dniu 14 października 2010 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Rejonowy dla miasta stołecznego Warszawy w

Warszawie postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2010 r.:

"Czy w przypadku reprezentacji łącznej – dwóch członków zarządu

obowiązującej w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością każdy z członków

zarządu może wnieść w imieniu upadłego zażalenie na postanowienie sędziegokomisarza wydane na skutek wniesienia sprzeciwu do listy wierzytelności?"

podjął uchwałę:

Na postanowienie sędziego-komisarza, wydane w wyniku rozpoznania

sprzeciwu do listy wierzytelności, zażalenie w imieniu upadłej spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością mogą wnieść członkowie zarządu zgodnie z

obowiązującymi w tej spółce zasadami reprezentacji.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało przy

rozpoznaniu zażalenia, które wniosła upadła "B.D.", spółka z o.o. w W. na

postanowienie częściowe sędziego-komisarza z dnia 1 grudnia 2009 r. w

przedmiocie uznania wierzytelności "D.", spółki z o.o. w W. na liście wierzytelności.

Jednoosobowy zarządca spółki "D." był jednocześnie członkiem dwuosobowego

zarządu upadłej spółki. Pełnomocnictwo dla pełnomocnika upadłego, przy

obowiązującej w tej spółce łącznej reprezentacji dwóch członków zarządu, zostało

udzielone tylko przez drugiego członka zarządu.

Zdaniem Sądu Okręgowego, kwestie reprezentacji spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością reguluje art. 205 § 1 k.s.h. i konieczne współdziałanie dwóch

członków zarządu nie budziłoby wątpliwości, gdyby nie przewidziana w art. 20 ust. 2

pkt 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn.

tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm. – dalej: "Pr.u.n.") modyfikacja

reprezentacji handlowych spółek kapitałowych. Według niej, wniosek o ogłoszenie

upadłości może złożyć każdy, kto ma prawo reprezentować osobę prawną sam lub

łącznie z innymi osobami. Kierując się wykładnią literalną oraz systemową należy

stwierdzić, że wyjątek ten powinien mieć zastosowanie tylko na etapie

postępowania w przedmiocie ogłoszenie upadłości i wyłącznie przy jednej

czynności procesowej, jaką jest złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Jednakże

w uchwale z dnia 7 maja 2009 r., III CZP 12/09 (OSNC 2010, nr 1, poz. 8) Sąd

Najwyższy wyraził pogląd, że członek dwuosobowego zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, w której obowiązuje zasada reprezentacji łącznej, może sam

wnieść za upadłego zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości, wydane na

wniosek złożony za spółkę tylko przez drugiego członka zarządu. Sąd Najwyższy,

opowiadając się za rozszerzeniem zastosowania wyjątku przewidzianego art. 20

ust. 2 pkt 2 Pr.u.n., miał przede wszystkim na względzie konieczność ochrony

wierzycieli i samego podmiotu upadłego, w którym poszczególni członkowie mogą

mieć odmienny pogląd co do kondycji finansowej upadłego i drogi wyjścia z trudnej

sytuacji.

Sąd Okręgowy podkreślił, że w razie konfliktu w dwuosobowym zarządzie

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w upadłości, przy łącznej reprezentacji,

upadły nie będzie mógł dokonywać wielu czynności mających na celu ochronę

wierzycieli i zwiększenie stopnia ich zaspokojenia, w tym także nie będzie mógł

wnioskować o zmianę sposobu prowadzenia postępowania upadłościowego albo

zaskarżać wdrożenia opcji likwidacyjnej w miejsce opcji układowej. Szczególne

wątpliwości co do możliwości dopuszczenia do działania jednego z członków

zarządu pojawiają w związku z ewentualnymi nieprawidłowościami w księgowaniu

w spółce jej zobowiązań. Inny, przytoczony przez sąd argument przemawiający za

rozszerzeniem modyfikacji reprezentacji spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w

postępowaniu upadłościowym, odnosi się do odpowiedzialności osobistej członków

zarządów spółek kapitałowych i konieczności zagwarantowania upadłemu

pełnoprawnego uczestniczenia w postępowaniu dotyczącym ustalenia listy

wierzytelności.

Z drugiej strony Sąd Okręgowy podkreślił niewątpliwy mankament

dopuszczenia do modyfikacji reprezentacji łącznej w spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością w postaci możliwości składania sprzecznych oświadczeń przez

skonfliktowanych członków zarządu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ogłoszenie upadłości nie ma wpływu na zdolność prawną oraz zdolność do

czynności prawnych upadłego (art. 185 ust. 2 Pr.u.n.). Jedynie w określonych

sytuacjach, poza postępowaniem upadłościowym, upadły traci zdolność procesową.

Zgodnie z art. 144 Pr.u.n., postępowania sądowe i administracyjne dotyczące masy

upadłości mogą być wszczęte i dalej prowadzone jedynie przez syndyka i przeciw

niemu. Syndyk prowadzi postępowania sądowe na rzecz upadłego, lecz w imieniu

własnym. Świadczenia dochodzone przez niego lub przeciwko niemu podlegają

zasądzeniu na rzecz lub od upadłego. Podstawienie procesowe syndyka w miejsce

upadłego jest podstawieniem bezwzględnym, przy którym legitymację procesową

ma tylko podmiot podstawiony. W odróżnieniu od postępowań „zewnętrznych”,

upadły we własny imieniu uczestniczy w postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia

upadłości oraz we właściwym postępowaniu upadłościowym. Jest legitymowany do

złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 20 ust. 1 Pr.u.n.) i do zaskarżenia

postanowienia o ogłoszenie upadłości (art. 54 ust. 1 Pr.u.n.). W postępowaniu

toczącym się w sądzie upadłościowym po ogłoszeniu upadłości upadły może

składać wyjaśnienia, oświadczenia (np. art. 217, 243 Pr.u.n.), wnioski (np. art. 221

ust. 3 Pr.u.n.) oraz zażalenia na postanowienia sądu upadłościowego i sędziegokomisarza w przypadkach wskazanych w ustawie (np. art. 222 ust. 1 i 3 Pr.u.n.).

Jednym z przykładów, w których upadłemu przysługuje zażalenie na postanowienie

sędziego komisarza, jest zażalenie na postanowienie sędziego-komisarza w

przedmiocie sprzeciwu do listy wierzytelności. Legitymacja upadłego do

zaskarżenia decyzji sędziego-komisarza, dopuszczalnego na podstawie art. 259

ust. 2 Pr.u.n., wynika z art. 256 ust. 2 Pr.u.n., który przyznaje upadłemu prawo

wniesienia sprzeciwu do listy wierzytelności, jeżeli projekt listy wierzytelności nie

jest zgodny z jego wnioskami lub oświadczeniami. Wobec tego oczywiste jest, że w

razie nieuwzględnienia przez sędziego-komisarza sprzeciwu upadły może wnieść

zażalenie.

Przepisy Prawa upadłościowego i naprawczego nie regulują sposobu

wniesienia tego środka odwoławczego. Oznacza to, że ma zastosowanie ogólna

zasada przewidziana w art. 67 k.p.c. (art. 229 Pr.u.n.), zgodnie z którą upadły

dokonuje czynności procesowych przez swoje organy. Sposób reprezentowania

osoby prawnej reguluje ustawa (art. 38 k.c.). Według art. 205 § 1 k.s.h., który ma

zastosowanie do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, w przypadku zarządu

wieloosobowego, jeśli umowa spółki nie stanowi inaczej, do składania oświadczeń

w imieniu spółki wymagane jest współdziałanie dwóch członków zarządu albo

jednego członka zarządu łącznie z prokurentem.

Jak długo zarząd spółki z ograniczoną odpowiedzialnością uprawniony do jej

reprezentacji nie złoży oświadczenia woli lub nie dokona czynności procesowej

zgodnie z tymi wymaganiami, tak długo nie można przyjąć, że w świetle teorii

organów czynności te zostały dokonane przez spółkę. W określonych przypadkach

ustawodawca dostrzegł potrzebę modyfikacji obowiązującej zasady reprezentacji,

ze względu na szczególny charakter dokonywane jest to jednak w sposób wyraźny i

jednoznaczny; przepis określa wówczas wprost, w jaki sposób osoba prawna

powinna być reprezentowana (m.in. art. 210 i 569 k.s.h.). W związku z tym trzeba

podkreślić, że Prawo upadłościowe i naprawcze nie wprowadza żadnych

modyfikacji w zakresie reprezentacji spółki w odniesieniu do złożenia za upadłego

zażalenia na postanowienie sędziego-komisarza wydane na skutek wniesienia

sprzeciwu do listy wierzytelności. Skoro w odniesieniu do analizowanego zażalenia

ustawodawca nie odstąpił od zasad reprezentacji właściwych dla danej osoby

prawnej, w razie obowiązywania w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

reprezentacji łącznej, zażalenie w jej imieniu mogą złożyć jedynie dwaj członkowie

zarządu działając razem albo jeden z członków zarządu łącznie z prokurentem.

W uzasadnieniu uchwały z dnia 7 maja 2009 r., III CZP 12/09, Sąd Najwyższy

przyjął, że art. 20 ust. 2 pkt 2 Pr.u.n. wprowadza modyfikację obowiązujących w

spółce z ograniczoną odpowiedzialnością zasad reprezentacji. Według Sądu

Najwyższego, możliwość samodzielnego wnoszenia zażalenia za upadłego przez

jednego członka zarządu, pomimo obowiązującej w spółce reprezentacji łącznej,

stanowi konsekwencję (uzupełnienie) szczególnego uregulowania w art. 20 ust. 2

pkt 2 Pr.u.n. prawa do składania wniosku o ogłoszenie upadłości. Skoro

ustawodawca trafnie zdecydował, aby każdy członek zarządu mógł sam zgłosić

wniosek o ogłoszenie upadłości spółki, to podobne względy wymagają, aby każdy z

nich mógł kwestionować ogłoszenie upadłości.

Dopuszczona przez Sąd Najwyższy, pomimo nieistnienia wyraźnej

normatywnej podstawy, liberalizacja reguł reprezentacji upadłego przy wnoszeniu

zażalenia na postanowienie o ogłoszeniu upadłości nie może jednak obejmować

wniesienia przez upadłego zażalenia na postanowienie sędziego-komisarza,

wydane w toku postępowania upadłościowego, w przedmiocie rozpoznania

sprzeciwu co do listy wierzytelności. W obu przypadkach zażalenia składane są w

dwóch różnych postępowaniach uregulowanych w ustawie Prawo upadłościowe i

naprawcze. Postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości uregulowane w

tytule II, części pierwszej "Przepisy ogólne o postępowaniu upadłościowym i jego

skutkach" oraz będące konsekwencją uwzględnienia wniosku o ogłoszenie

upadłości dalsze postępowanie upadłościowe różnią się w takim stopniu, że

ustalenia dotyczące jednego z nich nie obejmują automatycznie drugiego. W

przepisach normujących postępowanie upadłościowe prowadzone po ogłoszeniu

upadłości nie ma odpowiednika art. 20 ust. 2 pkt 2 Pr.u.n., który – pomimo

dyskusyjnej, w ocenie piśmiennictwa, tezy prowadzącej do przełamania zasady

reprezentacji łącznej – dawał jednak silniejsze podstawy do zastosowania analogii

przy wnoszeniu zażalenia na postanowienie w przedmiocie ogłoszenia upadłości.

Z tego względu rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia w kierunku

utrzymania zasad reprezentacji spółki w odniesieniu do składania zażalenia na

postanowienie w przedmiocie sprzeciwu do listy wierzytelności nie stanowi

zaprzeczenia tezie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2009 r., III CZP

12/09, lecz jej uzupełnienie.

Stwierdzenie, że będąca w upadłości spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością może wnieść zażalenie na postanowienie sędziego-komisarza

w przedmiocie sprzeciwu do listy wierzytelności zgodnie z obowiązującymi w tej

spółce regułami reprezentacji, jako rezultat wykładni językowej, wzmocniony

regułami wykładni systemowej, nie pozostaje w sprzeczności z celem postępowania

upadłościowego, jakim jest ochrona wierzycieli upadłego i samego upadłego.

Dalsza liberalizacja reguł reprezentacji spółki z ograniczoną odpowiedzialnością,

tym razem już nie w postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości, lecz w

postępowaniu upadłościowym toczącym się po ogłoszeniu upadłości, mogłaby

grozić konsekwencjami sprzecznymi z interesami wierzycieli, a zwłaszcza mogłaby

prowadzić do przedłużania lub wręcz paraliżu postępowania upadłościowego.

Skutek ten mogłoby wywołać wnoszenie przez każdego z członków zarządu

różnych, czasem sprzecznych ze sobą środków prawnych, oraz do wzajemnego

wycofywania tych środków. Nie można też zakładać, że członek zarządu

występujący samodzielnie w imieniu spółki zawsze działa na jej korzyść. Konflikt

pomiędzy członkami zarządu grozi wyrządzeniem szkody wierzycielom upadłego.

Wykładni językowej i systemowej, która jednocześnie uwzględnia zasadniczy

cel postępowania upadłościowego, nie może podważać wzgląd na interes członków

zarządu ponoszących na podstawie art. 299 k.s.h. odpowiedzialność deliktową za

szkodę w wysokości niewyegzekwowanej od spółki wierzytelności, spowodowaną

bezprawnym, zawinionym niezgłoszeniem przez członków zarządu wniosku o

ogłoszenie upadłości spółki (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 7 listopada 2008 r., III CZP 72/08, OSNC 2009, nr 2, poz. 20).

Wyznacznikiem tej odpowiedzialności w sprawie odszkodowawczej jest wysokość

niespełnionych zobowiązań spółki uwzględnionych na liście wierzytelności (zob. art.

264 ust. 1 Pr.u.n., a także wyroki Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2003 r.,

I CK 160/02, "Monitor Prawniczy" 2003, nr 23, s. 1059, z dnia 21 września 2005 r.,

V CK 129/05, "Monitor Prawniczy" 2005, nr 20, s. 972, z dnia 8 marca 2007 r., III

CSK 352/06, "Prawo Spółek" 2008, nr 4, s. 58 oraz z dnia 19 czerwca 2009 r., V

CSK 460/08, nie publ.). Członkowie zarządu nie są jednak pozbawieni możliwości

podważania w oddzielnym postępowaniu istnienia wierzytelności wobec spółki w

całości lub w odpowiedniej części uwzględnionych na liście wierzytelności. Nie jest

także wyłączone powództwo odszkodowawcze przeciwko członkowi zarządu

uniemożliwiającemu działanie za upadłego, gdy takie działanie, ze względu na

subsydiarną i solidarną odpowiedzialność wszystkich członków zarządu, byłoby

działaniem na ich szkodę.

Spółka w postępowaniu sądowym działa jako jeden podmiot, a sytuacje leżące

po stronie osób wchodzących w skład jej zarządu uniemożliwiające dokonywanie

skutecznych czynności procesowych nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do

modyfikacji ogólnie obowiązujących zasad reprezentacji. Celem wprowadzenia

reprezentacji łącznej jest m.in. przeciwdziałanie zbyt pochopnym i wymierzonym w

interes spółki decyzjom jednego z członków zarządu. Należy też zważyć, że

przedstawione zagadnienie odnosi się do spółki kapitałowej, w której wspólnicy

decydują o zasadach reprezentacji; daje temu wyraz art. 205 § 1 k.s.h., przewidując

pierwszeństwo umownych regulacji tych zasad. W razie konfliktu pomiędzy

członkami zarządu paraliżującego działania spółki, mogą być zastosowane wobec

nich sankcje organizacyjne włącznie z odwołaniem w każdym czasie przez

zgromadzenie wspólników, nawet jeśli w umowie spółki uregulowano inaczej

kwestię odwołania członka zarządu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15

listopada 2006 r., V CSK 241/06, OSNC 2007, nr 9, poz. 140).

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.