III CZP 58/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 58/13

UCHWAŁA

Dnia 18 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Marta Romańska

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa D. L.

przeciwko P. - sp. z o.o. w likwidacji w K.

o stwierdzenie nieważności uchwał ewentualnie o uchylenie uchwał,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 18 października 2013 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 19 lutego 2013 r.,

"Czy ramami kontroli wstępnej pozwu, w zakresie wykonania

obowiązku fiskalnego wniesienia opłaty sądowej w wymaganej

wysokości od zgłoszonych w nim kumulatywnie roszczeń, w tym

takich, które mają odmienny wzajemnie rodzajowo charakter i - przy

tożsamej dla obu podstawie faktycznej wskazanej przez powoda - są

oparte na odrębnych podstawach normatywnych (art. 249 § 1 i 252

§ 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych Dz.U. z 2000 r. Nr 94 poz. 1037 z późn. zm.), objęta jest ocena

poprawności prawnej wskazania jednego z nich jako ewentualnego?"

podjął uchwałę:

Dopuszczalność

zgłoszenia

w

pozwie

żądania

ewentualnego obok żądania zasadniczego nie podlega kontroli

w ramach badania skuteczności wniesienia pozwu (art. 130

k.p.c.).

Uzasadnienie

W pozwie skierowanym przeciwko pozwanej Spółce powód domagał się

stwierdzenia

nieważności

trzech

uchwał

Nadzwyczajnego

Zgromadzenia

Wspólników nr 4, 6 i 7 podjętych w dniu 19 września 2011 r. z powodu ich

niezgodności z prawem, ewentualne uchylenia tych uchwał jako sprzecznych

z dobrymi obyczajami, godzących w interesy Spółki i mających na celu

pokrzywdzenie wspólników. W uzasadnieniu powołał okoliczności związane

z przebiegiem obrad tego Zgromadzenia rozpoczętych w dniu 1 września 2012 r.,

podnosząc, że jeden ze wspólników nie został powiadomiony o jego terminie, nie

brał udziału także w obradach kontynuowanych w dniu 19 września 2011 r.

Twierdził, że doszło do naruszenia bezwzględnie obowiązującego art. 174 § 1

w związku z art. 20 i art. 238 § 2 k.s.h. oraz sprzeczności z § 19 ust. 5 aktu

założycielskiego Spółki z dnia 5 września 2000 r.

Zarządzeniem przewodniczącego Sądu Okręgowego w K. z dnia 21 sierpnia

2012 r. pozew został zwrócony, ponieważ powód uiścił opłatę sądową jedynie w

łącznej kwocie 6000 zł, podczas gdy zgłaszając dwa samodzielne, niezależne od

siebie roszczenia powinien zapłacić opłatę w wysokości 12000 zł. Nie ma

znaczenia z punktu widzenia obowiązku fiskalnego powoda (art. 130 2 § 1 k.p.c.),

określenie jednego z roszczeń jako ewentualnego.

Podczas rozpoznawania zażalenia powoda na to zarządzenie Sąd

Apelacyjny powziął wątpliwości związane z określeniem relacji pomiędzy treścią

żądań powoda i oznaczenia ich rangi oraz rozmiaru obowiązku fiskalnego powoda,

które sformułował w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu

do rozpoznania. Sąd ten stwierdził, że do tak skumulowanych roszczeń, z których

drugie określone przez powoda jako ewentualne nie ma samodzielnego charakteru,

nie ma zastosowania art. 21 k.p.c. Wskazał jednocześnie, że możliwość

przypisania żądaniu przez powoda cech samodzielności, czy też jej braku, wymyka

się kontroli sądu, co może prowadzić do dowolności i podejmowania działań

w kierunku odwrócenia kolejności, w zależności od wyników postępowania

rozpoznawczego. W razie połączenia żądań rodzajowo różnych – o świadczenie

i o ustalenie stosunku prawnego lub prawa, które byłoby źródłem pierwszego

dochodzi do utraty dystynkcji pomiędzy nimi. Z kolei sformułowanie dwóch

roszczeń rodzajowo różnych, samodzielnych i niezależnych nie sprzeciwia się ich

połączeniu w jednym pozwie. Może dojść do sytuacji, w której żądanie stwierdzenia

nieważności uchwały określone zostanie jako ewentualne, a żądanie uchylenia

uchwały jako zasadnicze, co prowadziłoby do nieracjonalności, jeśli już z motywów

pozwu wynikałaby niezgodność uchwały z ustawą. Wątpliwości związane z oceną

wzajemnej

relacji

zgłoszonych

roszczeń

dotyczą

już

wstępnego

etapu

postępowania. Według jednego zapatrywania zakres kontroli wstępnej pozwu nie

może obejmować oceny sposobu ukształtowania relacji pomiędzy zgłoszonymi

żądaniami. Drugie stanowisko oparte jest na założeniu, że kontrola wstępna pozwu

obejmuje także mogące zaistnieć nieprawidłowości w zakresie rozróżnienia

dochodzonych roszczeń jako głównego i ewentualnego, które miało znaczenie dla

określenia wysokości opłaty sądowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pozew jest pismem procesowym, które obejmuje powództwo, czyli żądanie

skierowane do sądu o wydanie rozstrzygnięcia określonej treści, względem

pewnego podmiotu, oparte na wskazanej podstawie faktycznej. W doktrynie

prawa procesowego i orzecznictwie przyjęte zostało, że żądanie pozwu jest

roszczeniem formalnym (procesowym), a jego treścią jest twierdzenie powoda

o przysługującym mu i podlegającym ochronie interesie materialnoprawnym, które

stanowi przedmiot procesu. Dla oceny dopuszczalności drogi sądowej i realizacji

prawa do sądu istotne znaczenie przypisane zostało w orzecznictwie roszczeniu

procesowemu, jako oderwanemu od prawa materialnego twierdzeniu powoda

o istnieniu jakiegoś uprawnienia, przedłożonemu sądowi celem udzielenia ochrony

prawnej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1999 r., II CKN

340/98, OSNC 1999, Nr 9, poz. 161, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia

10 lipca 2000 r., SK 12/99, OTK 2000, nr 5, poz. 143; wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 8 sierpnia 2000 r., III CKN 927/00, niepubl.). Prawo do sądu, którego

wyrazem jest również dopuszczalność rozpoznania sprawy przez sąd, nie jest

uzależnione od tego, czy podmioty pozostające w sporze są rzeczywiście związane

stosunkiem materialnoprawnym. Chodzi bowiem o samą możliwość wniesienia

sprawy do sądu i żądania ochrony Na etapie wniesienia pozwu wykluczona została

dopuszczalność

„wstępnej

kontroli”

merytorycznej

zasadności

powództwa.

Natomiast roszczenie materialne obiektywnie istnieje albo nie istnieje, o czym

zdecyduje rozstrzygnięcie sądu. Pojęcia pozew, powództwo i roszczenie należą do

podstawowych elementów w prawie cywilnym procesowym, które jednak używane

są w licznych przepisach Kodeksu postępowania cywilnego

uporządkowania.

Dla

omówienia

istoty

kumulacji

bez właściwego

roszczeń

zasadniczego

i ewentualnego należało określić zarówno te pojęcia, jak i relacje pomiędzy nimi.

Zasadniczą, nakazaną art. 187 § 1 k.p.c., treścią każdego pozwu jest, poza

dopełnieniem warunków przewidzianych dla pisma procesowego (art. 126 k.p.c.),

dokładnie

określone

żądanie

oraz

przytoczenie

okoliczności

faktycznych,

uzasadniających to żądanie; jego granicami związany jest sąd rozpoznający

sprawę. Nie został

przewidziany obowiązek podania w pozwie podstawy prawnej

żądania, brak takiego wskazania również w art. 187 § 2 k.p.c., wyszczególniającym

wymagania fakultatywne. Zamieszczenie w pozwie także podstawy prawnej nie

zostało zabronione, nie wiąże sądu, chociaż może określać kierunek postępowania.

Kwalifikacja materialnoprawna przytoczonych okoliczności faktycznych należy do

sądu, w myśl rzymskiej zasady da mihi fatum dabo tibi ius. Z uwagi na to,

że przedstawione

przez

powoda

okoliczności

faktyczne

mogą

uzasadniać

niejednokrotnie kilka żądań, istotne znaczenie ma dokładne określenie żądania,

z którym albo z którymi powód połączył uzyskanie ochrony prawnej. Powództwo

może obejmować żądanie świadczenia, ustalenia stosunku prawnego lub prawa

albo ukształtowania stosunku prawnego.

W przepisie art. 191 k.p.c. przewidziana została możliwość dochodzenia

przez powoda w jednym pozwie przeciwko temu samemu pozwanemu kilku

roszczeń, z których każde mogłoby być dochodzone odrębnym pozwem.

Dla takiego ukształtowania żądań pozew musi spełniać wskazane warunki, do

których

należą:

jednopodmiotowość

stron

(chyba

że

ma

miejsce

współuczestnictwo materialne, jednolite i konieczne), dla wszystkich zgłoszonych

żądań został przewidziany ten sam tryb postępowania, żadne z tych roszczeń nie

podlega rozpoznaniu w postępowaniu odrębnym, zachodzi właściwość sądu

ze względu na ogólną wartość roszczeń oraz bez względu na wartość przedmiotu

sporu. O istnieniu tych warunków decyduje sąd na podstawie przytoczonych przez

powoda okoliczności. Połączone mogą być roszczenia niepozostające ze sobą

w związku, oparte na innej podstawie faktycznej oraz wynikające z różnych

uprawnień materialnoprawnych. Zasadność poszczególnych roszczeń podlega

oddzielnemu badaniu i rozpoznaniu; każde z nich zachowuje samodzielność

procesową i orzeczenie o każdym z nich wywiera skutki objęte art. 366 k.p.c.

Sąd może przeprowadzić oddzielną rozprawę co do niektórych z połączonych

roszczeń (art. 218 k.p.c.) oraz wydać wyrok częściowy, z zachowaniem warunków

z art. 317 k.p.c. Zgodnie z art. 21 k.p.c., podlegają zliczeniu wartości przedmiotu

sporu roszczeń dochodzonych łącznie. Szczególnego rodzaju kumulacja roszczeń

zachodzi w sytuacji, gdy z jednego roszczenia materialnoprawnego może wynikać

kilka żądań, czy też uprawnienie do określenia sposobu i zakresu ich dochodzenia.

Powód może zatem sformułować żądanie alternatywnie (przemiennie), jeśli

wykonanie zobowiązania przez pozwanego może nastąpić przez spełnienie

jednego z kilku świadczeń (art. 365 k.c.). Dłużnikowi może być przyznane

uprawnienie

do

jednostronnego

zwolnienia

się

z

zobowiązania

przez

wykonanie jednego z kilku świadczeń, nazywane upoważnieniem przemiennym

(facultas alternativa).

Instytucja

żądania

ewentualnego

wypracowana

została

w doktrynie pod koniec XIX wieku i mimo dopuszczenia do jej stosowania nie

została ustawowo uregulowana. Na dopuszczalność takiego ukształtowania żądań

pozwu wskazują orzeczenia Sądu Najwyższego z okresu międzywojennego.

W orzeczeniu z dnia 2 kwietnia 1930 r., Rw 1378/29 (PPA 214/30) Sąd Najwyższy

wskazał, że pozew powinien czynić zadość ustawowym wymaganiom, a jego

żądania - tak główne, jak i ewentualne - muszą być jasno określone.

O ile żądanie główne okaże się słuszne, nie ma konieczności orzekania o żądaniu

ewentualnym. Z kolei w orzeczeniu z dnia 29 października 1931 r., Rw 1574/31

stwierdził, że w zasadzie żądanie ewentualne jest dopuszczalne, bo ustawa

wprawdzie nie wspomina o takich żądaniach, ale też ich dopuszczalności

nie wyklucza, a uznanie dopuszczalności takich żądań w niektórych wypadkach

jest wskazane ze względów celowości i ekonomii procesowej. Przez przystąpienie

do rozpoznania sprawy zakończonej orzeczeniem z dnia 10 lipca 1936 r., C.630/36

(PPC z 1936 r., nr 19, s.604) Sąd Najwyższy milcząco zaakceptował

dopuszczalność stosowania żądań ewentualnych. W czasie obowiązywania

Kodeksu postępowania z dnia 29 listopada 1930 r. (jedn. tekst Dz. U. z 1950 r.

Nr 43, poz.394) Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 7 września 1960 r., 2 CR

366/59, PUG z 1961 r., nr 19, s. 424 uznał, że zgłoszenie żądania ewentualnego

jest dopuszczalne, gdyż kodeks postępowania cywilnego zezwala na szeroko

pojętą kumulację roszczeń procesowych, a zgłoszenie żądania ewentualnego to

szczególny jej przypadek. W takiej sytuacji istnieją dwa roszczenia, o których sąd

jednak nie orzeka jednocześnie, ale kolejno i to zależnie od tego, jak orzeknie

o roszczeniu

zgłoszonym

w

pozwie

na

pierwszym

miejscu.

W

obecnie

obowiązującym Kodeksie postępowania cywilnego nie ma wyraźnego przepisu

o dopuszczalności zamieszczenia w pozwie obok żądania głównego, również

żądania ewentualnego. Nie ma także zakazu przyjmowania takiego sposobu

konstruowania

żądań

w

pozwie,

zasadne

było

przyjęcie

i orzecznictwie milczącej zgody ustawodawcy na takie rozwiązanie.

dopuszczające

możliwość

zgłoszenia

obok

żądania

w

doktrynie

Stanowisko

głównego

żądania

ewentualnego wyrażone zostało w licznych orzeczeniach Sądu Najwyższego

(por. wyroki z dnia 26 stycznia 1979 r., IV CR 403/78, OSNC z 1979 r., nr 10,

poz. 193; z dnia14 października 1999 r., I PKN 325/99, OSNAPiUS z 2001 r. nr 5,

poz. 164; z dnia 8 czerwca 2001 r., I PKN 490/00, OSNP z 2003 r., nr 8, poz. 200;

z dnia 24 czerwca 2009 r., I CSK 510/08, niepubl. oraz postanowienia

z dnia 20 kwietnia 1966 r., I CZ 29/66, OSPiKA z 1962 r., nr 2, poz. 36; z dnia

20 maja 1987 r., I CZ 55/87, OSNCP z 1988 r., nr 11, poz. 160; z dnia 6 grudnia

2006 r., IV CZ 96/06, niepubl.; z dnia 28 października 2008 r., I PZ 25/08, OSNP

z 2010 r., nr 5-6, poz. 70).

Powód może zgłosić w pozwie obok żądania głównego żądanie ewentualne,

na

wypadek

nieuwzględnienia

żądania

sformułowanego

jako

podstawowe

i usytuowane na pierwszym miejscu. Możliwość zgłoszenia żądania ewentualnego

istnieje tak w sprawach o świadczenie, ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku

prawnego bądź prawa, czy o ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa.

Nie zostało wyłączone oparcie żądania ewentualnego na odmiennej podstawie

faktycznej, czy też prawnej, niż żądanie główne. Byt żądania ewentualnego

uzależniony jest od żądania głównego. W razie uwzględnienia przez sąd żądania

przedstawionego jako pierwsze, rozpoznanie żądania ewentualnego staje się

bezprzedmiotowe; nie jest wydawane w stosunku do niego żadne orzeczenie.

Do rozpoznania tego żądania dojdzie w przypadku oddalenia żądania głównego.

Takie ukształtowanie żądań pozwu stanowi szczególny rodzaj kumulacji roszczeń,

co oznacza konieczność odpowiedniego zachowania warunków przewidzianych

w art. 191 k.p.c. Nie ma zastosowania do tak skumulowanych żądań zasada

jednoczesnego ich rozpoznawania przez sąd, nie zlicza się wartości przedmiotów

żądań, o czym mowa w art. 21 k.p.c.).

W art. 130 § 1 k.p.c. przewidziane zostało postępowanie mające na celu

usunięcie

braków

formalnych

pisma

procesowego

oraz

nieopłacenia

go,

uniemożliwiających nadanie mu właściwego biegu. Nie doszło do bliższego

określenia pojęcia warunków formalnych, podlegających usunięciu w trybie

wstępnego badania skuteczności wniesienia pozwu, czyli stwierdzenia możliwości

nadania mu biegu jako pismu pozbawionemu braków formalnych i fiskalnych.

Przyjęte zostało w doktrynie i orzecznictwie, że chodzi o wymagania przewidziane

dla pism procesowych (art. 126 – 129 k.p.c.) oraz ustanowione dla poszczególnych

rodzajów pism procesowych, odnośnie pozwu art. 187 k.p.c. Nie należą do tej

kategorii oczywiste omyłki i niedokładności, które nie mogą tamować postępowania.

Rozstrzygające

niedomagań

znaczenie

ma

przy

możliwość

ocenie

ustalenia

stopnia,

istotnej

czy

treści

skali

w

występujących

drodze

wykładni

(por. postanowienie Sądu najwyższego z dnia 28 kwietnia 1997 r., II CZ 50/97,

OSNC 1997 r., nr 10, poz. 153). Brakiem formalnym, wymagającym usunięcia

są zatem nieprawidłowości, uniemożliwiające ustalenie pochodzenia pisma, jego

przeznaczenia i treści, których nie można ustalić w drodze wykładni oraz brak

wymaganej opłaty. Nie należy do nich niedochowanie warunków przewidzianych

w art. 191 k.p.c., ponieważ w takim przypadku sąd powinien podjąć czynności

adekwatne do charakteru niespełnionego wymagania (np. przekazanie sprawy

sądowi właściwemu, podjęcie postępowania we właściwym trybie lub postępowaniu

odrębnym). Przewodniczący sądu nie jest uprawniony do objęcia wstępnym

badaniem prawidłowości wniesienia pisma procesowego, stosownie do art. 130 § 1

k.p.c., dopuszczalności i zasadności zgłoszenia w jednym pozwie przez powoda

jednego z żądań jako głównego, a drugiego jako ewentualnego, ani określenia ich

kolejności, nawet w razie prawdopodobieństwa, że żądania te są sprzeczne.

Ocena w tym względzie wymagałaby konfrontacji przedstawionych okoliczności

z odpowiednimi przepisami prawa materialnego, co nie jest dopuszczalne na tym

etapie postępowania (podobnie wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca

2009 r., I CSK 510/08; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 1964 r.,

II CZ 5/64, OSNC 1964 r, nr 12, poz. 267). Kwestia ta nie należy do zakresu

pojęciowego

zwrotu

„niezachowania

warunków

formalnych”,

nie

stanowi

przeszkody dla podjęcia czynności procesowych, zmierzających do rozpoznania

sprawy. Dokonanie kumulacji roszczeń przez powoda, w tym wskazanie żądania

głównego i ewentualnego, jest wiążące dla sądu.

Szczególność tego rodzaju kumulacji polega na tym, że przedmiotem

postępowania jest żądanie postawione przez powoda jako pierwsze, a zatem jedno

żądanie. Z tej przyczyny do roszczenia głównego i ewentualnego nie stosuje się

kumulacji przewidzianej art. 21 k.p.c. Obowiązkiem powoda przy wniesieniu pozwu

jest zatem uiszczenie opłaty sądowej od jednego z roszczeń, co do zasady

od głównego. Powinność uregulowania opłaty od żądania ewentualnego powstanie

dopiero w przypadku nieuwzględnienia pierwszego żądania (por. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1987 r., I CZ 55/87; z dnia 6 grudnia 2006 r.,

IV CZ 96/06; z dnia 28 października 2008 r., I PZ 25/08).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione

zagadnienie jak w treści uchwały.