III CZP 50/08 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 27 czerwca 2008 r., III CZP 50/08

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Zbigniew Strus

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Katarzyny F. – syndyka masy

upadłości "J." S.A. w G. przeciwko Przedsiębiorstwu Produkcyjno – Handlowo –

Usługowemu "E." Andrzej R., Wiesław Ś. sp.j. w G. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 27 czerwca 2008 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia

18 lutego 2008 r.:

"Czy uzasadniony zarzut apelacji naruszania art. 47918 § 2 k.p.c. przez

pominięcie, jako sprekludowanych wszystkich wniosków dowodowych pozwanego,

zgłoszonych w sprzeciwie od wyroku zaocznego może zostać uwzględniony, jeżeli

pozwany na rozprawie nie zwrócił uwagi sądu na to uchybienie przepisom

postępowania i nie wniósł o wpisanie zastrzeżenia do protokołu, stosownie do art.

162 k.p.c.?"

podjął uchwałę:

Strona nie może skutecznie zarzucać w apelacji uchybienia przez sąd

pierwszej instancji przepisom postępowania, dotyczącego wydania – na

podstawie art. 47914 § 2 i art. 47918 § 3 k.p.c. – postanowienia oddalającego

wniosek o przeprowadzenie dowodów, jeżeli nie zwróciła uwagi sądu na to

uchybienie (art. 162 k.p.c.).

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy, po rozpoznaniu sprzeciwu pozwanego od wyroku zaocznego

wydanego w postępowaniu w sprawach gospodarczych, wydał na rozprawie

postanowienie o pominięciu twierdzeń, zarzutów i wniosków dowodowych

pozwanego zawartych w jego sprzeciwie, uznając, że uległy one prekluzji, gdyż

pozwany nie przedstawił ich w odpowiedzi na pozew. Dopuścił jednocześnie

dowody zawnioskowane w pozwie i po ich przeprowadzeniu wydał wyrok, którym

utrzymał wyrok zaoczny w mocy. W apelacji pozwany zarzucił naruszenie art. 47918

§ 3 w związku z art. 47914 § 2 k.p.c. W toku postępowania przed Sądem pierwszej

instancji pozwany nie wniósł o wpisanie do protokołu zastrzeżenia o uchybieniu

polegającym na naruszeniu art. 47918 § 3 k.p.c.

Sąd Okręgowy przy rozpoznaniu apelacji pozwanego powziął wątpliwość, czy

zarzut naruszenia art. 47918 § 3 może być uwzględniony, jeżeli pozwany stosownie

do treści art. 162 k.p.c. nie zwrócił uwagi sądu na uchybienie przepisom

postępowania w tym zakresie i zagadnienie to przedstawił do rozstrzygnięcia

Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd drugiej instancji podniósł, że niezależnie od przedstawionego zagadnienia

prawnego budzi także jego wątpliwość, czy naruszenie przepisów postępowania

zarzucane przez pozwanego w apelacji spowodowało nieważność postępowania,

wyrażając przy tym przekonanie, że zarzut naruszenia art. 47918 § 3 k.p.c. był

uzasadniony. W tej sytuacji wymaga podkreślenia, że ocena, czy naruszenie

przepisów postępowania w określonych okolicznościach faktycznych spowodowało

pozbawienie możliwości obrony praw przez stronę, należy do zakresu

merytorycznej oceny sądu rozpoznającego stosowny zarzut. Stwierdzenie w wyniku

takiej oceny, że w sprawie miała miejsce nieważność postępowania, czyniłoby

bezprzedmiotowym udzielenie odpowiedzi na przedstawione Sądowi Najwyższemu

pytanie, art. 162 k.p.c. stanowi bowiem, że wyłączenie możliwości powoływania się

w dalszym toku postępowania na uchybienia przepisom postępowania przez stronę,

która nie wniosła o wpisanie do protokołu zastrzeżenia o uchybieniu przepisom

postępowania, nie dotyczy tych naruszeń przepisów postępowania, które sąd

powinien wziąć pod rozwagę z urzędu, a nieważność postępowania sąd drugiej

instancji bierze pod uwagę z urzędu (art. 378 § 1 k.p.c.).

W zakresie przedstawionego zagadnienia prawnego Sąd Okręgowy stanął na

stanowisku, że treść art. 162 k.p.c. sprzeciwia się możliwości uwzględnienia zarzutu

naruszenia art. 47918 § 3 k.p.c. wtedy, gdy pozwany nie zwrócił uwagi sądu na to

uchybienie sądu i nie wniósł o wpisanie odpowiedniego zastrzeżenia do protokołu.

Pogląd ten należy podzielić, gdyż przemawia za nim wykładnia językowa i

funkcjonalna art. 162 k.p.c. Przepis art. 162 k.p.c. w zdaniu drugim określa wyraźnie

wyjątki, w których zdanie pierwsze art. 162 k.p.c. nie ma zastosowania. Nakazuje to

przyjąć, że co do zasady w pozostałych wypadkach uchybień przepisom

postępowania reguła ta powinna być stosowana.

W literaturze przyjmuje się, że celem regulacji z art. 162 k.p.c. jest pobudzenie

inicjatywy stron w doprowadzeniu do szybkiego usunięcia dostrzeżonych przez nie

naruszeń przepisów postępowania i umożliwienie sądowi niezwłocznego

naprawienia błędu. W ten sposób dochodzi także do przyspieszenia i usprawnienia

postępowania. Cel art. 162 k.p.c. byłby trudny do osiągnięcia przy założeniu, że

strona, która we właściwym czasie nie zgłosiła odpowiedniego zastrzeżenia, może

powołać się na uchybienie procesowe w środku zaskarżenia. Należy zatem przyjąć,

że prekluzja przewidziana w art. 162 k.p.c. obejmuje także te uchybienia, które

miały wpływ na wynik postępowania i mogły być przedmiotem zarzutów

apelacyjnych. Stanowisko to znalazło wyraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego

(por. wyrok z dnia 10 grudnia 2004 r., III CK 90/04, OSP 2006, nr 6, poz. 69).

Jako szczególny przypadek tego rodzaju uchybień wymaga jednak

rozważenia sytuacja, w której naruszenie przepisów postępowania znajduje wyraz

w wydanym postanowieniu, część bowiem postanowień wydawanych w toku

postępowania przed sądem pierwszej instancji może być wprost zaskarżona, a inne

mogą być podważane przy wykorzystaniu art. 380 k.p.c. Zagadnienie to było już

przedmiotem rozważań w doktrynie, gdzie wyróżniono pod tym kątem kilka kategorii

orzeczeń sądowych. Do pierwszej kategorii postanowień zostały zaliczone te, które

są zaskarżalne zażaleniem, do drugiej postanowienia niekończące postępowania w

sprawie, które mogą być zmieniane jedynie w razie zmiany okoliczności, a zatem

wiążą sąd, który je wydał (art. 359 § 1 k.p.c.), a do trzeciej te, które nie są

oddzielnie zaskarżalne i mogą być zmieniane stosownie do okoliczności sprawy.

Jedynie do tych postanowień odnosi się art. 162 k.p.c. Podobne stanowisko wyraził

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 października 2005 r., III CZP 55/05 (OSNC

2006, nr 9, poz. 144) i wyroku z dnia 15 czerwca 2007 r., II CSK 96/07 (nie publ.).

Z tych przyczyn należy podzielić pogląd, że w sytuacji, w której strona nie

zwróciła uwagi sądu na uchybienia przepisom postępowania i nie wniosła o

wpisanie odpowiedniego zastrzeżenia do protokołu, w terminie określonym w art.

162 k.p.c., nie może podnieść skutecznie w apelacji zarzutu naruszenia przepisów

postępowania opartego na takich uchybieniach, jeżeli nie chodzi o naruszenie

przepisu, które sąd bierze pod uwagę z urzędu, bądź strona nie uprawdopodobni,

że nie zgłosiła zastrzeżenia bez swojej winy.

Uwzględniając to stanowisko, Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie

(art. 390 § 1 k.p.c.).