III CZP 51/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 51/13

POSTANOWIENIE

Dnia 11 września 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Nadleśniczego Nadleśnictwa K.

w K.

przy uczestnictwie W. A., A. P., D. C., E. K. i R. P.

o stwierdzenie własności nieruchomości przez zasiedzenie,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 11 września 2013 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w O.

postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2013 r.,

„Czy Skarb Państwa wpisany jako właściciel do działu II księgi

wieczystej na podstawie decyzji administracyjnej, której nieważność

stwierdzono w postępowaniu administracyjnym może wystąpić

o stwierdzenie nabycia własności tej nieruchomości przez

zasiedzenie?”

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Skarb Państwa - Nadleśniczy Nadleśnictwa K. wniósł o stwierdzenie, że

nabył przez zasiedzenie własność nieruchomości, położonych w miejscowości S.,

gmina D., to jest nieruchomości o powierzchni 11,2221 ha, stanowiącej część

działki oznaczonej pierwotnie jako działka nr 118, opisanej w zamkniętej księdze

wieczystej KW nr 2779/1, a która stanowi obecnie działkę nr 3136/1, obręb S.,

opisaną w księdze wieczystej KW nr 68727/9 oraz nieruchomości o powierzchni

2,82 ha, stanowiącej działkę oznaczoną pierwotnie jako działka nr 276, opisaną w

zamkniętej księdze wieczystej KW nr 12779/1, której obszar wchodzi obecnie w

skład działki 3265/1, obręb S., opisaną w księdze wieczystej KW nr 68727/9.

W uzasadnieniu wniosku Skarb Państwa wskazał, że działki te wchodziły

w skład gospodarstwa rolnego o łącznej powierzchni 34,12 ha, stanowiącego

własność A. P., który wraz z rodziną opuścił Polskę w lutym 1977 r na stałe, udając

się do Niemiec na podstawie wystawionych dokumentów podróży. Naczelnik

Gminy D. decyzją z dnia 1 marca 1977 r., znak 7016/7/77 stwierdził, że

przedmiotowe gospodarstwo rolne stanowi własność Państwa. Na podstawie tej

ostatecznej decyzji administracyjnej Skarb Państwa ujawnił się jako właściciel w

księdze wieczystej, a nieruchomości objęte wnioskiem zostały, decyzją Naczelnika

Gminy D. z dnia 15 czerwca 1977 r., przekazane Okręgowemu Zarządowi Lasów

Państwowych w O. - Nadleśnictwu K. na cele zagospodarowania leśnego.

Nieruchomości objęte wnioskiem pozostawały od dnia 12 lipca 1977 roku w

nieprzerwanym posiadaniu samoistnym wnioskodawcy, który prowadził na nich

gospodarkę leśną. Na wniosek spadkobierców A. P. - uczestników niniejszego

postępowania o zasiedzenie, Wojewoda […] decyzją z dnia 9 listopada 2010 r.

stwierdził nieważność decyzji Naczelnika Gminy D. z dnia 1 marca 1977 r. w części

dotyczącej przejęcia na własność Państwa działek nr 118 i 276 (o które chodzi w

sprawie) z uwagi na wydanie decyzji bez podstawy prawnej. Decyzja nadzorcza

stała się ostateczna z dniem 6 grudnia 2010 r.

Postanowieniem z dnia 21 grudnia 2012 r. Sąd Rejonowy w O.,

uwzględniając wniosek Skarbu Państwa - Nadleśniczego Nadleśnictwa K.

stwierdził, że z dniem 12 lipca 1987 roku wnioskodawca nabył, w drodze

zasiedzenia, własność objętych wnioskiem nieruchomości. W uzasadnieniu

postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, iż działki nie mogły przejść na

własność Skarbu Państwa na podstawie art. 38 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca

1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach, gdyż przepis ten nie odnosił

się do spadkobierców osób wymienionych w tym przepisie, a więc do A. P. spadkodawcy uczestników postępowania W. A., A. P., D. C., E. K. i R. P. Sąd

podniósł dalej, że Skarb Państwa wszedł w posiadanie samoistne nieruchomości,

objętych wnioskiem, na podstawie decyzji administracyjnej Naczelnika Gminy D.,

której nieważność następnie stwierdzono w postępowaniu administracyjnym,

jednak już od dnia 1 marca 1977 r. istniało po stronie Skarbu Państwa

usprawiedliwione

treścią

tej

decyzji

przekonanie,

że

jest

właścicielem

nieruchomości, tak więc pozostawał w dobrej wierze przez cały wskazany wyżej

okres niezbędny do zasiedzenia. Powołując się na uchwałę pełnego składu Izby

Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2007 r. (III CZP 30/07), Sąd

Rejonowy

stwierdził,

że

objęcie

przez

Skarb

Państwa

władztwa

nad

nieruchomością na podstawie decyzji administracyjnej nie ma znaczenia dla oceny

charakteru posiadania nieruchomości.

Przy rozpoznawaniu apelacji, wniesionej od powyższego postanowienia

przez uczestników postępowania, zawierającej zarzuty naruszenia art. 172 k.c., art.

121 punkt 4 w związku z art. 175 k.c., oraz art. 233 k.p.c. w związku z art. 13 § 2

k.p.c. , Sąd Okręgowy w O. powziął wątpliwości, którym dał wyraz w następującym

pytaniu prawnym:

„Czy Skarb Państwa wpisany jako właściciel do działu II księgi wieczystej na

podstawie decyzji administracyjnej, której nieważność stwierdzono w postępowaniu

administracyjnym,

może

wystąpić

o

stwierdzenie

nabycia

własności

tej

nieruchomości przez zasiedzenie?”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz doktrynie ugruntowane jest

stanowisko, zgodnie z którym, przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie

prawne, musi mieć charakter abstrakcyjny, dotyczyć wykładni przepisów prawa

oraz mieć znaczenie dla wyniku sprawy, którą rozpoznaje sąd przedstawiający

zagadnienie prawne (por. uchwały SN: z dnia 17 grudnia 1991 r., sygn. akt Ill CZP

129/91, niepubl.; z dnia 11 lutego 1999 r., sygn. akt III ZP 39/98, OSNAP 2000 r.,

nr 7, poz. 284 oraz z dnia 15 października 2002 r., sygn. akt III CZP 66/02,

niepubl.). Musi także zachodzić integralny związek między rozstrzygnięciem

problemu prawnego wskazanego przez sąd, a rozpoznawanym środkiem

odwoławczym (por. postanowienie z dnia 17 kwietnia 2009 r., lll CZP 10/09niepubl).

Ustawodawca,

przyznając

sądowi

drugiej

instancji

uprawnienie

do

przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego na podstawie art. 390

§ 1 k.p.c., uzależnił skuteczność skorzystania z niego od wystąpienia w sprawie

poważnych wątpliwości prawnych oraz niezbędności oczekiwanej odpowiedzi dla

rozstrzygnięcia sprawy. Przymiotnik kwalifikujący „poważne” oznacza, że istnieją

zasadnicze trudności w ich wyjaśnieniu przy wykorzystaniu podstawowych metod

wykładni, zwłaszcza w sytuacji, gdy możliwa jest różna interpretacja budzących

wątpliwości przepisów, przy czym za każdą z możliwych interpretacji przemawiają

doniosłe, w ocenie sądu odwoławczego, argumenty prawne, gdy ponadto brak jest

wypowiedzi Sądu Najwyższego, odnoszących się do dostrzeżonego zagadnienia

prawnego, albo, w tym zakresie, orzecznictwo tego Sądu jest sprzeczne, czy też

brak jest jednolitego, i przekonującego sąd odwoławczy, stanowiska doktryny

dotyczącego przedstawionego zagadnienia prawnego (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 16 maja 2012 r., III CZP 19/12, nie publ., oraz z dnia 12 maja

2011 r., III CZP 9/11, nie publ.).

W razie powstania zwykłych wątpliwości interpretacyjnych sąd drugiej

instancji obowiązany jest bowiem rozwiązywać je we własnym zakresie

z wykorzystaniem wiedzy, jaką niosą same przepisy oraz ich rozumienie

w dotychczasowym orzecznictwie i doktrynie prawa; w takich okolicznościach nie

formułuje się zagadnień prawnych, o których mowa w art. 390 § 1 k.p.c.

(por. niepubl. postanowienia SN: z dnia 9 kwietnia 2010 r., III CZP 17/2010 oraz

z dnia 29 października 2009 r., III CZP 74/09.)

W świetle powyższych ogólnych wskazań brak jest podstaw do stwierdzenia,

że w rozpatrywanej sprawie istotnie wystąpiło nie rozwiązane dotychczas

zagadnienie prawne wymagające podjęcia uchwały przez Sąd Najwyższy.

Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 26 października

2007 r., (III CZP 30/07, OSNC 2008, nr 5, poz. 43), o której Sąd Okręgowy nie

wspomniał w uzasadnieniu przedstawionego pytania, rozstrzygnęła ostatecznie

wątpliwości

i

rozbieżności

poglądów

sygnalizowane

w

dotychczasowym

orzecznictwie (uchwała SN z dnia 18 listopada 1992 r., III CZP 133/92, OSNC

1993, nr 7-8, poz. 153, uchwała składu 7 Sędziów SN z dnia 21 września 1993 r.,

III CZP 72/93, OSNC 1994, nr 3, poz. 49) oraz przesądziła, że władanie cudzą

nieruchomością przez Skarb Państwa, uzyskane w ramach sprawowania władztwa

publicznego, może być posiadaniem samoistnym prowadzącym do zasiedzenia.

Kwalifikacja

przesłankę

władania

zasiedzenia

jako

posiadania

nieruchomości,

nie

samoistnego,

jest

bowiem

stanowiącego

uzależniona

od

okoliczności uzyskania przez Skarb Państwa władania rzeczą (w ramach imperium

czy dominium), lecz wyłącznie od sposobu władania rzeczą. Podlega więc ocenie

w kontekście przesłanek określonych w art. 336 k.c., czyli fizycznego władztwa nad

rzeczą (corpus) oraz woli władania rzeczą dla siebie - cum animo rem sibi habendi.

Wątpliwości Sądu Okręgowego, nie do końca jasno i jednoznacznie

wyartykułowane

w

uzasadnieniu

przedstawionego

zagadnienia

prawnego,

sprowadzają się, jak należy rozumieć, do tego, czy w świetle art. 3 ustawy z dnia

6 lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz. U. z 2001 roku, nr 124,

poz. 1361 ze zm.) ma znaczenie dla możliwości domagania się przez Skarb

Państwa stwierdzenia zasiedzenia nieruchomości okoliczność, że jest on wpisany

do księgi wieczystej jako właściciel nieruchomości na podstawie ostatecznej

decyzji administracyjnej, która po upływie ponad trzydziestu lat została uznana za

nieważną i wyeliminowana z obrotu prawnego.

Jeżeli nieruchomość została przejęta na własność Skarbu Państwa na

podstawie ostatecznej decyzji administracyjnej, której nieważność następnie

stwierdzono, to do chwili stwierdzenia nieważności tej decyzji, właścicielem

nieruchomości formalnie był Skarb Państwa. W wyniku stwierdzenia nieważności

decyzji własność odzyskuje poprzedni właściciel ze skutkiem ex tunc, chyba, że

Skarb Państwa nabył własność nieruchomości w drodze zasiedzenia.

W aktualnym stanie prawnym brak jest przepisu wyłączającego możliwość

ubiegania się przez podmiot, wpisany jako właściciel do księgi wieczystej na

podstawie tytułu prawnego (czynności prawnej, orzeczenia sądu, decyzji

administracyjnej), następnie zniweczonego ze skutkiem ex tunc na skutek

późniejszych zdarzeń o różnym charakterze (na przykład stwierdzenia nieważności

decyzji administracyjnej, uchylenia orzeczenia sądowego, ustalenia nieważności

czynności prawnej), o stwierdzenie, że stał się właścicielem nieruchomości

w drodze zasiedzenia, jeśli wpis ma charakter deklaratywny.

Kwestie te w sposób wyraźny regulował dekret z dnia 11 października

1946 roku - Prawo rzeczowe (Dz. U. nr 57, poz. 319), przewidując w art. 51

krótsze, od powszechnie obowiązujących (na mocy art.50 dekretu- 20 lat

w przypadku dobrej wiary i 30 lat w przypadku złej wiary), terminy zasiedzenia

nieruchomości dla osób wpisanych do księgi wieczystej jako właściciel, ale nim

w rzeczywistości nie będących- odpowiednio 10 i 20 lat (zasiedzenie secundum

tabulas). Z przepisów tych wynikała więc nie tylko dopuszczalność złożenia przez

taką osobę wniosku o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości, ale także jej

uprzywilejowanie, polegające na skróceniu powszechnie obowiązujących terminów

zasiedzenia.

Kodeks cywilny nie recypował tych regulacji, co uzasadniano przyjęciem

jednolitych terminów zasiedzenia nieruchomości czyli 10 lat w przypadku dobrej

i 20 lat w przypadku złej wiary posiadacza samoistnego nieruchomości.

W doktrynie i orzecznictwie wskazano po wejściu w życie kodeksu

cywilnego, że odebranie wpisowi charakteru jednej z kumulatywnych przesłanek

zasiedzenia nie oznacza, iż zasiedzenie secundum tabulas nie jest obecnie

dopuszczalne. Nie daje ono bowiem jedynie przywileju skrócenia okresu

samoistnego posiadania, niezbędnego do zasiedzenia własności nieruchomości.

W postanowieniu z dnia 13 marca 1977 r. IV CR 102/78 (OSNC 1978, nr 11, poz.

203) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że wobec skrócenia w kodeksie cywilnym terminów

zasiedzenia nieruchomości do 10 lub 20 lat, uprzywilejowany rodzaj zasiedzenia,

o którym była mowa w art. 51 prawa rzeczowego pominięto w obowiązującym

prawie.

Wpis Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości, dokonany w księdze

wieczystej na podstawie decyzji administracyjnej, której nieważność następnie

stwierdzono w postępowaniu administracyjnym, nie stanowi więc przeszkody do

wystąpienia przez Skarb Państwa z wnioskiem o nabycie prawa własności tej

nieruchomości w drodze zasiedzenia. Natomiast uwzględnienie tego wniosku jest

już kwestią

okoliczności konkretnego

przypadku

i zależy

od

tego,

czy

wnioskodawca wykaże spełnienie się, przewidzianych przepisami kodeksu

cywilnego, przesłanek niezbędnych do stwierdzenia na jego rzecz zasiedzenia.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji postanowienia.