III CZP 60/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 60/12

POSTANOWIENIE

Dnia 16 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie ze skargi dłużnika B. Ł.

na czynność Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w sprawie o sygn. akt

[…] w przedmiocie zajęcia wierzytelności z emerytury lub renty z dnia 17 stycznia

2011 r. i kontynuowania postępowania egzekucyjnego wobec dłużnika

przy uczestnictwie wierzyciela K. B. oraz dłużników

C. Ł., Z. S. i J. S.

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 16 listopada 2012 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 4 maja 2012 r.,

"1. Czy w myśl przepisu art. 33 pkt 8 kodeksu rodzinnego

i opiekuńczego w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą

z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny

i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1691)

wierzytelność o wypłatę świadczenia emerytalno-rentowego stanowi

majątek odrębny małżonka dłużnika, przeciwko któremu wierzyciel

uzyskał tytuł wykonawczy z ograniczeniem jego odpowiedzialności

do majątku wspólnego?

w przypadku odpowiedzi twierdzącej

2. Czy możliwe jest, po przedstawieniu przez wierzyciela tytułu

wykonawczego wystawionego także przeciwko małżonkowi dłużnika,

zajęcie świadczenia emerytalno-rentowego małżonka dłużnika,

którego odpowiedzialność ograniczona jest do majątku wspólnego?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Komornik Sądowy na wniosek wierzyciela K. B. (jako następcy prawnego

wierzyciela C. spółki z o.o. w R.) na podstawie tytułu wykonawczego w postaci

nakazu zapłaty z dnia 5 sierpnia 1999 r., wydanego przez Sąd Rejonowy w sprawie

sygn. akt V Ng 1037/99, któremu nadano klauzulę wykonalności także przeciwko B.

Ł. jako małżonkowi dłużniczki C. Ł. - z ograniczeniem jego odpowiedzialności do

majątku wspólnego, wszczął egzekucję przeciwko B. Ł. i zajął wierzytelność z

emerytury (renty) przysługującej mu wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

W następstwie skargi dłużnika B. Ł. na powyższe czynności Sąd Rejonowy

postanowieniem z dnia 24 października 2011 r. w części dotyczącej zajęcia uwzględnił

skargę i uchylił postanowienie Komornika z dnia 17 stycznia 2011 r. o zajęciu

wierzytelności z emerytury. Sąd wskazał, że wierzytelność powyższa wchodzi

w skład majątku odrębnego B. Ł., stąd nie jest możliwe jej zajęcie i dopiero

pobranie emerytury przez uprawnionego umożliwi prowadzenie egzekucji.

Sąd Okręgowy, rozpoznając zażalenie wierzyciela K. B. na powyższe

postanowienie, powziął wątpliwości co do zagadnień prawnych, przedstawionych

wyżej.

Sąd Okręgowy wskazał, że zastosowanie w sprawie mają przepisy kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego, w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej ustawą z dnia

17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691). Dla uzasadnienia powyższego

stanowiska powołał art. 5 ust. 3, stanowiący, że do stosunków majątkowych

małżonków opartych, w dniu wejścia w życie cytowanej ustawy, na umowie

majątkowej małżeńskiej stosuje się nadal przepisy obowiązujące w dacie

zawierania umowy, wskazując na fakt zawarcia między dłużniczką C. Ł. a jej

małżonkiem B. Ł. w dniu 12 lutego 2001 r. umowy, w formie aktu notarialnego, o

wyłączeniu wspólności ustawowej. Przytaczając art. 32 § 2 k.r.o. i art. 33 pkt 8 k.r.o.

w brzmieniu obowiązującym przed dniem 20 stycznia 2005 r. wskazał, że w

przepisach tych emerytura nie jest zaliczona wprost do składników majątku

odrębnego ani wspólnego. Odwołał się do rozbieżności występujących, jego

zdaniem, w literaturze prawniczej co do traktowania świadczeń w postaci

emerytury, renty inwalidzkiej, stypendium, zasiłków z ubezpieczenia społecznego -

z uwagi na pełnienie takiej samej funkcji ekonomicznej w rodzinie - jak

wynagrodzenia za pracę (podzielając ten pogląd przedstawiony w wymienionych w

uzasadnieniu Komentarzach do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego różnych

autorów) oraz do stanowiska odmiennego (pomijającego źródła). To drugie

stanowisko miało, zdaniem Sądu, z uwagi na zamknięty katalog składników

wchodzących w skład majątku odrębnego (art. 33 k.r.o.) i pominięcie wśród nich

świadczeń emerytalno-rentowych, wskazywać na konieczność uznania, że należą

one do majątku wspólnego. Przyjęcie jednej z tych koncepcji ma decydujące

znaczenie dla oceny możliwości zajęcia w toku egzekucji świadczenia emerytalnorentowego małżonka dłużnika na podstawie tytułu wykonawczego zaopatrzonego

w klauzulę wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika z ograniczeniem jego

odpowiedzialności do majątku wspólnego. Skoro ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. 2009, Nr

153, poz. 1227) precyzuje jedynie jakie świadczenia i w jakiej wysokości podlegają

potrąceniu, to egzekucja świadczeń emerytalno-rentowych musi toczyć się w

oparciu przepisy kodeksu postępowania cywilnego. Sąd Okręgowy wskazał, że w

literaturze prawniczej dominuje stanowisko, iż do egzekucji świadczeń emerytalnorentowych stosuje się przepisy o egzekucji z wynagrodzenia za pracę (art. 880

k.p.c.), a nie przepisy o egzekucji z innych wierzytelności. Egzekucja taka obejmuje

dwa etapy - zajęcie i jego realizację, która w odniesieniu do wypłacanych

periodycznie świadczeń jest rozciągnięta w czasie i trwa do pokrycia długu (art. 881

§ 2 k.p.c.). Istotne jest jednak czy komornik może przystąpić do zajęcia

świadczenia emerytalno-rentowego dłużnika w sytuacji, gdy tytuł wykonawczy

ogranicza egzekucję do majątku wspólnego. Sąd powołał ponownie dwa rozbieżne

poglądy, pierwszy wskazujący że nie jest to możliwe z uwagi na treść tytułu

wykonawczego zawierającego ograniczenie odpowiedzialności małżonka dłużnika,

twierdząc, że „przyjmowały go dotychczas" zarówno Sąd Rejonowy jak i Sąd

Okręgowy rozpoznający obecne zażalenie. Nie precyzując, czy i z jakich przyczyn

zamierza od tego stanowiska odstąpić stwierdził następnie, że są (nieoznaczeni)

zwolennicy drugiej koncepcji przyjmujący, ze względów celowości, iż zajęcie

świadczenia nie jest pierwszym etapem egzekucji a jedynie czynnością techniczną i

wskazał, że taka interpretacja pozwala na przeprowadzenie skutecznej egzekucji

ze świadczeń emerytalno-rentowych małżonka dłużnika.

Sąd Najwyższy zważył:

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne nie spełnia

wymogów zakreślonych przepisem art. 390 w zw. z art. 397 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c.

Po pierwsze wskazać należy, że dopuszczalne jest przedstawianie

zagadnień prawnych

dotyczących

wykładni

tylko takich przepisów prawa

materialnego lub procesowego, które bezspornie mają zastosowanie w ustalonym

w wystarczającym zakresie stanie faktycznym sprawy (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 27 sierpnia 1996 r., III CZP 91/96, OSNC 1997, nr 1, poz. 9).

Tymczasem Sąd Okręgowy, już omawiając zagadnienie prawa intertemporalnego

wskazał, że dłużniczka C. Ł. zawarła w dniu 12 lutego 2001 r. z małżonkiem B. Ł.,

będącym dłużnikiem egzekwowanym, umowę o wyłączeniu wspólności ustawowej.

Dodatkowo, z powołania art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie

ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr

162, poz. 1691), jako podstawy stosowania przepisów kodeksu rodzinnego i

opiekuńczego w brzmieniu obowiązującym przed 20 stycznia 2005 r., pośrednio

wynika że Sąd odwoławczy uznał, iż stosunki majątkowe małżonków oparte są na

umowie majątkowej małżeńskiej. Na obowiązywanie powyższej umowy, jako jeden

z zarzutów uniemożliwiających prowadzenie przeciwko niemu egzekucji co do

zasady, wskazał w skardze na czynność komornika B. Ł. Zgodnie z art. 47 § 2 k.r.o.

(art. 471 k.r.o. po zmianie) małżonek może powoływać się względem innych osób

na umowę majątkową małżeńską, gdy jej zawarcie oraz rodzaj były tym osobom

wiadome. Małżeńska umowa majątkowa jest skuteczna wobec innej osoby

wówczas, gdy o jej zawarciu oraz rodzaju powzięła wiadomość przed powstaniem

między małżonkami, bądź między jednym z nich, a nią stosunku prawnego, z

którego wynika wierzytelność tej osoby (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 3

kwietnia 1980 r., III CZP 13/80, OSNCP 1980, nr 7-8, poz. 140). Jak podkreśla się

w nauce prawa następstwem braku takiej wiadomości jest, dotycząca danej osoby,

bezskuteczność względna częściowa umowy majątkowej małżeńskiej, sięgająca

tak daleko jak wymaga tego ochrona jej interesów. Konsekwentnie zatem, gdyby

małżonkowie Ł. skutecznie względem wierzyciela wyłączyli umową z dnia

12 lutego 2001 r. wspólność ustawową (zgodnie z ówczesnym nazewnictwem

k.r.o.), przestałby istnieć majątek wspólny i wątpliwości sądu stałyby się

bezprzedmiotowe. W przeciwnym wypadku, zakładając istniejący nadal - jako

wynikający ze swego rodzaju fikcji prawnej, wprowadzonej przez art. 47 § 2 k.r.o. stan wspólności ustawowej, należałoby przyjąć, na użytek stosunków prawnych

między dłużnikiem, małżonkiem dłużnika i wierzycielem, że zagadnienia związane

ze zmianą stanu prawnego, dokonanego cytowaną ustawą z dnia 17 czerwca

2004 r., uregulowane zostały przepisami art. 4, art. 5 ust. 2 i art. 5 ust. 5 pkt 2.

Oznacza to, że zgodnie z zasadą aktualności należałoby przyjąć trwanie

wspólności majątkowej (ustawowej) także w trakcie egzekucji, z tą jedynie zmianą,

że składniki majątkowe, które wcześniej z mocy prawa stanowiłyby majątek

odrębny małżonków odtąd należałyby do ich majątku osobistego (art. 33 k.r.o.),

a pozostałe - do majątku wspólnego. Przytoczony przez Sąd Okręgowy przepis art.

5 ust. 3 cytowanej ustawy nowelizującej oraz powołany w treści samego pytania

prawnego art. 33 pkt 8 k.r.o. w brzmieniu sprzed zmiany nie byłyby zatem

relewantne dla rozstrzygnięcia sprawy.

Po drugie - jak wielokrotnie podkreślał Sąd Najwyższy - zapytanie prawne

musi

dotyczyć

zagadnienia

budzącego

rzeczywiście

poważne

wątpliwości

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 38/09,

nie publ., postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 2010 r., III CZP

17/10, nie publ. i in.). Jakkolwiek brak judykatów Sądu Najwyższego wprost

odnoszących się do przedstawionych kwestii, nie można przyjąć aby istniały

należycie uargumentowane zastrzeżenia co do wykładni pojęć „wierzytelność"

w rozumieniu art. 33 pkt 7 k.r.o. w obecnym brzmieniu, „pobrane wynagrodzenia za

pracę oraz dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków"

w rozumieniu art. 31 § 2 pkt 1 k.r.o. w obecnym brzmieniu oraz „świadczenia

pieniężne" użytego w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r., Nr 153,

poz. 1227 ze zm.) i do poczynienia odstępstw od ich interpretacji przyjętej

w okresie obowiązywania poprzedniego stanu prawnego. Ubocznie jedynie

wskazać należy, że powołana ustawa nie przewiduje "świadczenia emerytalno -

rentowego", którego dotyczy pytanie Sądu Okręgowego, gdyż wskazuje jako

samodzielne rodzaje świadczeń pieniężnych z FUS emeryturę i renty pobierane

z różnych tytułów (art. 3). W szczególności brak podstaw do przyjęcia innego

desygnatu zwrotu wierzytelność w znaczeniu przyjętym w k.r.o. i wierzytelności

o emeryturę, jako prawa podmiotowego przysługującego osobie mającej ustalone

prawo

do emerytury

podmiotowym

(emerytowi).

względnym,

Wierzytelność

wynikającym

jest

ze stosunku

typowym

prawnego

prawem

w

którym

uczestniczą dwie strony, tj. wierzyciel i dłużnik. W odniesieniu do emerytury nie ma

uzasadnionych przyczyn do uznania, że oboje małżonkowie występują w tym

stosunku po stronie wierzyciela. Emerytura przysługuje ubezpieczonemu na

warunkach i w wysokości określonej w ustawie, po spełnieniu warunków do nabycia

prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń emerytalnego i rentowych

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, lub osobie, która przed dniem wejścia

w życie

ustawy

podlegała

ubezpieczeniu

społecznemu

lub

zaopatrzeniu

emerytalnemu (art. 2, art. 4 pkt 13 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych). Ustawa powyższa wyraźnie wyodrębnia pojęcia

„ubezpieczonego" (art. 2 ust. 1 pkt 1) i „członków rodziny pozostałych po

ubezpieczonym

albo

po

osobie

uprawnionej

do

świadczeń

pieniężnych

z ubezpieczeń emerytalnego i rentowych" (art. 2 ust. 1 pkt 2). Wykładnia językowa

prowadzi zatem do jednoznacznego wniosku, że emerytura jest świadczeniem

o charakterze osobistym związanym z osobą uprawnionego, ponadto prawem

o charakterze niezbywalnym. Oznacza to, że wierzytelność przysługuje wyłącznie

emerytowi i należy do jego majątku osobistego (poprzednio: odrębnego), a nie

małżonkom łącznie. Za powyższym stanowiskiem przemawiają również argumenty

wynikające z wykładni systemowej art. 33 k.r.o. Konsekwentnie dopiero zmiana

stanu prawnego, wynikająca z realizacji świadczenia przez zobowiązanego na

rzecz uprawnionego, skutkuje przejściem pobranej należności do majątku

wspólnego (art. 31 § 1 i 2 k.r.o.). Pojęcie „przedmioty majątkowe", zawarte w art. 31

§ 1 k.r.o., jak zgodnie przyjmuje judykatura i nauka prawa, oznacza wszelkie prawa

majątkowe, w tym bezwzględne i względne, wierzytelności, tzw. sytuacje prawne

i tzw. oczekiwania prawne. W obecnym stanie prawnym, z uwagi na przykładowe

wyliczenie

(zwrot

„w szczególności"),

mimo

istotnego

podobieństwa

obu

konstrukcji, brak zatem podstaw do stosowania wykładni rozszerzającej pojęcia

„pobrane wynagrodzenie za pracę" zawartego w art. 31 § 2 pkt 1 in princ. k.r.o.

i wystarczające jest odwołanie się do art. 31 § 1 k.r.o. Dalszą konsekwencją tego

stanu rzeczy jest to, że wierzytelność o emeryturę przysługująca małżonkowi

dłużnika, będącemu jedynie tzw. dłużnikiem egzekwowanym na skutek nadania

przeciwko niemu klauzuli wykonalności ograniczającej odpowiedzialność do

majątku wspólnego, nie podlega egzekucji. Tym samym nie może być do niej

skierowana egzekucja prowadzona wobec dłużnika na zasadach wynikających

z art. 139-141 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych i odpowiednio stosowanych przepisów Kodeksu postępowania

cywilnego (art. 142 cyt. ustawy). Fakt oznaczenia w przepisach tej ustawy sposobu

egzekucji jako „egzekucji ze świadczeń pieniężnych" (nieznanego przepisom

kodeksu postępowania cywilnego) nie zmienia jego istoty ani nie oznacza

pośredniego wprowadzenia odstępstw od zasad ogólnych prawa cywilnego

w zakresie kwalifikacji prawa podmiotowego, przysługującego osobie mającej

ustalone prawo do emerytury (emerytowi) do chwili jej pobrania (zapłaty ze

skutkiem zaspokojenia), jako wierzytelności. W istocie nazewnictwo to jedynie

nawiązuje do pojęcia „świadczeń określonych w ustawie" (użytego m.in. w art. 3

cyt. ustawy) i związane jest z cechą szczególną emerytury jako świadczenia

o okresowym charakterze.

Po trzecie - Sąd drugiej instancji, przedstawiając Sądowi Najwyższemu,

do rozstrzygnięcia

rozstrzygnięcie

zagadnienie

jest

prawne

powinien

wskazać

do

rozpoznania

środka

odwoławczego,

wątpliwości

interpretacyjne

niezbędne

oraz czy rzeczywiście

występują

uzasadnione

dlaczego

jego

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2006 r., III UZP 6/06,

z dnia 25 stycznia 2007 r., III CZP 100/06, z dnia 22 lutego 2007 r., III CZP 163/06

– nie publ.). Sąd drugiej instancji uchylił się od przedstawienia motywów

wskazujących czy i z jakich przyczyn nie podziela dotychczasowej interpretacji

przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz kodeksu postępowania

cywilnego,

ani

nie

powołał

takich,

które

przemawiałyby za

jej

zmianą.

Sam argument, skądinąd trafny, że egzekucja z wierzytelności będzie bardziej

skuteczna od egzekucji z pobranych świadczeń nie może być uznany

za wystarczający. Względy utylitarne nie uzasadniają bowiem odstępstwa

od utrwalonych, nie budzących zastrzeżeń, zasad wykładni pojęć i instytucji

prawnych. W żadnym razie nie można ponadto przyjąć, że skierowana przeciwko

dłużnikowi

egzekwowanemu

czynność

egzekucyjna

zajęcia

wierzytelności

obejmujących świadczenia okresowe z tytułu emerytury wymagalne, jeszcze nie

wypłacone, oraz niewymagalne przyszłe ma charakter techniczny. Zajęcie jest

bowiem

kwalifikowaną

co

do

formy

i

treści

czynnością

postępowania

egzekucyjnego, podejmowaną przez organ egzekucyjny, o doniosłym charakterze,

wywołującą w zależności od danego sposobu egzekucji oznaczone skutki

procesowe - i materialno-prawne. Okoliczność, czy egzekucja przeciwko dłużnikowi

„z emerytury" powinna się toczyć odpowiednio na zasadach przewidzianych dla

egzekucji z wynagrodzenia za pracę (art. 880-888 k.p.c.) czy z innych

wierzytelności (art. 895-908 k.p.c.) ma charakter wtórny i nie jest objęta

przedstawionymi zagadnieniami.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy

z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. 2002, Nr 240, poz. 2052

ze zm.) odmówił podjęcia uchwały.