III CZP 51/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 51/09

POSTANOWIENIE

Dnia 19 sierpnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Barbara Myszka

w sprawie z wniosku Henryka G.

przy uczestnictwie Janiny B., Stefana B. i Marianny G.

o rozgraniczenie,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 19 sierpnia 2009 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w K.

postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2009 r.,

„Czy - w przypadku niezgodności stanu posiadania na dzień

4.XI.1971 r. z mapą ewidencji gruntów przyjętą za podstawę

wydanego aktu własności ziemi - nabycie własności części

nieruchomości pochodzącej z podziału większej całości następuje

w granicach wynikających z mapy dołączonej do akt księgi wieczystej

założonej dla nowopowstałej po podziale nieruchomości, czy też

w granicach przysługującej faktycznie poprzednikom prawnym

własności stwierdzonej aktem własności ziemi, a wyznaczonej

stanem posiadania na 4.XI.1971 r.?”

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 3 lipca 2008 r. rozgraniczył

nieruchomość składającą się z działki nr 45/2 położoną w P. objętą księgą

wieczystą nr [...], stanowiącą współwłasność małżonków Marianny i Henryka G. z

nieruchomością położoną w tej samej miejscowości stanowiącą działkę nr 44/2,

która nie ma urządzonej księgi wieczystej ani zbioru dokumentów stanowiącą

współwłasność małżonków Janiny i Stefana B. według linii wyznaczonej pkt 4404a 2-3-4-5-6-76-8-9-10 oraz pkt 13-14 przedstawionej na szkicu granicznym przyjętym

do państwowego zasobu geodezyjno-kartograficznego Starostwa Powiatowego w

K. za nr [...].

Przy rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy i uczestników Janiny i Stefana B.

Sąd Okręgowy w K. przedstawił Sądowi Najwyższemu – na podstawie art. 390 § 1

k.p.c. - przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.

Wskazał, że aktem własności ziemi z dnia 30 grudnia 1975 r. uczestnicy stali

się z mocy prawa na zasadzie małżeńskiej wspólności ustawowej właścicielami

nieruchomości rolnej położonej w P., w skład której wchodziła między innymi

działka 44/2. Tego samego rodzaju decyzją z dnia 30 maja 1975 r. stwierdzone

zostało, że małżonkowie Franciszek i Marianna G. nabyli z mocy prawa - na

prawach wspólności majątkowej małżeńskiej - nieruchomość położoną w P. w skład

której weszła działka oznaczona nr 475, odpowiadająca następnie działce nr 45,

której część stanowi obecnie działka 45/ 2.

W

dniu

listopada

1971

r.

granicę

posiadania

pomiędzy

tymi

nieruchomościami wyznaczał drewniany płot i miedza, dla której punkt odniesienia

stanowił rząd rosnących nad rzeką na zachód od tych nieruchomości drzew.

Umową zawartą w formie aktu notarialnego z dnia 10 lutego 1987 r.

małżonkowie Franciszek i Marianna G. sprzedali wnioskodawcy -synowi Henrykowi

G. działkę nr 45/2 o pow. 56 arów wyodrębnioną na skutek podziału działki 45

(dawnej 475) na trzy mniejsze: 45/1, 45/2 i 45/3, dokonanego mapą wpisaną do

ewidencji w dniu 11 marca 1986 r. za nr [...]. Granica północna działki 45 została

przedstawiona na mapie podziału według danych ewidencji, zgodnie z jej

przebiegiem w 1967 r., odmiennie od istniejącego w dniu 4 listopada 1971 r. stanu

posiadania.

Dla nieruchomości stanowiącej działkę 45/2 urządzona została księga

wieczysta nr [...]. Jej granica północna oznaczona została na podstawie

dokumentów znajdujących się w aktach księgi wieczystej (mapy podziału)

i przebiegała przez pkt 4404 – 4402, gdy tymczasem granica posiadania na dzień

4 listopada 1971 r. przebiegała przez pkt 4404a-2-3-4-5-6-7-15-17, według

oznaczenia szkicu granicznego inż. J. K. z dnia 25 lutego 2009 r.

Sąd Okręgowy podniósł, że w judykaturze utrwalił się pogląd, iż dokonując

rozgraniczenia nieruchomości rolnych nabytych na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy

z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych

(Dz.U. Nr 27, poz. 250) w tym postępowaniu można samodzielnie stwierdzić zakres

posiadania

każdego

z

właścicieli

i

zgodnie

z

nim

wytyczyć

granicę

odzwierciedlającą w tym wypadku stan prawny.

Zdaniem tego Sądu, w sprawie jednak występują szczególne okoliczności,

gdyż granica południowa działki 44/2 (poprzednio działki 474) stanowiącej własność

małżonków Janiny i Stefana B., sięga do linii wyznaczonej pkt 4404a- 2-3-4-5-6-715-17. Gdyby doszło do obrotu prawnego niepodzielonej działki nr 45, to następca

stałby się jej właścicielem w granicach własności przysługującej zbywcom. W

sytuacji, w której miał miejsce jej podział geodezyjny według granic ewidencyjnych

z 1967 r., a następnie doszło do zmiany właściciela działki nr 45/2, to fakty te mogą

sugerować, że powstał nowy stan prawny z linią graniczną wyznaczoną pkt 44044402. W takim wypadku nieruchomości będące przedmiotem rozgraniczenia nie

posiadałyby wspólnej granicy, gdyż rozdzielałby je pas gruntu stanowiący nadal

współwłasność małżonków Franciszka i Marianny G.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istniejący pomiędzy zainteresowanymi spór o linię graniczną i o to do kogo

z sąsiadów przynależy prawo własności przygranicznego pasa gruntu wzdłuż ich

nieruchomości podlega rozpoznaniu w sprawie o rozgraniczenie, skoro jego

źródłem była granica, a problem własności rozgraniczanych nieruchomości, miał

charakter wtórny (por. np. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 1972 r.,

III CZP 13/72, OSNCP 1972, nr 7-8, poz. 130 i postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 31 marca 1963 r., III CR 136/63, OSNCP 1964, nr 10, poz. 203).

Zagadnienie wpływu wydanych przez organ administracyjny na podstawie

art. 1 ust. 1 ustawy aktów własności ziemi na postępowanie rozgraniczeniowe

zostało wyjaśnione w judykaturze. W razie wypełnienia hipotezy tego przepisu

uwłaszczenie następowało z mocy samego prawa, a zatem decyzja taka ma

charakter potwierdzający, czyli deklaratoryjny. Organ administracyjny ustalał

jedynie nabycie prawa własności nieruchomości, nie dokonując kontroli granicy i nie

miał

kompetencji

do

dokonania

rozgraniczenia

w

toku

postępowania

uwłaszczeniowego. Z tego względu w wypadku określenia w akcie własności ziemi

obszaru i konfiguracji działki z naruszeniem art. 12 ust. 7 ustawy sąd dokonujący

rozgraniczenia mógł i może samodzielnie ustalić granicę działek zgodnie ze stanem

samoistnego posiadania w dniu 4 listopada 1971 r., bez potrzeby dokonania zmiany

tej decyzji w postępowaniu administracyjnym (por. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z 23 czerwca 1978 r., IV CR 268/78, OSNC 1979, nr 3, poz. 55

i uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 1975 r., III CZP 92/74, OSNCP

1976, nr 3, poz. 34).

W orzecznictwie wyjaśniono także, że art. 63 ustawy z dnia 19 października

1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami Skarbu Państwa oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz.U. Nr 107, poz. 464 ze zm.) nie stoi na przeszkodzie ustaleniu

przebiegu granicy odmiennej od wynikającej z aktów własności ziemi, jeżeli

w decyzjach tych nieruchomości zostały określone według danych z ewidencji

gruntów niezgodnych ze stanem posiadania nieruchomości w dniu wejścia ustawy

uwłaszczeniowej w życie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 1995 r.,

III CZP 45/95, OSNC 1995, nr 10, poz. 137).

Kognicja sądu w postępowaniu rozgraniczeniowym obejmuje ustalenie

przebiegu granicy według kryteriów określonych w art.153 k.c. Jeżeli linia graniczna

stała się sporna, to sąd może sięgnąć do dalszych kryteriów rozgraniczenia, jeżeli

nie można ustalić stanu prawnego, przez który należy rozumieć w razie wydania na

graniczne grunty aktów własności ziemi, jak wynika już z powyższych uwag, stan

samoistnego posiadania w dniu 4 listopada 1971 r., nawet jeżeli granice

ewidencyjne uwłaszczonych działek miały odmienny przebieg. Innymi słowy

samoistny posiadacz nabywał własność nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 1

ustawy w takich granicach, w jakich faktycznie wykonywał swe władztwo

w stosunku do posiadanej nieruchomości w dniu wejścia ustawy uwłaszczeniowej

w życie, nawet jeżeli stan jej posiadania nie był zgodny z obszarem i konfiguracją

działek wynikających z ewidencji gruntów. Nawiązując do stanu faktycznego

sprawy granicę prawną pomiędzy działkami nr 45 i 44 wyznaczała więc linia 4404a

-2-3-4-5-6-7-15-17 (por. oprócz powołanych wyżej orzeczeń np. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 6 stycznia 1975 r., III CZP 75/74, OSNCP 1975, nr 10, poz.

145, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 1981 r., III CZP 315/80, OSNCP

1981, nr 10, poz. 196 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia

2001 r., III CKN 1037/98, nie publ.).

Geodezyjny podział uwłaszczonej działki nr 45 nie mógł dokonać zmiany

zakresu prawa własności jej właścicieli w stosunku do sąsiedniej nieruchomości, tj.

działki nr 44, której część stanowi obecnie działka 44/2. Sam fakt podziału

nieruchomości nie wywołuje zmian w prawie własności. Granica prawna pomiędzy

rozgraniczanymi nieruchomościami nie uległa więc zmianie na skutek tego

zdarzenia prawnego, skoro według mapy podziału, choć z nieaktualnymi danymi

ewidencyjnymi podobnie jak w rzeczywistości, w dalszym ciągu północna granica

działki 45/2 pozostawała w styczności z południową granicą działki 44/2.

Skoro na mapie podziału na odcinku spornym nie była wydzielona inna

działka, to umowa sprzedaży zawarta w formie aktu notarialnego z dnia 10 lutego

1987 r., którą małżonkowie Marianna i Franciszek G. zbyli synowi Henrykowi G.

działkę 45/2, zgodnie z wolą stron (por. art. 65 § 2 k.c.) przeniosła jej własność w

granicach prawa własności, a nie według błędnego oznaczenia ewidencyjnego jej

północnej granicy.

Wpisy w księdze wieczystej danych geodezyjnych ustalających stan prawny

nieruchomości mają znaczenie ujawniające (ustalające, tj. deklaratoryjne) i same

nie tworzą prawa, ani nie sanują

jego braku (por. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 18 stycznia 1958 r., III CR 258/57, RPE 1/59, s. 334) chyba, że

co innego wynika z wyraźnych przepisów prawa, które nadają wpisowi

prawotwórczy charakter (np. ustanowienie odrębnej własności lokalu). Zauważyć

też należy, że wynikające z art. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst : Dz.U z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm., dalej

u.k.w.h.) domniemanie nie dotyczy danych faktycznych stanowiących przedmiot

wpisów zawartych w dziale I-O księgi wieczystej. Także art. 5 u.k.w.h. swą hipotezą

obejmuje niezgodność ze stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze

wieczystej, a nie danymi faktycznymi dotyczącymi oznaczenia nieruchomości

(jej powierzchni i przebiegu granic), gdyż dane te same przez się nie tworzą stanu

prawnego (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1989 r., III CZP

13/89, OSNCP 1990, nr 2, poz. 26 i z dnia 4 marca 1994 r., III CZP15/94, RP 1994,

nr 3, s. 53). Wprawdzie, gdy w dziale I-O księgi wieczystej jest wpisana

nieruchomość lub jej część będąca własnością innej osoby niż właściciel wpisany

w dziale II, to w takim wypadku taka niezgodność dotyczy prawa własności,

i instytucja

rękojmi wiary publicznej ksiąg

wieczystych

ma

zastosowanie

(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 grudnia 1994 r., III CZP 158/94, OSNC

1995, nr 4, poz. 59), niemniej jak wynika z niespornych w sprawie faktów ten

wyjątek nie może mieć w omawianym wypadku zastosowania.

Przedstawienie

zagadnienia

prawnego

Sądowi

Najwyższemu

jest

skuteczne, jeżeli budzi ono poważne wątpliwości, zaś przymiotnik kwalifikujący

oznacza, że w przypadku powstania wątpliwości pierwszego stopnia (zwykłych) sąd

odwoławczy

obowiązany jest rozwiązać je we własnym zakresie (por. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2006 r., III CZP 112/06,

niepubl.). Podjęcie uchwały w przedmiocie zagadnienia prawnego przedstawionego

przez sąd odwoławczy, ze względu na jej wiążący charakter (art. 390 § 2 k.p.c.)

stanowi wyjątek od zasady samodzielnego

rozstrzygania sprawy przez sąd

właściwy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r.,

III CZP 21/08, niepubl.). Ze względu na wyjątkowość regulacji zawartej w art. 390

§ 1 k.p.c. przepis ten powinien być wykładany w sposób ścisły, bez żadnych

koncesji na rzecz argumentów o nastawieniu celowościowym lub utylitarnym.

W świetle powyższych uwag należało dojść do wniosku, że przedstawione

zagadnienie

było w pierwszej kolejności problemem faktycznym, a w zakresie,

w jakim dotyczyło kwestii prawnych, nie budziło poważnych wątpliwości w wyżej

zasygnalizowanym znaczeniu.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały

(art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr

240, poz. 2052 ze zm.).