III CZP 54/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 54/07

UCHWAŁA

Dnia 19 czerwca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

Protokolant Bożena Nowicka

w sprawie z powództwa M. B.

przeciwko W. N.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia i zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 19 czerwca 2007 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 28 lutego 2007 r.,

"Czy dopuszczalna jest kumulacja roszczeń przewidzianych w treści

przepisu art. 448 k.c. tj. roszczenia o przyznanie pokrzywdzonemu

odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za

doznaną krzywdę z roszczeniem o zasądzenie od pozwanego na

wskazany przez powoda cel społeczny odpowiedniej sumy

pieniężnej ?"

podjął uchwałę:

W

razie

naruszenia

dobra

osobistego dopuszczalna

kumulacja roszczeń określonych w art. 448 k.c.

jest

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 24 maja 2006 r. Sąd Okręgowy w B. zobowiązał

pozwanego W. N. do opublikowania w dzienniku „P.” oświadczenia o treści

sformułowanej w sentencji, upoważnił powoda M. B., na wypadek niewykonania

tego obowiązku, do wykonania zastępczego na koszt pozwanego, ponadto zasądził

od pozwanego po 10 000 zł na rzecz powoda tytułem zadośćuczynienia oraz na

rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża Zarządu Okręgowego w B.

Przy rozpoznawaniu apelacji pozwanego od tego wyroku Sąd Apelacyjny

powziął wątpliwość wyrażoną w przedstawionym zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kwestia dopuszczalności kumulacji roszczeń przewidzianych w art. 448 k.c.

budzi kontrowersje zarówno w orzecznictwie jak i w piśmiennictwie prawniczym.

Dokonując wykładni art. 448 k.c. w brzmieniu sprzed wejścia w życie ustawy z dnia

23 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. nr 114, poz. 542)

Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 8 grudnia 1973 r., III

CZP 37/73 (OSNCP 1974, nr 9, poz. 145) stwierdził, że w razie naruszenia dóbr

osobistych określonych w art. 445 k.c. poszkodowany może dochodzić od sprawcy

zarówno zadośćuczynienia pieniężnego (art. 445 k.c.), jak i zasądzenia

odpowiedniej sumy pieniężnej na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża (art. 448

k.c.). Porównując charakter i funkcje obu roszczeń Sąd Najwyższy zwrócił uwagę,

że zadośćuczynienie jest przede wszystkim środkiem rekompensaty krzywdy,

podczas gdy roszczenie o zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany

cel społeczny ma wyraźny charakter represji majątkowej, piętnującej sprawcę za

umyślność jego działania i jest szczególną sankcją wobec sprawcy, który działa

umyślnie. Charakter tego roszczenia zbliżony jest do nawiązki w prawie karnym.

W konsekwencji uznał, biorąc także pod uwagę wykładnię gramatyczną art. 448

k.c., że dopuszczalna jest kumulacja tych odmiennych co do funkcji i charakteru

roszczeń. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 kwietnia

1974 r., VI KPZ 73/72 (OSNKW 1974, nr 6, poz. 109).

Po zmianie stanu prawnego problem dopuszczalności kumulacji roszczeń

przewidzianych w art. 448 k.c. podejmowany był kilkakrotnie. W wyroku z dnia

1 kwietnia 2004 r., II CK 115/03 (nie publ.) taką możliwość Sąd Najwyższy

wykluczył, przyjmując, że pomimo użycia w art. 448 k.c. spójnika „lub”, co formalnie

oznaczać może kumulację roszczeń, roszczenia te ujęte są alternatywnie.

Przemawia za tym podobieństwo ich funkcji, tożsamość środka (świadczenie

pieniężne), identyczność przesłanek prawnych, a także uregulowanie ich w tym

samym przepisie. Ponadto, zdaniem Sądu Najwyższego, argumentu przeciwko

kumulacji obu roszczeń dostarcza także wykładnia systemowa, a mianowicie

zestawienie z art. 445 k.c., który nie daje poszkodowanemu możliwości wyboru.

Dosłowne brzmienie art. 448 k.c. nie przesądza też innych kwestii, jak np.

przesłanki winy sprawcy, która jest powszechnie aprobowana w piśmiennictwie.

Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 września 2005 r.,

I CK 256/05 (nie publ.). Odmiennej wykładni natomiast dokonał w wyroku z dnia

17 marca 2006 r., I CSK 81/05 (OSP 2007, nr 3, poz. 30). Nawiązując do

przytoczonej wyżej uchwały z dnia 8 grudnia 1973 r. wskazał, że również

w obecnym brzmieniu art. 448 k.c. dopuszczalność kumulacji obu roszczeń

uzasadnia odmienność ich funkcji i charakteru, a także użycie alternatywy

nierozłącznej „lub”.

Także w doktrynie nie ma jednolitości poglądów. Co prawda prezentowane

są stanowiska dopuszczające kumulację tych roszczeń, jednak znaczna część

autorów możliwość taką wyklucza, uznając, że w art. 448 k.c. chodzi o jedno

roszczenie o zadośćuczynienie, które jest niepodzielne. W konsekwencji można

żądać albo zadośćuczynienia dla siebie albo na wskazany cel społeczny

(zwolennicy takiego poglądu odstępują od wykładni językowej i łącznik „lub”

odczytują jako „albo”). Jako uzasadnienie takiego stanowiska przyjmuje się

podobieństwo,

a

nawet

identyczność

funkcji

obu

roszczeń

(wyłącznie

kompensacyjna), identyczność przesłanek prawnych i uregulowanie obu roszczeń

w tym samym przepisie.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie poglądów tych nie podziela i uznaje za

trafny ten kierunek wykładni, który zapoczątkowano uchwałą z dnia 8 grudnia

1973 r. i kontynuowano w orzeczeniach z dnia 11 kwietnia 1974 r. oraz z dnia

17 marca 2006 r. Za dopuszczalnością kumulacji roszczeń przemawia wykładnia

gramatyczna. Jak wynika z dosłownego brzmienia art. 448 k.c., w razie naruszenia

dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało

naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną

krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany

przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do

usunięcia skutków naruszenia. W przepisie użyto spójnika „lub”, który oznacza

alternatywę łączną, w przeciwieństwie do spójnika „albo”. Nie można oczywiście

zaprzeczyć twierdzeniom, że wykładnia gramatyczna nie zawsze prowadzi do

trafnych wniosków, jednak obalenie jej wymaga uznania, że wykładnia funkcjonalna

i systemowa sprzeciwia się wnioskom płynącym z literalnego brzmienia przepisu.

Jako

argument

natury

systemowej,

przemawiający

przeciwko

dopuszczalności kumulacji roszczeń wskazuje się powszechnie zestawienie art.

445 i 448 k.c. Zwolennicy tego stanowiska podnoszą, że skoro art. 445 k.c. nie

przewiduje roszczenia o zasądzenie odpowiedniej sumy na cel społeczny, to

kumulacja roszczeń określonych w art. 448 k.c. nie jest możliwa. W ocenie Sądu

Najwyższego w obecnym składzie pogląd ten nie jest trafny, skoro bowiem

ustawodawca

jednoznacznie

dopuścił

istnienie

konkurencyjnych

roszczeń

o zadośćuczynienie (obok art. 448 k.c. występuje art. 445 k.c.), to uznać trzeba, że

pomiędzy normami wyrażonymi we wskazanych przepisach występuje zbieg

kumulatywny i że mają one autonomiczny i samodzielny charakter. Za dyskusyjny

należy uznać argument, że gdy dwa roszczenia, oparte na tych samych

przesłankach, są uregulowane w jednym przepisie, nie jest dopuszczalna ich

kumulacja. Przeciwnie, w doktrynie przyjmuje się, że w sytuacji, w której ze zbiegu

norm wynika również zbieg roszczeń, to wykluczenie kumulacji może nastąpić tylko

ze szczególnych przyczyn, gdy istnieje wyraźny lub dorozumiany przepis, bądź

istnieje relacja normy szczególnej do ogólnej, albo gdy jedna norma zostaje

pochłonięta przez drugą. Taka sytuacja jednak nie zachodzi, nie ma też nie dającej

się usunąć sprzeczności pomiędzy roszczeniami, nakazującej wybranie jednego

z nich.

Kumulacji roszczeń określonych w art. 448 k.c. nie wyklucza też wykładnia

funkcjonalna (celowościowa). W ocenie Sądu Najwyższego nie można podzielić

poglądu o tożsamości funkcji i charakteru obu roszczeń. Gdyby bowiem zachodziła

ich tożsamość, to zbędne byłoby zamieszczenie ich obu w jednym przepisie.

Przyjąć zatem należy, że przypisano tym roszczeniom różne cele.

Niewątpliwie nadrzędnym celem zadośćuczynienia jest pewnego rodzaju

kompensata poniesionej krzywdy, a podmiotem szczególnie chronionym jest

pokrzywdzony. Zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny także,

w pewnym zakresie, pełni funkcję kompensacyjną, chociaż podstawową jego

funkcją jest funkcja represyjna i prewencyjno-wychowawcza. Gdyby uznać, że

chodzi wyłącznie o kompensatę krzywdy, to i tak nie można wykluczyć, że

poszkodowany może „podzielić” należne mu zadośćuczynienie i domagać się

części dla siebie i części na cel społeczny. Skoro jednak ustawodawca daje mu

prawo żądania całości dla siebie, jak i całości na wskazany cel społeczny i skoro to

pokrzywdzony jest przede wszystkim chroniony, to pozbawienie go tego prawa nie

byłoby uzasadnione. Przyznanie roszczeniu o zasądzenie odpowiedniej sumy na

cel społeczny funkcji kompensacyjnej nie oznacza przy tym, że chodzi o identyczne

roszczenia, prowadzą one bowiem do kompensaty krzywdy w różny sposób. Nie

zachodzi też tożsamość środka, chociaż oba roszczenia maja za przedmiot

świadczenie pieniężne. Niewątpliwie jednak świadczenie pieniężne do rąk

poszkodowanego jest innym środkiem naprawienia szkody niż satysfakcja, jaką

daje zmuszenie sprawcy naruszenia dobra osobistego do zapłaty określonej sumy

pieniężnej na cel społeczny. Nie można wykluczyć, że dopiero połączenie tych

środków stanowić będzie kompensatę poniesionej przez pokrzywdzonego krzywdy.

Jak jednak wyżej wskazano, zasądzeniu odpowiedniej sumy pieniężnej na

wskazany

cel

społeczny

nie

można

odmówić

także

prewencyjno-wychowawczej, środek ten bowiem jest

funkcji

represyjnej,

– jak to określano

w dotychczasowym orzecznictwie – swoistym rodzajem kary cywilnej.

Nie można też pominąć tego, że art. 448 k.c. jest przejawem tzw. „prawa

sędziowskiego”. Sąd, biorąc pod uwagę całokształt konkretnego stanu faktycznego,

decyduje o przyznaniu albo nie zadośćuczynienia i jego właściwej wysokości. Skoro

ustawodawca dał sądowi taką swobodę, to swoboda ta nie może być ograniczana

przez to, że pozbawia się go możliwości zasądzenia części dla pokrzywdzonego

i części na cel społeczny, jeśli taka jest wola pokrzywdzonego. Istotą „prawa

sędziowskiego” jest jego elastyczność i pozostawianie swobody sądowi, a zatem

wykładnia nie może być prowadzona wbrew naturze tego typu regulacji.

W świetle wskazanych argumentów należy zatem uznać, że kumulacja

roszczeń określonych w art. 448 k.c. jest dopuszczalna.

Z powyższych względów orzeczono, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).