III CZP 61/01 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 27 listopada 2001 r., III CZP 61/01

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Bronisław Czech

Sędzia SN Marian Kocon

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Huty im. T.S. S.A. w K. przeciwko

Jackowi W., Lucjanowi G. i Grzegorzowi S. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 27 listopada 2001 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 13 lipca

2001 r.

"1. Czy w sprawach gospodarczych o roszczenia wskazane w przepisie art.

505 pkt 1 k.p.c. istnieje powinność stosowania przez sąd przepisów o

postępowaniu uproszczonym;

2. czy nierozpoznanie wniosku powoda o wydanie nakazu zapłaty

w postępowaniu upominawczym jest przeszkodą do wdrożenia postępowania

uproszczonego i zastosowania art. 5052 k.p.c.;

3. w jakim składzie sąd drugiej instancji rozpoznaje zażalenia w postępowaniu

uproszczonym;

4. czy w postępowaniu uproszczonym toczącym się na skutek zażalenia sąd

drugiej instancji uzasadnia z urzędu każde postanowienie ?"

podjął uchwałę:

1. Przepisy o postępowaniu uproszczonym stosuje się także w sprawach

gospodarczych o roszczenia przewidziane w art. 5051 k.p.c.

2. W postępowaniu uproszczonym toczącym się na skutek zażalenia sąd

rozpoznaje zażalenie w składzie jednego sędziego i uzasadnia z urzędu

wszystkie postanowienia kończące to postępowanie.

Uzasadnienie

W sprawie gospodarczej o roszczenie wynikające z umowy, Przewodniczący

w Sądzie Rejonowym, Sądzie Gospodarczym dla Krakowa-Śródmieścia, zarządził

zwrot pozwu wniesionego przez Hutę im. T.S. S.A., gdyż nie został on sporządzony

na urzędowym formularzu. Zdaniem Przewodniczącego, w sprawach

gospodarczych mają zastosowanie także przepisy o postępowaniu uproszczonym,

w związku z czym pozew w sprawie o wartości przedmiotu sporu wynoszącej

niespełna 400 zł, wniesiony nie na formularzu, podlega zwrotowi na podstawie

art. 1301 § 1 w związku z art. 5052 k.p.c.

Zażalenie strony powodowej na to zarządzenie Sąd Rejonowy, Sąd

Gospodarczy dla Krakowa-Śródmieścia postanowieniem z dnia 14 marca 2001 r.

odrzucił. Przy rozpoznawaniu zażalenia strony powodowej na to postanowienie Sąd

Okręgowy, Sąd Gospodarczy w Krakowie powziął poważne wątpliwości, którym dał

wyraz w przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnieniu

prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istnienie w ramach postępowania procesowego licznych postępowań

odrębnych, wprowadzanych do kodeksu postępowania cywilnego w różnych

okresach i przy zastosowaniu różnych kryteriów, zrodziło w praktyce sądowej

poważne problemy interpretacyjne, które zyskały na znaczeniu zwłaszcza po

nowelizacji przepisów art. 13 § 1 i art. 201, dokonanej ustawą z dnia 24 maja 2000

r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego ... (Dz.U. Nr 48, poz. 554),

gdyż – zgodnie z wymienionymi przepisami w nowym brzmieniu – rozpoznanie

sprawy w postępowaniu odrębnym jest obowiązkowe i, pominąwszy postępowanie

nakazowe, nie zależy od woli stron. Dodatkową komplikację sprawia fakt, że

ustawodawca, mnożąc postępowania odrębne – zachodzące na siebie

przedmiotowo i przecinające się w wymiarze czasowym – nie ustanowił norm o

charakterze kolizyjnym. W szczególności nie ma w kodeksie postępowania

cywilnego unormowań, które w sprawie przynależącej do różnych postępowań

odrębnych expressis verbis wyłączałyby jednoczesne stosowanie w tej sprawie

przepisów regulujących te postępowania. Brak takich unormowań,

a w szczególności brak jakichkolwiek zakazów w omawianym zakresie, upoważnia

do sformułowania tezy, że ustawodawca dopuścił, a nawet założył możliwość

rozpoznawania jednej sprawy według przepisów dotyczących kilku postępowań

odrębnych, jeżeli ze względów przedmiotowych i podmiotowych należy ona do tych

postępowań.

Postawiona wyżej teza stanowi wystarczającą podstawę do stwierdzenia, że

sprawa gospodarcza (art. 4791 k.p.c.), spełniająca jednocześnie przesłanki

określone w art. 5051 pkt 1 k.p.c. – a więc dotycząca roszczeń wynikających

z umowy, jeżeli wartość przedmiotu sporu nie przekracza pięciu tysięcy zł,

a w sprawach o roszczenia wynikające z rękojmi lub gwarancji jakości, jeżeli

wartość przedmiotu umowy nie przekracza tej kwoty – podlega rozpoznaniu według

przepisów o postępowaniu uproszczonym.

Stwierdzenie to znajduje także mocne oparcie w argumentach o charakterze

celowościowym. Wprawdzie Sąd Okręgowy trafnie zauważył, że podstawowym

celem postępowania w sprawach gospodarczych jest rozpoznawanie spraw

z zakresu obrotu profesjonalnego, to jednak cel ten może być osiągnięty z jeszcze

lepszym skutkiem przy zastosowaniu przepisów o postępowaniu uproszczonym,

a jest oczywiste, że wśród spraw gospodarczych są także sprawy drobne i proste.

Nie może być zresztą wątpliwości, że wiele przepisów regulujących postępowanie

odrębne w sprawach gospodarczych zmierza bezpośrednio do usprawnienia oraz

przyspieszenia postępowania (np. art. 4799, art. 47911 lub art. 47912), a więc w tym

zakresie cele postępowania w sprawach gospodarczych i postępowania

uproszczonego są zbieżne. Tylko na marginesie, w odniesieniu do stwierdzeń Sądu

Okręgowego zawartych w uzasadnieniu rozstrzyganego zagadnienia prawnego,

trzeba zaznaczyć, że uchwalając przepisy o postępowaniu uproszczonym

ustawodawca nie zrealizował przyjmowanego początkowo założenia, iż w tym

postępowaniu będą rozpoznawane wyłącznie sprawy tzw. konsumenckie.

Przeciwko łączeniu postępowania uproszczonego z postępowaniem w

sprawach gospodarczych nie przemawia także, wbrew opinii Sądu Okręgowego,

treść przepisu art. 4793 § 1 k.p.c. Należy pamiętać, że obecne brzmienie tego

przepisu, nadane mu cytowaną na wstępie ustawą z dnia 24 maja 2000 r., zostało

niejako wymuszone problemami praktyki, jakie wystąpiły w czasie obowiązywania

przepisów art. 47923-47926 k.p.c., normujących, w sposób niepełny, niejasny i

wadliwy, czynności sądu gospodarczego należące do postępowania nakazowego

i upominawczego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 28 lipca 1993 r., III CZP

96/93, OSNCP 1994, nr 1, poz. 19 lub wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia

1993 r., I CRN 218/92, nie publ.). Problemy te dotyczyły przede wszystkim

właściwości sądu, a w szczególności właściwości sądu wojewódzkiego (por. art.

47923 i 47925 k.p.c.), toteż ustawodawca, aby te wątpliwości usunąć, zdecydował się

właściwość tę wyraźnie unormować. Z tej przyczyny w art. 4793 § 1 k.p.c. znalazło

się zdanie wtrącone “w tym rozpoznawane w postępowaniu nakazowym i

upominawczym”, które – będąc swoistym wzmocnieniem normatywnym –

współcześnie rozwiązuje także kolizję, jaka mogłaby powstać na tle stosunku

pomiędzy regułą ogólną dotyczącą właściwości rzeczowej w sprawach

rozpoznawanych w postępowaniu nakazowym i upominawczym (art. 484 1 § 1 w

związku z art. 16 i 17 pkt 4 k.p.c.) a unormowaniem szczególnym, przewidzianym

dla spraw gospodarczych (art. 4793 § 1 k.p.c.). Tak więc omawiany przepis jest

raczej potwierdzeniem, a nie zanegowaniem tezy, że w sprawie gospodarczej, jeżeli

zachodzą ku temu przesłanki, możliwe – i konieczne – jest stosowanie przepisów

regulujących także inne postępowania odrębne. Na marginesie należy podnieść, że

również w wypadku, gdy sprawa o naruszenie posiadania wyczerpuje znamiona

sprawy gospodarczej, rozpoznaje ją sąd gospodarczy według przepisów działu IVa,

z uwzględnieniem ograniczeń wynikających z przepisów o postępowaniu odrębnym

w sprawach o naruszenie posiadania (art. 478-479 k.p.c.).

Krzyżowania się postępowania uproszczonego z postępowaniem w sprawach

gospodarczych nie wyłącza także przepis art. 13 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. –

Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070), zgodnie z którym

rozpoznawanie spraw cywilnych należących do postępowania uproszczonego

powierza się sądom grodzkim, mającym status wydziału lub wydziału

zamiejscowego sądu rejonowego. Analiza tego przepisu, dokonana na tle

przepisów art. 12 § 3 i art. 20 pkt 3 Prawa o ustroju sądów powszechnych oraz art.

1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych

(Dz.U. Nr 33, poz. 175 ze zm.), nakazuje uznać, że sprawy gospodarcze

rozpoznawane w postępowaniu uproszczonym nie mogą być powierzane sądom

grodzkim, chyba że miałby on status sądu gospodarczego w rozumieniu art. 12 § 3.

Zazębianie się i nakładanie postępowań odrębnych może, oczywiście,

powodować rozmaite trudności i kolizje, bo między tymi postępowaniami nie została

zachowana rozłączność, w związku z czym niektóre podobne unormowania

zachodzą na siebie albo wyłączają się, tym niemniej można i należy je doraźnie

rozwiązywać, stosując zasadę, że przepisy bardziej szczegółowe, a więc

odchodzące dalej od przepisów normujących postępowanie procesowe „zwykłe” i

nakładające na strony ostrzejsze rygory, wyprzedzają przepisy o charakterze

ogólniejszym, których odrębności od procesu „zwykłego” są mniejsze. Przykładowo,

przepisy o postępowaniu uproszczonym wyprzedzają przepisy o postępowaniu w

sprawach gospodarczych, w związku z czym w sprawie gospodarczej

rozpoznawanej w postępowaniu uproszczonym nie będą miały zastosowania

przepisy art. 47912 § 1 – art. 47914 § 2 i art. 47918 § 3, gdyż normowaną w nich

materię reguluje przepis art. 5055 k.p.c.

Przedstawione argumenty uzasadniają więc podjęcie uchwały, jak w

punkcie 1.

2. Przechodząc do kolejnego zagadnienia przedstawionego przez Sąd

Okręgowy, dotyczącego problematyki postępowania uproszczonego toczącego się

na skutek zażalenia, należy zauważyć, że przepisy o postępowaniach odrębnych

z reguły dotyczą postępowania przed sądem pierwszej instancji i tylko sporadycznie

zawierają własne unormowania w zakresie postępowania inicjowanego wniesieniem

środków odwoławczych (np. art. 466, 4776, 47714a, 47935, 47956, 47967 albo 47978).

Wprawdzie przepisy o postępowaniu uproszczonym (art. 5088 § 2 i 3 –

art. 50513) przewidują stosunkowo szeroką regulację postępowania odwoławczego

(apelacyjnego), jednakże i w tym wypadku jest to unormowanie cząstkowe,

zmuszające do korzystania z przepisów o apelacji w postępowaniu procesowym

„zwykłym”. To oczywiste, gdyż zgodnie z ustaloną w praktyce i piśmiennictwie

regułą, w postępowaniach odrębnych stosuje się w pierwszej kolejności przepisy

właściwe dla tych postępowań, a w razie ich braku – przepisy ogólne dotyczące

procesu, jeżeli nie kolidują z przepisami rządzącymi danym postępowaniem

odrębnym. W omawianym wypadku sprawa dodatkowo się komplikuje, gdyż

prawodawca – ustanawiając odrębne przepisy o uproszczonym postępowaniu

apelacyjnym – nie unormował postępowania wywołanego wniesieniem zażalenia,

które w postępowaniu procesowym „zwykłym”, mimo swego autonomicznego,

samodzielnego charakteru, także nie jest uregulowane kompleksowo i

wyczerpująco (art. 394-398 k.p.c.), w związku z czym mają w nim zastosowanie

przepisy o postępowaniu apelacyjnym (art. 397 § 2 k.p.c.).

W celu rozwiązania tego złożonego problemu interpretacyjnego należy –

wobec braku przepisów normujących postępowanie wywołane wniesieniem

zażalenia w ramach postępowania uproszczonego – odwołać się najpierw do

przepisów o zażaleniu w postępowaniu procesowym „zwykłym”, a następnie, na

podstawie art. 397 § 2, do przepisów o apelacji. W ramach przepisów o apelacji,

w pierwszej kolejności będą jednak miały zastosowanie przepisy o apelacji w

postępowaniu uproszczonym, uzupełniane w zakresie nieuregulowanym przepisami

o postępowaniu apelacyjnym „zwykłym”. W końcu, gdyby zaszła taka konieczność,

znajdą zastosowanie przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji (art.

391 § 1 k.p.c.); w takim wypadku, zgodnie z tym, co już powiedziano, przepisy

o postępowaniu uproszczonym będą jednak wyprzedzać przepisy o postępowaniu

„zwykłym”.

W konsekwencji przyjęcia takiego porządku stosowania przepisów staje się

oczywiste, że w postępowaniu uproszczonym sąd rozpoznaje zażalenie w składzie

jednego sędziego (art. 50510 § 1 w związku z art. 397 § 2 k.p.c.), gdyż przepisy

art. 394-397 k.p.c. nie określają składu sądu, a więc tym samym odsyłają do

przepisów normujących postępowanie apelacyjne, w tym wypadku – ze względu na

pierwszeństwo przepisów o postępowaniu odrębnym – nie do art. 367 § 3, lecz do

art. 50510 § 1.

Ten sam sposób rozumowania prowadzi do wniosku, że sąd drugiej instancji

rozpoznający zażalenie wniesione w postępowaniu uproszczonym uzasadnia każde

postanowienie kończące postępowanie wywołane wniesieniem zażalenia, gdyż

art. 397 § 11 k.p.c. ma – zgodnie z tym, co wyłożono – pierwszeństwo przed

art. 50513 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak w punkcie 2.

3. Jednocześnie Sąd Najwyższy pozostawił nierozstrzygnięte zagadnienie

dotyczące kwestii wdrożenia postępowania uproszczonego w wypadku

nierozpoznania wniosku powoda o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu

upominawczym, gdyż nie mogło ono mieć wpływu na rozpoznanie przez Sąd

Okręgowy zażalenia strony powodowej (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 27 sierpnia 1996 r., III CZP 91/96, OSNC 1997, nr 1, poz. 9).

Jak na wstępie stwierdzono, w sprawie, która jednocześnie należy do

postępowania uproszczonego i postępowania upominawczego, stosuje się przepisy

regulujące obydwa te postępowania odrębne. W związku z tym, zgodnie z art. 5052

k.p.c., pozew wszczynający taką sprawę powinien być wniesiony na urzędowym

formularzu, a badanie dopuszczalności wydania nakazu pod kątem przesłanek

określonych w art. 499 k.p.c., nie może tego obowiązku ani wyprzedzać, ani

wyłączać (por. art. 1301 § 1 k.p.c.).

Identyczny wniosek wypływa z art. 201 § 1 k.p.c.; przewodniczący najpierw

bada, w jakim trybie sprawa powinna być rozpoznana oraz czy podlega

rozpoznaniu według przepisów o postępowaniu odrębnym, i wydaje odpowiednie

zarządzenia, a w wypadkach przewidzianych w ustawie wyznacza posiedzenie

niejawne w celu wydania nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym. Jest

oczywiste, że w tej sytuacji pozew musi spełniać stawiane mu wymagania formalne,

toteż nie można wytykać sądowi niewydania upominawczego nakazu zapłaty, jeżeli

pozew w sprawie podlegającej rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym nie

został sporządzony na urzędowym formularzu. Zarazem trzeba wyraźnie podkreślić,

że w omawianym wypadku nie ma żadnego znaczenia fakt, że powód zażądał w

pozwie wydania nakazu w postępowaniu upominawczym, jeżeli jednocześnie nie

zachował wymagań formalnych pozwu, nie może on bowiem, składając wniosek o

wydanie takiego nakazu, omijać przepisów o postępowaniu uproszczonym, które

ma charakter obligatoryjny, niezależny od woli stron. Z tych względów, w niniejszej

sprawie, w ramach rozpoznawanego zażalenia, Sąd Okręgowy nie może rozważać,

czy nierozpoznanie wniosku powoda o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu

upominawczym stanowi przeszkodę do wdrożenia postępowania uproszczonego i

stosowania art. 5052 k.p.c.