III CZP 60/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 60/08

POSTANOWIENIE

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 10 października 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Jan Górowski

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Lech Walentynowicz

SSN Kazimierz Zawada

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 10 października 2008 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej P. W. oraz Rzecznika Ubezpieczonych H.

O.,

po rozważeniu zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Rzecznika Ubezpieczonych we wniosku z dnia 25 kwietnia 2008 r., RU/(…),

„Czy ubezpieczyciel dokonując zwrotu kosztów pogrzebu, o których mowa w art. 446 § 1

k.c. w ramach odpowiedzialności gwarancyjnej wynikającej

z obowiązkowego

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych ma

prawo zaliczyć na poczet tych kosztów zasiłek pogrzebowy wypłacany na podstawie art.

77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.)?”

postanowił przedstawić pełnemu składowi Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

następujące zagadnienie prawne:

"Czy zasiłek pogrzebowy wypłacony na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(j.t.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) podlega uwzględnieniu przy ustalaniu

odszkodowania dochodzonego na podstawie art. 446 § 1 k.c.?"

Uzasadnienie

Rzecznik Ubezpieczonych skierował do Sądu Najwyższego na podstawie art. 60

§ 1 w zw. z art. 60 § 2 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U.

Nr 240; poz. 2052, ze zm. cyt. dalej jako „ustawa z dnia 23 listopada 2002 r.") wniosek o

podjęcie uchwały mającej na celu udzielenie odpowiedzi na przedstawione we wniosku

pytanie. Rzecznik wskazywał na to, że w orzecznictwie sądów powszechnych i Sądu

Najwyższego ujawniły się rozbieżności w wykładni prawa w odniesieniu do możliwości

uwzględnienia równowartości zasiłku pogrzebowego, wypłaconego przez ZUS na

podstawie art. 77 in. ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (j.t.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., cyt.

dalej jako „ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r.”), w przypadku dokonywania przez

ubezpieczonych zwrotu kosztów pogrzebu osobom uprawnionym na podstawie art. 446

§ 1 k.c. w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności posiadaczy

pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów.

Praktyka ubezpieczycieli prowadzących tzw. postępowanie likwidacyjne w tym zakresie

jest niejednolita, co spowodowane zostało w dużej mierze rozbieżnościami w wykładni

prawa przyjmowanej w orzeczeniach sądów powszechnych, powoływanych nierzadko

dla uzasadnienia określonego stanowiska reprezentowanego przez ubezpieczyciela.

Wskazane przez Rzecznika w uzasadnieniu wniosku orzeczenia Sądu Najwyższego i

sądów powszechnych oraz dołączone do wniosku orzeczenia sądów powszechnych (45

orzeczeń) przemawiają w sposób wystarczający za tym, że spełniony został wymóg

przewidziany w art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. (por. np. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2006 r., III CZP 91/05, nieopubl.). Nie ma bowiem

wątpliwości co do tego, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych

pojawiły się

dwie

odmienne

interpretacje

przepisów o

zasiłku

pogrzebowym

przewidzianym w art. 77 ustawy z dnia 1998 r., dotyczące ich relacji do przepisów o

odpowiedzialności deliktowej za szkodę w postaci poniesienia zwrotu kosztów pogrzebu

(art. 446 § 1 k.c.).

Zgodnie

z

pierwszym

stanowiskiem,

ubezpieczyciel,

czyniąc

zadość

przewidzianemu w art. 446 § 1 k.c. obowiązkowi zwrotu kosztów w ramach

obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów

mechanicznych, może zaliczyć na poczet tych kosztów zasiłek pogrzebowy wypłacony

na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. U podstaw tego stanowiska,

najogólniej mówiąc, leży założenie, że wspomniany zasiłek pogrzebowy pełni obecnie

jednak funkcję odszkodowawczą, ponieważ przyznawany zostaje osobom, które

poniosły koszty pogrzebu, w wysokości odpowiadającej rozmiarowi tych kosztów.

Zasadniczą

funkcją

zasiłku

jest

naprawienie

poniesionej

szkody

(w

postaci

wydatkowanych kosztów pogrzebu) i jest to funkcja tożsama z funkcją odszkodowania,

przyznawanego osobie ponoszącej koszty pogrzebu na podstawie art. 446 § 1 k.c.

Stanowisko przeciwne ujawniło się przede wszystkim w kilku istotnych

rozstrzygnięciach Sądu Najwyższego (w tym - mającej w tym względzie znaczenie

podstawowe - uchwale z dnia 27 marca 1981 r., III CZP 6/81, OSNC 1981, z. 10, poz.

183), w literaturze i w dołączonych do wniosku Rzecznika 45 orzeczeniach sądów

powszechnych. Decydujące znaczenie ma tu eksponowanie nieodszkodowawczego

charakteru zasiłku pogrzebowego, odrębność podstaw prawnych przyznawania tego

zasiłku i zwrotu kosztów pogrzebu. Pod wpływem judykatury Sądu Najwyższego (por.

np. wyrok z dnia 25 maja 1970, l CR 209/70, OSNC 1971, z. 1, poz. 13) ukształtowana

została interpretacja o prawnej odrębności świadczeń wypłaconych członkom rodziny

zmarłego w ramach umowy ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków i

zasiłku pogrzebowego. Odrębność ta wynika z odrębności podstaw prawnych i celów

tych świadczeń. Świadczenia z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych

wypadków, podobnie jak zasiłek pogrzebowy, nie mają charakteru świadczeń

odszkodowawczych. Celem takich świadczeń ubezpieczeniowych nie jest bowiem

naprawienie szkody, lecz wypłata określonej w umowie ubezpieczenia sumy

ubezpieczenia. Wypłata zasiłku pogrzebowego ma służyć natomiast udzieleniu

uprawnionemu zabezpieczenia w postaci pomocy materialnej.

Analizując obecny stan prawny w zakresie wypłacania zasiłku pogrzebowego,

wskazane we wniosku orzecznictwo i literaturę, Rzecznik Ubezpieczonych przedstawił

własne stanowisko z szeroką motywację prawną. Zasiłek pogrzebowy pełni odmienną

funkcję niż świadczenie odszkodowawcze ubezpieczyciela służące pokryciu kosztów

pogrzebu. Wypłacony jest on w ramach zabezpieczenia społecznego określonej grupy

osób ze środków publicznych w razie nastąpienia zdarzenia w postaci śmierci osoby

fizycznej. Zakres i reguły wypłacania zasiłku pogrzebowego zostały określone w

ustawie. Reguły te świadczą o tym, że nie chodzi o wypłatę odszkodowania w

rozumieniu prawa cywilnego. Innym przykładem świadczenia wypłacanego w związku

ze śmiercią pracownika według podobnych reguł jest odprawa pośmiertna przewidziana

w art. 93 k.p. Wypłata zasiłku pogrzebowego następuje zawsze niezależnie od tego, czy

istnieje deliktowy obowiązek odszkodowawczy naprawienia szkody obejmującej koszty

pogrzebu (art. 446 § 1 k.c.). Rzecznik Ubezpieczonych zwraca także uwagę na

odrębność podstaw prawnych zasiłku pogrzebowego i obowiązku zwrotu kosztów

pogrzebu

w

ramach

odpowiedzialności

deliktowej,

co

powinno

eliminować

dopuszczalność zaliczenia wzajemnych świadczeń wypłacanych na podstawie różnych

reżimów (tytułów) prawnych bez wyraźnego upoważnienia ustawowego.

Prokurator Generalny bronił stanowiska o niedopuszczalności zaliczenia przez

ubezpieczyciela zasiłku pogrzebowego, wypłacanego na podstawie ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r., na poczet odszkodowania obejmującego zwrot kosztów pogrzebu

określonych w art. 446 § 1 k.c. Za stanowiskiem takim miałyby przemawiać przede

wszystkim trzy zasadnicze argumenty. Po pierwsze, zasiłek pogrzebowy nie ma

charakteru świadczenia odszkodowawczego. Po drugie, zasiłek pogrzebowy wypłaca

się w ramach ubezpieczenia społecznego, które tworzy system zabezpieczenia

członkom społeczeństwa bezpieczeństwa socjalnego, w tym – ochronę przed różnymi

rodzajami ryzyka socjalnego, także związanego ze śmiercią członka rodziny. System

ubezpieczeń społecznych opiera się ponadto na funduszach składkowych, przy czym

składki te są opłacane przez osoby uprawnione następnie do uzyskania zasiłku

pogrzebowego. Po trzecie, zasiłek pogrzebowy jako świadczenie z ubezpieczenia

społecznego przysługuje podmiotom uprawnionym na innej, systemowo odmiennej

podstawie prawnej niż odszkodowanie w rozumieniu przepisów prawa cywilnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Z treści przedstawionego zagadnienia prawnego wynika, że chodzi o taką

sytuację, w której uprawniony do uzyskania odszkodowania poniósł już koszty pogrzebu

osoby zmarłej w wyniku wypadku komunikacyjnego i dochodzi ich zwrotu od

ubezpieczyciela w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadaczy pojazdów komunikacyjnych (art. 446 § 1 k.c.; art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 22

maja 2003 r. o ubezpieczeniach komunikacyjnych, Ubezpieczeniowym Funduszu

Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczeń Komunikacyjnych, Dz. U. Nr 124, poz.

1252 ze zm., cyt. dalej jako „ustawa z dnia 22 maja 2003 r.”). Jeżeli uprawnionemu

wypłacono już zasiłek pogrzebowy na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998

r. (i takiej sytuacji dotyczy przede wszystkim przedstawione zagadnienie prawne),

powstaje kwestia, czy ubezpieczyciel może odpowiednio pomniejszyć (zredukować)

przysługujące poszkodowanemu odszkodowanie obejmujące zwrot kosztów pogrzebu

(art. 446 § 1 k.c.) o równowartość uzyskanego wcześniej przez tę osobę od ZUS zasiłku

pogrzebowego. Tak też zagadnienie to przedstawił Rzecznik Ubezpieczonych w trakcie

posiedzenia w dniu 10 października 2008 r. Problem ten zatem pojawi się wówczas, gdy

śmierć osoby fizycznej i w związku z tym – konieczność poniesienia kosztów pogrzebu

zmarłego stanowiły następstwo wypadku komunikacyjnego (art. 436 k.c. i 446 § 1 k.c.).

Zagadnienie prawnej relacji odszkodowania obejmującego zwrot kosztów

pogrzebu (art. 446 § 1 k.c.) i zasiłku pogrzebowego wypłaconego na podstawie

odrębnych przepisów pojawiło się w judykaturze Sądu Najwyższego w latach 70-tych i

80-tych ubiegłego stulecia.

II. Nieodszkodowawczy charakter zasiłku pogrzebowego został wyeksponowany

przede wszystkim w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 1981 r., III CZP 6/81

(OSNC 1981, z. 10, poz. 183). Chodziło o zasiłek pogrzebowy przewidziany w art. 36-41

nieobowiązującej już ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. Nr 34, poz. 188 ze

zm. cyt. dalej jako „ustawa z dnia 17 grudnia 1974 r.). Na podobnych zasadach

uregulowano zasiłek pogrzebowy także w przepisach art. 49-52 ustawy z dnia 23

stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin

(Dz. U. Nr 3, poz. 6 ze zm.). Analizując te przepisy, Sąd Najwyższy doszedł do wniosku,

że przeznaczeniem tego zasiłku (w odniesieniu do osób najbliższych, art. 38 ust. 1

ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r.) jest nie tylko zwrot kosztów pogrzebu, ale także - choć

w ograniczonym zakresie - dostarczenie pomocy finansowej w trudnej sytuacji życiowej,

spowodowanej śmiercią. Obowiązujący system prawa cywilnego nie uzasadnia,

zdaniem Sądu, przyjęcia ogólnej zasady zaliczania wszelkich świadczeń wypłacanych

na podstawie różnych tytułów prawnych na poczet m.in. roszczeń o naprawienie szkody

na osobie (art. 446 k.c.). Takie zaliczenie mógłby uzasadniać wyraźny przepis prawa.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 1981 r., IV CR 120/81

(nieopubl.) wyrażono pogląd, że zasiłek pogrzebowy (przewidziany w art. 35 pkt 5

ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r.), wypłacony dzieciom zmarłego w wyniku wypadku

komunikacyjnego, nie podlega zaliczeniu na poczet należnego im odszkodowania na

podstawie art. 446 § 1 k.c. w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności

cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych. To samo odnosi się do sytuacji, w której

z roszczeniem na podstawie art. 446 § 1 k.c. występuje żona zmarłego ponosząca

koszty jego pogrzebu.

Rozważając zagadnienie relacji prawnej roszczenia o zwrot kosztów pogrzebu na

podstawie art. 446 § 1 k.c. i roszczenie o wypłatę sumy ubezpieczenia z umowy

ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków (NNW), Sąd Najwyższy stwierdził,

że wypłacone świadczenie ze wspomnianej umowy nie powinno być zaliczone na poczet

odszkodowania obejmującego zwrot kosztów pogrzebu dochodzonego na podstawie art.

446 § 1 k.c. (wyrok z dnia 25 maja 1970 r., l CR 209/70, OSNC 1971, z. 1, poz. 13).

Świadczenie wypłacone uprawnionemu z ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych

wypadków oraz zwrot kosztów pogrzebu pełnią odmienne funkcje (to pierwsze nie ma

charakteru odszkodowawczego), toteż wykluczone jest zaliczanie jednego z tych

świadczeń na poczet drugiego. Podobne stanowisko wypowiedziane zostało w wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 31 sierpnia 1981 r. IV CR 293/81 (OSN 1982, z. 2/3, poz. 40).

Zdaniem Sądu, możliwości zaliczenia świadczenia uzyskanego na podstawie umowy

ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków na poczet odszkodowania

obejmującego zwrot kosztów pogrzebu (art. 446 § 1 k.c.) stoją na przeszkodzie

odmienny charakter i funkcji obu roszczeń.

W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 1978 r., II CZP 55/78 (OSN 1979,

z. 4, poz. 62) przyjęto (na tle obowiązujących wówczas przepisów o obowiązkowych

ubezpieczeniach komunikacyjnych), że świadczenie ubezpieczyciela, wypłacone na

podstawie takiego ubezpieczenia, zalicza się na poczet zwrotu kosztów pogrzebu.

Reguła ta wynikała z wyraźnych przepisów regulujących wypłatę odszkodowań z

ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków. Przewidywano w nich m.in.

tzw. jednorazowe świadczenie pośmiertne, przysługujące min. osobie ponoszącej koszty

pogrzebu, którego wypłacenie miało także na celu kompensowanie poniesionych

kosztów pogrzebu. Nie było wówczas podstaw do ich dochodzenia na podstawie art.

446 § 1 k.c.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 października 1973 r., II CZ 549/73

(nieopubl.) wyraźnie zaakcentowano wpływ wypłaty zasiłku pogrzebowego na fakt

istnienia szkody w postaci wyłożonych już kosztów pogrzebu. Otóż w ocenie Sądu,

uprawniony do zwrotu kosztów pogrzebu na podstawie art. 446 § 1 k.c. nie może

domagać się zwrotu takich kosztów w zakresie, w jakim koszty te już zostały pokryte

wypłaconym zasiłkiem pogrzebowym. W takiej sytuacji szkoda w postaci kosztów

pogrzebu została już naprawiona właśnie do wysokości otrzymanego zasiłku.

Z treści uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 1975 r., II CR

419/75 (OSNC 1976, z. 718, poz. 169) wynika, że obowiązujące w czasie wydawania

tego wyroku przepisy, dotyczące obowiązkowych ubezpieczeń OC i ubezpieczeń od

następstw nieszczęśliwych wypadków, przewidywały możliwość zaliczania wypłaconego

już zasiłku pogrzebowego na poczet wypłaconych świadczeń ubezpieczeniowych (np.

przewidywano niezwracanie przez ubezpieczyciela udowodnionych kosztów pogrzebu w

tej ich części, która została wypłacona z innych źródeł państwowych lub innego

ubezpieczenia). Regulacja taka miała na celu unikanie naprawienia konkretnej szkody

(kosztów pogrzebu) jednocześnie z kilku odrębnych źródeł. Jeżeli takie koszty pokryte

już zostały z innych funduszy, powodowało to wyłączenie legitymacji do żądania ich

zwrotu po raz drugi przez ubezpieczyciela. W konkluzji Sąd Najwyższy sformułował

ogólną tezę, że zasiłek pogrzebowy, wypłacony rodzinie osoby zmarłej w wyniku

wypadku komunikacyjnego, podlega potrąceniu przy zwrocie przez ubezpieczyciela za

sprawę szkody poniesionych kosztów pogrzebu.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego analizowano także konstrukcyjne i

funkcjonalne różnice pomiędzy instytucją zasiłku pogrzebowego i odprawy pośmiertnej

(art. 93 k.p.). W wyroku z dnia 3 marca 1980 r., II CR 148/80 (OSNC 1981, nr 2-3, poz.

29) Sąd Najwyższy stwierdził, że odprawa pośmiertna nie podlega zaliczeniu na poczet

świadczenia przysługującego z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego.

Odprawa

taka

nie

ma

bowiem

charakteru

odszkodowawczego,

przysługuje

uprawnionym osobom niezależnie od przyczyny śmierci pracownika, obciąża ona zakład

pracy zmarłego i jej celem jest niesienie pomocy rodzinie pracownika w okresie po jego

śmierci. W odróżnieniu od odprawy pośmiertnej zasiłek pogrzebowy wiąże się ściśle z

kosztami

pogrzebu

pracownika

i

podlega

zaliczeniu

na

poczet

świadczenia

zasądzonego obejmującego zwrot kosztów pogrzebu na podstawie art. 446 § 1 k.c.

III. De lege lata zasiłek pogrzebowy wypłacony przez ZUS na podstawie art. 7781 z dnia 17 grudnia 1998 r. Zasadniczo nie odbiega on konstrukcyjnie od zasiłku

pogrzebowego, wypłaconego na podstawie obowiązujących wcześniej i już uchylonych

przepisów, przytaczanych w orzeczeniach Sądu Najwyższego (pkt II uzasadnienia).

Zasiłek pogrzebowy przysługuje tylko z jednego tytułu, a w razie zbiegu prawa do

zasiłku pogrzebowego, określonego ustawą z dnia 17 grudnia 1998 r. z prawem do

takiego zasiłku ustalonym na podstawie odrębnych ustaw, przysługuje tylko jeden

zasiłek (art. 99 ustawy; por. np. art. 35 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników, j.t.: Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.). Zasiłek pogrzebowy

wypłaca się w razie śmierci osób wymienionych w art. 77 ust. 1 pkt 1-4 ustawy i może

go uzyskać podmiot ponoszący koszty pogrzebu (art. 76 ust. 1 i 2 ustawy). Przewidziano

maksymalny pułap zasiłku pogrzebowego (ryczałt określony w art. 80 ustawy). W razie

poniesienia kosztów pogrzebu przez osoby niebędące członkami rodziny osoby zmarłej

(i podmioty wymienione w art. 79 ust. 1 in fine) zasiłek przysługuje w wysokości

udokumentowanych kosztów pogrzebu, nie wyżej jednak niż w kwocie maksymalnej

przewidzianej w art. 80 ustawy. Członkom rodziny osoby zmarłej, ponoszącym tylko

część kosztów pogrzebu, przysługuje zasiłek pogrzebowy w wysokości określonej w art.

80. Zasiłek pogrzebowy wypłaca się na wniosek uprawnionego, zgłoszony w ciągu 12

miesięcy od chwili śmierci osoby, po której zasiłek taki przysługuje.

Przedstawiona pokrótce ogólna regulacja zasiłku pogrzebowego pozwala na

sformułowanie kilku zasadniczych cech tej instytucji. Po pierwsze, w ustawie

przewidziano podstawowe warunki powstania uprawnienia do wypłaty zasiłku na

wniosek uprawnionego, przy czym jednym z tych warunków jest śmierć określonego w

ustawie kręgu osób, niezależnie od przyczyny śmierci. Po drugie, chodzi tu o

samodzielny tytuł do wypłaty kwoty zasiłku. Po trzecie, uprawnionym do uzyskania

zasiłku może być tylko podmiot faktycznie pokrywający koszty pogrzebu. Po czwarte,

zasiłek wypłaca się osobom uprawnionym w zasadzie w granicach udokumentowanych

kosztów pogrzebu (w rozmiarze nieprzekraczającym jednak kwoty maksymalnej

określonej w ustawie). Po piąte, w uprzywilejowanej sytuacji są członkowie rodziny

zmarłego, ponieważ mogą oni otrzymać zasiłek w wysokości określonej w ustawie

(zryczałtowanej) także w razie poniesienia jedynie części kosztów pogrzebu. Po szóste,

określenie wysokości zasiłku w sposób ryczałtowy może powodować ten skutek, że

wypłacony zasiłek pogrzebowy skompensuje tylko część faktycznie poniesionych

kosztów pogrzebu lub będzie świadczeniem przewyższającym równowartość tych

kosztów. W tym drugim przypadku z pewnością ujawnia się wyraźnie funkcja zasiłku

jako świadczenia z zakresu ubezpieczenia społecznego (funkcja socjalna).

IV. Nie sposób zaakceptować wprost de lege lata ogólnej tezy, że zasiłek

pogrzebowy przewidziany w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. ma charakter

odszkodowawczy ze wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami prawnymi. Jak już

wspomniano, zasiłek ten został skonstruowany w sposób uniwersalny i uprawnienie do

jego wypłaty może pojawić się nie tylko w razie poniesienia kosztów pogrzebu w wyniku

popełnienia czynu niedozwolonego. Nie istnieje też ścisły związek pomiędzy rozmiarem

poniesionych faktycznie kosztów a wysokością przyznanego zasiłku. Taki związek może

nastąpić tylko w odniesieniu do podmiotów nienależących do kręgu członków rodziny

zmarłego (art. 77 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.), ponieważ członkowie ci mogą

uzyskać zryczałtowany zasiłek nawet wówczas, gdy w minimalnej części ponieśli koszty

pogrzebu. Oznacza to położenie akcentu na pomocową (socjalną) funkcję zasiłku

przynajmniej wówczas, gdy uprawnionymi do niego pozostają członkowie rodziny

zmarłego. Jeżeli jednak uprawnienie do otrzymywania zasiłku pojawia się w razie

śmierci osoby fizycznej w wyniku popełnienia czynu niedozwolonego (nastąpienia

wypadku komunikacyjnego, art. 436 k.c. i art. 446 § 1 k.c.), nie sposób byłoby

przyjmować, że fakt ten nie pozostaje bez żadnego znaczenia w sferze dochodzenia

roszczenia odszkodowawczego przewidzianego w art. 446 § 1 k.c.

Zgodnie z art. 446 § 1 k.c., poniesione koszty pogrzebu stanowią szkodę

majątkową w rozumieniu art. 361 k.c. Roszczenie o naprawienie tej szkody może być

skierowane przez ponoszącego koszty pogrzebu wobec osoby zobowiązanej do jej

naprawienia. Także w przepisach dotyczących zasiłku pogrzebowego uprawnienie do

tego zasiłku wyraźnie powiązane zostało z faktem poniesienia kosztów pogrzebu przez

uprawnionego (art. 78 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.). Oznacza to, że wypłata

zasiłku uzależniona pozostaje od faktu poniesienia kosztów pogrzebu, a nie tylko od

samego faktu śmierci osoby fizycznej. Pojawia się tu zatem, choć nie zawsze w pełnym

zakresie, pewien element o charakterze kompensacyjnym. Można zatem twierdzić, że

taki element kompensacyjny (w różnym natężeniu) leży u podstaw konstrukcji prawnej

zasiłku pogrzebowego jako instytucji prawa ubezpieczeń społecznych. Przewidziany w

art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. zasiłek pogrzebowy można by chyba jednak

zaliczyć, mówiąc najogólniej, do instrumentów kompensacyjnych funkcjonujących

w systemie prawa publicznego.

Dostrzeganie

w

konstrukcji

zasiłku

pogrzebowego

także

elementów

kompensacyjnych pozwala na pewno na stwierdzenie tożsamości celu prawnego obu

świadczeń: świadczenia obejmującego wypłatę zasiłku pogrzebowego i świadczenia

odszkodowawczego wynikającego z art. 446 § 1 k.c. Zmierzają one do pokrycia (zwrotu)

kosztów pogrzebu faktycznie poniesionych przez uprawnionego. Różni je tylko forma

prawna, sposób i szybkość wypłaty świadczenia. Chodzi tu zatem o przyjęcie przez

ustawodawcę rożnych instrumentów prawnych służących do osiągnięcia tego samego

celu. Publicznoprawny instrument (zasiłek pogrzebowy) zapewnia z pewnością szybsze

uzyskanie świadczenia (choć w zryczałtowanym zakresie) osobie uprawnionej niż

uruchomienie drogi postępowania cywilnego. Z punktu widzenia wspomnianego celu nie

ma już znaczenia sama prawna podstawa uruchomienia danego instrumentu, ani

różnice konstrukcyjne dotyczące sposobu i możliwego czasu uzyskania obu świadczeń.

Oba instrumenty prawne przysługują temu samemu podmiotowi lub kilku podmiotom,

które poniosły te same koszty pogrzebu (art. 77 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.)

i z reguły podmiot uprawniony skorzysta w pierwszej kolejności z możliwości uzyskania

zasiłku (np. choćby z racji rocznego terminu zgłoszenia wniosku o jego wypłatę, art. 81

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.).

W związku z wypłatą zasiłku przez ZUS i dochodzeniem wobec ubezpieczyciela

świadczenia ubezpieczeniowego obejmującego zwrot kosztów pogrzebu powstaje

kwestia możliwości posłużenia się wypracowaną w judykaturze konstrukcją compesatio

lucri cum damno. Niezbędne wymogi zastosowania tej konstrukcji to, mówiąc

najogólniej, tożsamość prawna zdarzenia, które jest jednocześnie źródłem powstania

uszczerbku i korzyści po stronie poszkodowanego, przy czym uszczerbek ten i korzyści

powinny pozostawać normalnym następstwem wspomnianego zdarzenia (por. np.

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2005 r., I CK 185/05,

OSNC 2006, z. 7/8 poz. 133 i powołane tam orzecznictwo; uzasadnienie wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 7 marca 2002 r., II CKN 72/99, nieopubl.). Zastosowanie tej

konstrukcji

prawa

odszkodowawczego

pozwala

na

odpowiednie

zmniejszenie

odszkodowania przysługującego poszkodowanemu o wartość korzyści, jaką uzyskał

poszkodowany (por. np. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia

2008 r. II CSK 405/07, nieopubl.). Trzeba zwrócić uwagę na to, że niekiedy w

orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

jako

korzyść

przesądzającą

o możliwości

zastosowania konstrukcji compensatio lucri cum damno przyjmuje się też powstanie

określonego roszczenia (np. roszczenie subrogacyjnego poręczyciela, wobec którego

bank bezpodstawnie wystawił bankowy tytuł ezgezkucyjny i przeprowadził egzekucję;

por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2006 r., III CK 325/05, Prawo

Bankowe 2006, z. 11, s. 11). Jednocześnie w judykaturze wskazuje się sytuacje, w

których z pewnością nie zachodzi wspomniana tożsamość prawna zdarzenia będącego

jednocześnie źródłem powstania szkody i korzyści dla poszkodowanego (np.

dobrowolne naprawienie przez osobę trzecią na własny koszt uszkodzonego w wypadku

samochodu, dobrowolne świadczenia osób trzecich, poza wypadkami określonymi w art.

356 § 2 k.c.; por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2005 r., I CK

185/05; wypłacenie poszkodowanemu kwoty z funduszu pochodzącego ze składek

koleżeńskich; tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 1964 r. I R 244/62,

OSNCP 1964, z. 1, poz. 11).

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2004 r., I CK 557/03 (nieopubl.)

przyjęto, że nie występują zasadniczo żadne okoliczności uzasadniające wyłączenie

zastosowania konstrukcji compensatio lucri cum damno w sytuacji, w której w miejsce

podmiotu wyrządzającego szkodę do jej naprawienia zobowiązany jest ubezpieczyciel.

W uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 1 października 1997 r., I CKN 246/97

(nieopubl.) stwierdzono ogólnie, że w judykaturze i piśmiennictwie prawniczym

utrwalone jest stanowisko, zgodnie z którym, wszelkie świadczenia z ubezpieczenia

społecznego przypadające z tytułu zdarzenia, które uzasadnia odpowiedzialność

odszkodowawczą, podlegają zaliczeniu na poczet należnego odszkodowania. Dotyczy

to w szczególności renty inwalidzkiej otrzymywanej przez poszkodowanego z ZUS i

renty wyrównawczej (art. 444 § 2 k.c.).

Posługując się zatem konstrukcją compensatio lucri cum damno, można by

stwierdzić, że śmierć osoby fizycznej w związku z wypadkiem komunikacyjnym

powoduje jednocześnie (jako to samo zdarzenie prawne) powstanie szkody w postaci

poniesionych przez osobę uprawnioną do odszkodowania kosztów pogrzebu zmarłego i

prowadzi do uzyskania przez tę osobę korzyści w postaci wypłaty zasiłku pogrzebowego

przez ZUS na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. Poniesienie kosztów

pogrzebu i uzyskanie zasiłku pogrzebowego stanowią zarazem normalne następstwa

śmierci osoby fizycznej w wyniku wypadku komunikacyjnego. Prowadzi to do wniosku,

że wypłacony zasiłek pogrzebowy powinien być jednak uwzględniony przy określaniu

wysokości odszkodowania obejmującego zwrot kosztów pogrzebu (art. 446 § 1 k.c.)

osobie uprawnionej w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności

cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych.

V. Należy jednak podkreślić, że we wniosku Rzecznika Ubezpieczonych oraz w

piśmie z dnia 30 września 2008 r. precyzującym stanowisko Prokuratora Generalnego

przedstawiono istotne argumenty prawne mogące przemawiać na rzecz poglądu, że

zasiłek pogrzebowy, wypłacony uprawnionemu na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r., nie powinien być uwzględniony przy określaniu wysokości świadczenia

ubezpieczeniowego obejmującego zwrot kosztów pogrzebu i wypłaconego w ramach

obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów

mechanicznych. Można bowiem bronić stanowiska o odmiennej jednak funkcji prawnej

roszczenia o zwrot kosztów pogrzebu (art. 446 § 1 k.c.) i uprawnienia do otrzymania

świadczenia pieniężnego (zasiłku pogrzebowego) na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. Zasiek pogrzebowy można by traktować jako świadczenie uzyskiwane

w ramach zabezpieczenia społecznego w związku ze śmiercią członka rodziny (funkcja

pomocowa zasiłku). Tę funkcję zasiłku może dodatkowo wzmacniać argumentacja

akcentująca tworzenie systemu ubezpieczeń społecznych na podstawie funduszy

składkowych. Argument płacenia odpowiednich składek przez poszkodowanego,

podnoszono w literaturze prawa ubezpieczeń, właśnie dla uzasadnienia stanowiska o

dopuszczalności kumulacji świadczeń z ubezpieczenia osobowego z odszkodowaniem

należnym na podstawie przepisów k.c. (por. np. M. Śmiegiel, Zasada compensatio lucri

cum damno a świadczenie z ubezpieczeń gospodarczych, PUG 2001, z. 4, s. 15-16).

Można twierdzić, że myśl ta powinna tym bardziej pozostać aktualna w zakresie relacji

prawnej świadczeń z ubezpieczenia społecznego i odszkodowania przewidzianego

w prawie cywilnym.

Nie bez znaczenia może okazać się też wskazywanie na systemowo odmienną

podstawę prawną zasiłku pogrzebowego i odszkodowania klasycznego, co może

świadczyć o prawnej autonomiczności obu tych systemów ze wszystkimi wynikającymi

stąd konsekwencjami. Przewidziany w art. 77-81 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

obowiązek wypłaty zasiłku pogrzebowego ma bowiem charakter bezwzględny w tym

sensie, że w przepisach tych nie wspomina się o tym, jaki wpływ na istnienie tego

obowiązku miałoby pokrycie kosztów pogrzebu (tej samej osoby zmarłej) w inny

spsobób (np. właśnie w wyniku uzyskania przez uprawnionego świadczenia na

podstawie art. 446 § 1 k.c.). Wspomina się w tych przepisach jedynie o tym, że zasiłek

pogrzebowy wypłaca się tylko z jednego tytułu (art. 77 ust. 4) i możliwe jest uzyskanie

jednego zasiłku w razie zbiegu tytułów prawnych do jego uzyskania (art. 99). Taka

regulacja prawna może prowadzić do wniosku, że zasiłek pogrzebowy powinien być w

zasadzie zapłacony zawsze, gdy wystąpią przewidziane w ustawie przesłanki do jego

wypłacenia na rzecz osoby uprawnionej. Podmiot ponoszący koszty pogrzebu ma zatem

możliwość prawną uzyskania zasiłku pogrzebowego z ubezpieczenia społecznego i jego

uprawnienia nie mogą modyfikować (umniejszać) reguły prawa cywilnego, w tym –

konstrukcja compensatio lucri cum damno.

Kierując

się

istotnym

znaczeniem

dla

praktyki

sądowej

rozstrzygnięcia

zagadnienia prawnego, zgłoszonego przez Rzecznika Ubezpieczonych, Sąd Najwyższy

przedstawił na podstawie art. 61 § 2 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. pełnemu

składowi Izby Cywilnej tego Sądu zagadnienie prawne jak w sentencji.