III CZP 55/07 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 17 lipca 2007 r. III CZP 55/07

W postępowaniu o stwierdzenie wykonalności wyroku zagranicznego

sądu arbitrażowego legitymację procesową bierną ma podmiot, przeciwko

któremu – zgodnie z prawem państwa pochodzenia wyroku – wnioskodawca

może się powołać na ten wyrok w celu jego wykonania.

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "E.P.S.", spółki prawa duńskiego z

siedzibą w N. w Danii przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Urzędu

Morskiego w S. o stwierdzenie wykonalności orzeczenia sądu polubownego, na

posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 lipca 2007 r., na skutek zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Szczecinie postanowieniem z

dnia 27 marca 2007 r.:

"Czy dopuszczalne jest stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego

wydanego za granicą przez nadanie temu wyrokowi klauzuli wykonalności w trybie

art. 1214 § 2 k.p.c. w sytuacji, gdy w wyroku tym jako dłużnik wskazana została

wyłącznie państwowa jednostka budżetowa, z której działalnością wiąże się

stwierdzone w tym wyroku roszczenie, a nie został wskazany Skarb Państwa i jego

właściwa jednostka organizacyjna?"

odmówił podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Rozpoznając zażalenie na postanowienie Sądu Okręgowego w Szczecinie z

dnia 10 listopada 2006 r. o nadaniu klauzuli wykonalności wyrokowi Sądu

Arbitrażowego w Kopenhadze z dnia 8 marca 2006 r., Sąd Apelacyjny w Szczecinie

powziął poważną wątpliwość odzwierciedloną w treści przytoczonego na wstępie

zagadnienia prawnego, przedstawionego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Wątpliwość powstała dlatego, że w postępowaniu arbitrażowym naprzeciwko

duńskiej spółki "E.P.S." A.S. stanął – jako pozwany – Urząd Morski w S., który w

ciągu tego postępowania nie kwestionował swej legitymacji, natomiast wniosek o

stwierdzenie wykonalności przez nadanie klauzuli wykonalności wyrokowi sądu

arbitrażowego został skierowany przeciwko Skarbowi Państwa, Dyrektorowi Urzędu

Morskiego w S. Sąd pierwszej instancji, uwzględniając ten wniosek, uznał, że

oznaczenie strony pozwanej jako „Urząd Morski w S.”, najpierw w umowie, a

następnie w orzeczeniu sądu arbitrażowego, było wynikiem błędu, w rzeczywistości

bowiem stroną był Skarb Państwa, a Urząd Morski pełnił jedynie rolę stationis fisci.

Według oceny Sądu Apelacyjnego, sprawa budzi jednak poważne wątpliwości,

które wymagają rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1

k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kwestia legitymacji procesowej w postępowaniu o stwierdzenie wykonalności

orzeczenia zagranicznego sądu arbitrażowego, w którym mają zastosowanie

przepisy Konwencji o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń

arbitrażowych z dnia 10 czerwca 1958 r. (Dz.U. z 1962 r. Nr 9, poz. 41 – dalej:

„Konwencja”), nie była dotychczas podejmowana w judykaturze ani szerzej

omawiana w piśmiennictwie, analizowano ją natomiast w odniesieniu do spraw o

wykonanie orzeczeń zagranicznych sądów państwowych. Na tle różnych

unormowań – np. rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r.

w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w

sprawach cywilnych i handlowych (Dz.Urz. WE L 12 z dnia 16 stycznia 2001 r., s. 1,

ze zm.), Konwencji o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach

cywilnych i handlowych, sporządzonej w Lugano dnia 16 września 1988 r. (Dz.U. z

2000 r. Nr 10, poz. 132), a także art. 1150 k.p.c. – uznaje się, że legitymację czynną

ma podmiot mogący powołać się na dane orzeczenie w państwie pochodzenia,

którego dotyczy wniosek o udzielenie exequatur, natomiast legitymację bierną –

podmiot, przeciwko któremu orzeczenie może być powołane, a więc podmiot

obciążony obowiązkiem spełnienia świadczenia objętego orzeczeniem. Chodzi więc

przede wszystkim o wierzyciela i dłużnika, oznaczonych w zagranicznym

orzeczeniu jako strony, ewentualnie ich następców prawnych. Podkreśla się przy

tym, że przymiot wierzyciela i dłużnika oraz następstwo prawne należy oceniać

według prawa państwa pochodzenia orzeczenia, co jest oczywiste, gdyż w innym

wypadku mogłoby dochodzić do różnego traktowania w różnych państwach tego

samego orzeczenia i tych samych podmiotów. Poza tym należy unikać stwierdzania

wykonalności orzeczenia w państwie wykonania na rzecz lub przeciwko osobie, w

odniesieniu do której nie byłoby to możliwe (dopuszczalne) w państwie

pochodzenia.

Przedstawiony sposób rozumowania, ze względu na istotne podobieństwo

problemu, a także identyczność skutków orzeczeń o stwierdzeniu wykonalności,

należy odnieść do toczącego się w Polsce – na podstawie Konwencji oraz

przepisów kodeksu postępowania cywilnego – postępowania o stwierdzenie

wykonalności przez nadanie klauzuli wykonalności zagranicznemu wyrokowi

arbitrażowemu. W związku z tym uzasadniona jest teza, że legitymacja procesowa

bierna w takim postępowaniu przysługuje podmiotowi, przeciwko któremu powód

(wierzyciel) – zgodnie z prawem państwa pochodzenia wyroku – może się powołać

w celu wykonania tego wyroku.

Przy ustalaniu państwa pochodzenia wyroku arbitrażowego należy – ze

względu na różne koncepcje lokalizacji arbitrażu – brać pod uwagę albo państwo, w

którym wyrok wydano, albo państwo, którego prawo stosowano przy prowadzeniu

arbitrażu i wydawaniu wyroku. Prawo tak ustalonego państwa stanie się właściwe

do oceny, kto jest uprawniony do powołania się na konkretny wyrok arbitrażowy lub

przeciwko komu można ten wyrok wykonać, z ewentualnym uwzględnieniem

następstwa prawnego. Innymi słowy, w postępowaniu o stwierdzenie wykonalności,

toczącym się w innym państwie niż państwo pochodzenia wyroku arbitrażowego,

według ustalonego w ten sposób prawa należy oceniać okoliczności decydujące o

istnieniu albo braku legitymacji procesowej czynnej lub biernej stron.

Należy uznać, że prawo państwa pochodzenia wyroku arbitrażowego jest

właściwe również do oceny sytuacji, która zaistniała w rozpoznawanej sprawie. Na

podstawie tego prawa należy zatem rozstrzygnąć, czy wyrok, w którego sentencji

jako stronę pozwaną wskazano podmiot niemający – w świetle prawa dla niej

właściwego – zdolności prawnej, sądowej lub procesowej, może być powołany w

celu wykonania w stosunku do podmiotu, który w rzeczywistości – w ujęciu

materialnoprawnym – powinien być wskazany w tym wyroku jako strona pozwana.

Nie jest przy tym wykluczone, że gdy strona pozwana, której sprawa dotyczy, jest

podmiotem zagranicznym, prawo państwa pochodzenia wyroku może – np. przez

działanie odpowiednich norm kolizyjnych – uwzględniać w określonym zakresie

prawo państwa pochodzenia tego podmiotu.

W okolicznościach sprawy, w której powstały wątpliwości prawne ujęte w

przedstawionym zagadnieniu, konieczna jest zatem przede wszystkim odpowiedź

na pytanie, czy w państwie pochodzenia wyroku arbitrażowego, którym – ze

względu na miejsce wydania wyroku – jest najprawdopodobniej Królestwo Danii,

przewiduje się, że w razie wydania przez sąd arbitrażowy wyroku zasądzającego

świadczenie od podmiotu zagranicznego (polskiego), niemającego w świetle prawa

własnego zdolności prawnej, sądowej i procesowej, reprezentowanego jednak

przez właściwą stationem fisci, możliwe jest powołanie – w celu wykonania –

wskazanego wyroku przeciwko Skarbowi Państwa. Pozytywna odpowiedź na to

pytanie otworzy drogę do wniosku, że mimo wskazania w wyroku arbitrażowym jako

strony pozwanej Urzędu Morskiego w S., w postępowaniu o stwierdzenie

wykonalności tego wyroku w Polsce procesową legitymację bierną ma Skarb

Państwa, Dyrektor Urzędu Morskiego w S.

W związku z tym, że Sądy obu instancji nie dokonały w omówionym zakresie

odpowiednich ustaleń i nie wyprowadziły stosownych wniosków, rozpoznanie

apelacji, a tym bardziej rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego i

podjęcie uchwały, nie jest możliwe.

Z tych względów postanowiono, jak na wstępie.