III CZP 6/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 6/09

POSTANOWIENIE

Dnia 5 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z powództwa Wandy D.

przeciwko Teresie D., Piotrowi D., Grażynie A.

o zwrot nakładów,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 marca 2009 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w Ł.

postanowieniem z dnia 15 grudnia 2008 r. :

i Krzysztofowi A.

"Czy posiadacz nieruchomości, który posiadał ją na podstawie

stosunku użyczenia i poczynił na tej nieruchomości nakłady

zwiększające jej wartość (nakłady użyteczne), może dochodzić

zwrotu wartości tych nakładów od osób, które są właścicielami

nieruchomości w dacie orzekania o zwrocie nakładów, czy też od

osób, które były właścicielami w czasie, kiedy nakłady zostały

dokonane oraz czy podstawą żądania zwrotu tych nakładów jest

przepis art. 226 k.c. w związku z przepisem art. 230 k.c., czy też

przepisy regulujące stosunek użyczenia, odsyłające w tym zakresie

do przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia (art. 713

k.c. w związku z art. 753 § 2 k.c.)?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w sprawie, w której powódka Wanda D. wnosiła o zasądzenie na jej rzecz

od pozwanych Teresy i Piotra małż. D. solidarnie kwoty 51 000 zł oraz od Grażyny i

Krzysztofa małż. A. solidarnie także kwoty 51 000 zł, obie z ustawowymi odsetkami

szczegółowo określonymi w żądaniu, tytułem zwrotu równowartości nakładów

jakich dokonała wraz z nieżyjącym już mężem na nieruchomości stanowiącej

obecnie własność pozwanych.

Pozwani wnosili o oddalenie powództwa twierdząc, że nakłady nie były

finansowane przez powódkę i jej męża, a na wypadek uwzględnienia powództwa

zgłosili zarzut potrącenia kwoty 29 225 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 marca

2005 r. tytułem odszkodowania za bezumowne korzystanie przez powódkę

z nieruchomości w okresie od dnia 1 kwietnia 1999 r. do końca stycznia 2005 r.

Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia 18 lipca 2008 r. zasądził na rzecz

powódki od pozwanych Teresy i Piotra D. solidarnie kwotę 25 289,33 zł oraz od

pozwanych Grażyny i Krzysztofa A. solidarnie także kwotę 25 289,33 zł, obie z

ustawowymi odsetkami od dnia 19 lipca 2005 r., oddalił powództwo w pozostałej

części i orzekł o kosztach procesu.

Sąd ustalił między innymi, że powódka pozostawała od 1974 r. w związku

małżeńskim z Sylwestrem D., synem Stanisława i Stefanii D., którzy byli

właścicielami nieruchomości zabudowanej domem mieszkalnym w S. przy ul. S.[...].

Po ślubie syna Stanisław i Stefania D. przekonali Sylwestra D. i powódkę, aby

zamieszkali z nimi i dokonali nadbudowy piętra, na którym będą mieszkać. W 1981

r. udzielono Stanisławowi D. pozwolenia na rozbudowę jego domu i rozbudowa

budynku oraz nadbudowanie piętra zostały zrealizowane z przeznaczeniem na

mieszkanie dla Sylwestra D. i jego żony Wandy, oni też z oszczędności ze

zlikwidowanych książeczek mieszkaniowych i swoich dochodów finansowali

rozbudowę, poza tynkami zewnętrznymi, za które płacił Stanisław D. Sylwester D.

kierował rozbudową twierdząc, że to on buduje, powódka przygotowywała posiłki

dla robotników, jej rodzina pomagała przy pracach budowlanych. Po dokonaniu

rozbudowy Sylwester D. z powódką i córkami zamieszkał w dobudowanej części

budynku, która, zgodnie z obietnicą Stanisława i Stefanii D., miała być

przeznaczona i przepisana na niego. Stanisław i Stefania D. mówili, że piętro

budynku zapiszą Sylwestrowi D., parter jest przeznaczony dla ich córki Grażyny A.,

a syn Piotr D. otrzyma samochód marki „Star”. Sylwester i Wanda D. nie płacili za

korzystanie z nadbudowanego piętra. Sylwester D. zmarł w 1991 r., spadek po nim

nabyła powódka i dwie córki. Po jego śmierci powódce zakręcono grzejniki, odcięto

ogrzewanie i dopływ wody. Umową darowizny z dnia 11 sierpnia 1998 r. Stanisław

i Stefania D. darowali przedmiotową nieruchomość w częściach równych

pozwanym, którzy pismem z dnia 8 marca 1999 r. wezwali powódkę do

opuszczenia zajmowanego lokalu do dnia 30 września 1999 r., zastrzegając,

że jeśli tego nie uczyni będą żądali od niej czynszu po 350 zł miesięcznie od dnia

1 kwietnia 1999 r. Powódka we wrześniu 2001 r. po raz pierwszy wystąpiła

z powództwem przeciwko pozwanym o zasądzenie zwrotu nakładów i Sąd

Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 14 maja 2003 r. uwzględnił powództwo w zakresie

kwot po 35 740 zł od pozwanych Teresy i Piotra D. oraz od Grażyny i Krzysztofa A.,

jednakże na skutek apelacji pozwanych Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 31 marca

2004 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo stojąc na stanowisku, że jest

ono przedwczesne, bowiem podstawą roszczeń powódki są przepisy art. 225 i art.

226 w zw. z art. 230 k.c., a nie przyjęty przez Sąd Okręgowy art. 405 k.c., a zatem

powódka może dochodzić zwrotu nakładów dopiero po zwrocie mieszkania.

Powódka opuściła lokal w lutym 2005 r. Wartość nakładów poczynionych na

nieruchomość w związku z nadbudową piętra według ich stanu z lutego 2005 r.

i cen z października 2007 r. wynosi 103 000 zł. Czynsz najmu możliwy do

uzyskania za wynajem nadbudowanego piętra w okresie od dnia 1 kwietnia 1999 r.

do dnia 31 stycznia 2005 r., przy braku możliwości korzystania z instalacji wodnokanalizacyjnej i centralnego ogrzewania, które zostały odcięte, stanowi kwota

18 088 zł.

Sąd Rejonowy w tak ustalonym stanie faktycznym uznał, że stosunek

prawny łączący Sylwestra i Wandę D. ze Stanisławem i Stefanią D. był umową

użyczenia lokalu mieszkalnego w dobudowanej części domu (art. 710 k.c.).

Stosunek ten ma charakter ciągły i nie wygasa na skutek zmiany osoby właściciela

rzeczy, której nabywca wstępuje w prawa i obowiązki użyczającego. W związku z

tym pozwani, jako nabywcy nieruchomości, stali się w miejsce darczyńców

użyczającymi i przeszedł na nich wynikający z art. 713 w zw. z art. 752 k.c.

obowiązek zwrotu uzasadnionych nakładów, jakich powódka i jej mąż dokonali na

dobudowę piętra. Zdaniem Sądu Rejonowego przepisy art. 710, art. 713 oraz art.

753 w zw. z art. 752 k.c. w sposób wyczerpujący regulują kwestię rozliczenia

nakładów poczynionych na przedmiot użyczenia w czasie trwania umowy

użyczenia, a zatem do roszczenia powódki o zwrot nakładów nie mają

zastosowania przepisy art. 226 w zw. z art. 230 k.c. Uznając, że przesłanki art. 753

§ 2 w zw. z art. 752 i art. 713 k.c. zostały spełnione, stwierdził, że powódce należy

się zwrot nakładów jakie poniosła sama oraz z tytułu dziedziczenia po mężu, zaś

ustalając wysokość należności zastosował w drodze analogii art. 226 §.1 zd. II k.c.

i stwierdził, że należy jej się zwrot równowartości nakładów innych niż konieczne,

o ile zwiększają wartość rzeczy w chwili wydania jej właścicielowi. Nakłady te mają

wartość 103 000 zł, z czego powódka powinna otrzymać 2/3 to jest kwotę

68 666,66 zł. Od tej kwoty Sąd Rejonowy odliczył 18 088 zł tytułem odszkodowania

za bezumowne korzystanie z przedmiotu użyczenia po rozwiązaniu umowy,

przyjmując, że nie opuszczenie lokalu przez powódkę stanowiło nienależyte

wykonanie umowy i jej odpowiedzialność z tego tytułu ma podstawę w art. 471 k.c.

Z tych względów nie podzielił zarzutu przedawnienia jaki zgłosiła powódka

stwierdzając, że odnosił się on do roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie

z rzeczy, opartego na art. 224-225 k.c. w zw. z art. 230 k.c., natomiast w przypadku

roszczenia opartego na art. 471 k.c. termin przedawnienia wynosi 10 lat i jeszcze

nie upłynął.

Od wyroku Sądu Rejonowego apelacje wniosły obie strony. Powódka

zaskarżając wyrok w części oddalającej powództwo i orzekającej o kosztach

procesu zarzuciła naruszenie art. 710 i nast. w zw. z art. 471 k.c. oraz art. 229

w zw. z art. 230 k.c., zaś pozwani zaskarżyli wyrok w części uwzględniającej

powództwo ponad kwotę 12 720,83 zł od każdego z małżeństw i w części

orzekającej o kosztach procesu zarzucając naruszenie art. 233 §.1 k.p.c. i art. 471

w zw. z art. 361 § 2 k.c.

Przy rozpoznawaniu apelacji Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości

sformułowane w przedstawionym pytaniu prawnym: „czy posiadacz nieruchomości,

który posiadał ją na podstawie stosunku użyczenia i poczynił na tej nieruchomości

nakłady zwiększające jej wartość (nakłady użyteczne), może dochodzić zwrotu

wartości tych nakładów od osób, które są właścicielami nieruchomości w dacie

orzekania o zwrocie nakładów, czy też od osób, które były właścicielami w czasie,

gdy nakłady zostały dokonane oraz czy podstawą żądania zwrotu tych nakładów

jest przepis art. 226 k.c. w związku z art. 230 k.c., czy też przepisy regulujące

stosunek użyczenia, odsyłające w tym zakresie do przepisów o prowadzeniu

cudzych spraw bez zlecenia”. Stwierdził, że podziela ustalenia faktyczne Sądu

Rejonowego oraz jego ocenę prawną, iż łączący powódkę i jej męża ze

Stanisławem i Stefanią małż. D. stosunek prawny był stosunkiem użyczenia i w

ramach tego węzła obligacyjnego powódka z mężem dokonali nakładów w postaci

nadbudowy piętra w domu na nieruchomości teściów powódki. Nakłady te mają

charakter ulepszeń, a więc są nakładami użytecznymi. Powstaje, zdaniem Sądu,

zagadnienie kogo obciąża obowiązek zwrotu wartości nakładów: aktualnych

właścicieli nieruchomości, którzy nieruchomość z nakładami odebrali, czy

właścicieli, którzy byli właścicielami nieruchomości w dacie dokonania nakładów.

Wskazując na orzecznictwo Sądu Najwyższego Sąd Okręgowy stwierdził, że

przewagę uzyskał pogląd o obligacyjnym charakterze roszczenia o zwrot nakładów,

które może być kierowane tylko przeciwko właścicielowi, który rzecz z nakładami

odebrał, natomiast nabywcy nieruchomości nie łączy z byłym posiadaczem żaden

stosunek zobowiązaniowy i nie jest on zobowiązany do zwrotu nakładów. Wskazał

też, że inaczej niż przy umowie najmu, w przypadku zbycia rzeczy użyczonej w

czasie trwania umowy użyczenia, nabywca nie wstępuje w stosunek użyczenia w

miejsce zbywcy, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 kwietnia

2005 r. II CK 569/04 (nie publ.), a zatem w tym zakresie nie można podzielić

stanowiska Sądu pierwszej instancji, że pozwani po nabyciu nieruchomości weszli

w stosunek użyczenia jako użyczający. Powstaje więc pytanie, czy pozwani, jako

nabywcy nieruchomości, na której powódka wraz z mężem dokonała nakładów na

podstawie umowy użyczenia zawartej z poprzednimi właścicielami, są zobowiązani

do zwrotu tych nakładów dlatego, że są obecnie właścicielami tej nieruchomości,

czy też są zobowiązani jako spadkobiercy poprzednich właścicieli. Sąd Okręgowy

wskazał też na istnienie wątpliwości co do tego, czy w sytuacji, gdy nakłady zostały

poczynione w ramach umowy użyczenia, do ich rozliczenia mają zastosowanie

przepisy dotyczące umowy użyczenia (art. 710 k.c. i nast.), które w przedmiocie

rozliczenia nakładów odsyłają do przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez

zlecenia (art. 753 § 2 w zw. z art. 713 k.c.), czy też przepisy art. 225 i art. 226 w zw.

z art. 230 k.c., jak wskazał Sąd Apelacyjny w wyroku wydanym w poprzedniej

sprawie między stronami o rozliczenie nakładów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie decydujące znaczenie dla jej rozstrzygnięcia ma

ustalenie na podstawie jakiego stosunku prawnego powódka i jej mąż korzystali

z nieruchomości rodziców męża powódki małżonków Stanisława i Stefanii D. i w

ramach jakiego stosunku prawnego poczynili na niej nakłady w postaci nadbudowy

piętra, których zwrotu żąda obecnie powódka. Jest to decydujące dlatego, że jak

wskazał Sąd Najwyższy w uchwałach z dnia 30 września 2005 r. III CZP 50/05

(OSNC 2006/3/40) oraz z dnia 10 maja 2006 r. III CZP 11/06 (OSNC 2007/3/38) nie

ma uniwersalnego, abstrakcyjnego modelu roszczenia o zwrot nakładów, który

byłby możliwy do zastosowania w każdej sprawie, w której zgłoszono to roszczenie.

Ze względu na odmienność zarówno

stosunków stanowiących podstawę

roszczenia o zwrot nakładów, jak i motywów legislacyjnych dotyczących tych

uregulowań, wszelkie uogólnienia co do charakteru tego roszczenia: rzeczowego

czy obligacyjnego muszą być zawodne i dlatego powinno być ono oceniane w

kontekście poszczególnych instytucji prawa cywilnego, z których wynika.

W sprawie o zwrot nakładów zawsze zatem należy na wstępie ustalić na

podstawie jakiego stosunku prawnego czyniący nakłady posiadał nieruchomość

i dokonywał nakładów. Jeżeli z właścicielem łączyła go jakaś umowa, należy

określić jej charakter oraz to, czy w uzgodnieniach stron uregulowano sposób

rozliczenia nakładów. Jeżeli takie uzgodnienia były, one powinny być podstawą

rozliczenia nakładów, chyba że bezwzględnie obowiązujące przepisy k.c.

normujące tego rodzaju umowę przewidują inne rozliczenie nakładów, wtedy te

przepisy powinny mieć zastosowanie, podobnie jak w sytuacji, gdy umowa stron nie

reguluje w ogóle rozliczenia nakładów. We wszystkich tych przypadkach do

roszczenia o zwrot nakładów nie mają zastosowania przepisy art. 224-226 k.c. ani

art. 405 k.c., a jedynie postanowienia umowy stron lub przepisy szczególne

regulujące rozliczenie nakładów w danym stosunku prawnym. Natomiast jeżeli

stosunek prawny, na gruncie którego dokonano nakładów, nie reguluje ich

rozliczenia, wówczas, zgodnie z art. 230 k.c., mają odpowiednie zastosowanie

przepisy art. 224-226 k.c. Przepisy te mają też zastosowanie wprost, gdy nakłady

dokonywane były bez wiedzy czy zgody właściciela, a więc nie na podstawie

umowy z nim zawartej. Dopiero wówczas, gdy okaże się, że umowa stron, ani

przepisy regulujące dany stosunek prawny nie przewidują sposobu rozliczenia

nakładów, jak również nie ma podstaw do stosowania wprost lub odpowiednio art.

224- 226 k.c., zastosowanie znajdzie art. 405 k.c., bowiem przepisy art. 224-226

k.c. mają charakter szczególny wobec art. 405 k.c.

W rozpoznawanej sprawie Sądy obu instancji przyjęły, że powódkę i jej męża

łączyła z małż. Stanisławem i Stefanią D., właścicielami nieruchomości, umowa

użyczenia (art. 710 i nast. k.c.) i w ramach tego stosunku obligacyjnego poczynione

zostały przedmiotowe nakłady. Ta ocena prawna budzi jednak zasadnicze

zastrzeżenia w świetle ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie.

Umowa użyczenia, motywowana najczęściej bezinteresownością i chęcią

przyjścia z pomocą osobom bliskim, ma na celu przysporzenie przez użyczającego

korzyści biorącemu, który bezpłatnie może korzystać z rzeczy użyczającego.

Nie jest to umowa

wzajemna: świadczeniu użyczającego nie odpowiada

świadczenie biorącego, bowiem nie jest on zobowiązany do żadnych świadczeń.

Jest to umowa jednostronnie zobowiązująca, w której biorący korzysta z rzeczy

cudzej w sposób określony przez użyczającego, a jeżeli dokonuje nakładów na

rzecz, to zgodnie z art. 752 w zw. z art. 713 k.c., czyni to nie dla siebie, lecz dla

użyczającego, dla jego korzyści i tylko wtedy może żądać zwrotu uzasadnionych

nakładów jak osoba prowadząca cudze sprawy bez zlecenia.

Ustalenia faktyczne poczynione przez Sądy obu instancji co do okoliczności

i przyczyn zarówno zamieszkania powódki z mężem w domu teściów, jak

i dokonania nadbudowy domu, nie odpowiadają wyżej opisanym cechom stosunku

użyczenia i hipotezie art. 710 k.c.

Z ustaleń tych bowiem wynika jednoznacznie, że małż. Sylwester i Wanda D.

zamieszkali z teściami (rodzicami) na stałe, po to by rozbudować ich dom przez

dobudowanie własnym kosztem piętra dla siebie, gdzie miało powstać ich rodzinne

mieszkanie, w którym mieli zamieszkać wraz z córkami na stałe, a małż. Stanisław i

Stefania D. obiecali im „przepisanie” (czy „zapisanie”) dobudowanego pietra na

nich, w ramach wyposażenia wszystkich swoich dzieci. Powódka i jej mąż mieli

zatem sami i na własny koszt zbudować dla siebie mieszkanie na dobudowanym

piętrze w domu rodziców, a rodzice mieli przenieść na nich własność (czy

współwłasność) tak zbudowanego piętra. Sylwester i Wanda D. przeznaczyli na

budowę wszystkie środki ze zlikwidowanych książeczek mieszkaniowych, a zatem

zrezygnowali z innych możliwości mieszkaniowych, przeprowadzili budowę i

zamieszkali w zbudowanym dla siebie mieszkaniu, traktowali je jak własne i przez

innych też byli traktowani jak osoby, którym przysługuje samodzielne prawo do tego

mieszkania.

W tych okolicznościach nie sposób przyjąć, że czynili nakłady w ramach

stosunku użyczenia. Dokonywali ich bowiem we własnym imieniu i na swoją rzecz,

we własnym interesie, a nie w interesie właścicieli nieruchomości. Czynili to nie

tylko za zgodą i pełną aprobatą właścicieli lecz wręcz za ich namową, jak ustaliły

Sądy i w przekonaniu, że staną się właścicielami nadbudowanego piętra,

co obiecali im małż. Stanisław i Stefania D.-właściciele nieruchomości.

W sprawie brak dostatecznych ustaleń i oceny co do szczegółowej treść

oraz

charakteru

jaki

miała

obietnica

właścicieli

nieruchomości

związana

z poczynionymi nakładami, czy zobowiązali się oni przenieść na powódkę i jej męża

udział we współwłasności nieruchomości i budynku, czy wyodrębnić lokal

i przekazać go im na własność, czy też chodziło o inne jeszcze rozporządzenie albo

jedynie o nie wiążącą obietnicę odnoszącą się do rozporządzenia na wypadek

śmierci. Jak wskazano wyżej ma to decydujące znaczenie dla określenia podstawy

prawnej rozliczenia nakładów: będzie ona inna, gdy obietnica właścicieli

nieruchomości rodziła ich określone zobowiązanie wobec powódki i jej męża i inna,

jeśli nie prowadziła do powstania po ich stronie określonego zobowiązania.

Dla przykładu jedynie można wskazać, że w sprawach o zbliżonym stanie

faktycznym, Sąd Najwyższy stwierdził, iż osobę budującą na cudzym gruncie za

zgodą właściciela, który zobowiązał się przenieść na nią własność części

nieruchomości, należy traktować jak współposiadacza w dobrej wierze, któremu,

jeżeli nie żąda przeniesienia udziału we współwłasności, przysługuje prawo żądania

zwrotu nakładów na podstawie art. 226 k.c. (porównaj miedzy innymi uchwałę z 20

sierpnia 1973 r. III CZP 17/73, OSNC 1974/4/66 oraz wyrok z dnia 8 marca 1974 r.

III CRN 353/73, OSNC 1975/4/64). Jeżeli nawet uznać, że czyniący nakłady był w

takiej sytuacji posiadaczem zależnym, ale nakłady czynił dla siebie, we własnym

interesie, w przekonaniu, że właściciel, zgodnie z umową, zapewni mu stosowane

prawo do nich, do roszczenia o ich rozliczenie również ma zastosowanie art. 226 w

zw. z art. 230 k.c. W każdym razie nie ma w takim przypadku podstaw do

stosowania art. 753 § 2 w zw. z art. 752 i art. 713 k.c. Nie można też wykluczyć

stosowania art. 405 k.c. do rozliczenia nakładów w zbliżonych sytuacjach, jak

wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 czerwca 1972r. III CRN 91/72 (OSNC

1972/12/220). Dotyczy to też sytuacji, gdy po stronie właściciela nie powstało żadne

zobowiązanie związane z nakładami, stron nie łączył stosunek prawny oraz nie ma

podstaw do stosowania art. 224-226 k.c.

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, tylko takie

zagadnienie prawne może być przedmiotem rozstrzygnięcia tego Sądu na

podstawie art. 390 k.p.c., które ma wpływ na rozpoznanie apelacji i rozstrzygnięcie

sprawy, a zatem nie może ono dotyczyć przepisów prawa, które nie mają

zastosowania w stanie faktycznym sprawy (porównaj między innymi postanowienia

z dnia 14 października 2004 r. I PZP 7/04, OSNP 2005/19/305, z dnia 30 maja

2003r. III CZP 30/03 oraz z dnia 28 sierpnia 2008 r. III CZP 67/08, nie publ.).

Uznając, że w sprawie nie mają zastosowania przepisy dotyczące zwrotu nakładów

dokonanych w ramach umowy użyczenia, których wykładnia stała się podstawą

wątpliwości przedstawionych przez Sąd Okręgowy w zagadnieniu prawnym na

podstawie art. 390 k.p.c., Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy z dnia

23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.)

odmówił podjęcia uchwały.