III CZP 5/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 5/12

POSTANOWIENIE

Dnia 30 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

w sprawie z urzędu

na skutek zawiadomienia Dyrektora Szpitala Neuropsychiatrycznego Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej w L.

przy uczestnictwie E. B.

o przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez wymaganej zgody,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 30 marca 2012 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 30 grudnia 2011 r.,

„Czy należy uznać za prawidłowe i oparte na treści art. 569 § 2

k.p.c. stanowisko Sądu Rejonowego Lublin-Zachód w Lublinie, iż

w przypadku przyjęcia w tzw. trybie nagłym osoby z zaburzeniami

psychicznymi na podstawie art. 23, 24 lub pozostawienia jej

w szpitalu na podstawie art. 28 u.o.z.p. (ustawy z dnia 19 sierpnia

1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, Dz.U. 1999, Nr 111,

poz. 535 ze zm., tj. Dz.U. 2011, Nr 231, poz. 1375) należy wydać

zarządzenie

tymczasowe

o

pozostawieniu

osoby,

której

postępowanie dotyczy, w szpitalu psychiatrycznym bez jej zgody,

w sytuacji, gdy sędzia wizytujący szpital uzna, że nie zachodzą

przesłanki do zarządzenia natychmiastowego wypisania tej osoby ze

szpitala na podstawie art. 45 u.o.z.p., czy też stanowisko takie jest

bezzasadne?

a w razie pozytywnej odpowiedzi: czy prawidłowo skonstruowana

została sentencja zarządzenia tymczasowego Sądu Rejonowego

Lublin – Zachód w Lublinie o umieszczeniu lub pozostawieniu

tymczasowo uczestnika w szpitalu do czasu prawomocnego

zakończenia postępowania czy też, według treści orzeczenia osoba,

której postępowanie dotyczy, powinna być umieszczona w szpitalu

do czasu zakończenia stosowania niezbędnych czynności

leczniczych (art. 33 ust. 1 u.o.z.p.), powodujących ustanie przyczyn

przyjęcia tej osoby do szpitala bez wymaganej zgody (art. 23 i 28

u.z.o.p.), względnie do czasu zakończenia diagnostyki medycznej,

ale nie dłużej niż do 10 dni licząc od chwili przyjęcia (art. 24

u.o.z.p.)?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

W postępowaniu wszczętym dnia 16 sierpnia 2011 r. z urzędu na skutek

zawiadomienia Dyrektora Szpitala Neuropsychiatrycznego – Samodzielnego

Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej o przyjęcie do szpitala uczestnika E. B. bez

jego zgody, Sąd Rejonowy postanowieniem wydanym w tym samym dniu umieścił

tymczasowo uczestnika w wymienionym szpitalu do czasu prawomocnego

zakończenia postępowania. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Rejonowy

wskazał, że uczestnik został przyjęty do szpitala psychiatrycznego bez pisemnej

zgody. Sędzia wizytujący szpital nie znalazł podstaw do uznania, że jego pobyt w

szpitalu jest oczywiście bezzasadny. Ze względu na konieczność stosowania

niezbędnych czynności leczniczych i dopuszczenia dowodu z opinii biegłego

lekarza psychiatry, niezbędny jest tymczasowy pobyt uczestnika w szpitalu. Sąd

wskazał jako podstawę rozstrzygnięcia umieszczeniu w szpitalu art. 22, 33 i 45

ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego ( Dz. U. Nr 111,

poz. 535 ze zm. – dalej jako u.o.z.p.) oraz art. 569 § 2 k.p.c.

Przy

rozpoznaniu

przez

Sąd

Okręgowy

zażalenia

uczestnika

na

postanowienie o umieszczeniu go w szpitalu powstały zagadnienia prawne, które

postanowieniem z dnia 30 grudnia 2011 r., wydanym na podstawie art. 390 § 1

k.p.c.,

zostały

przedstawione

do

rozstrzygnięcia

Sądowi

Najwyższemu.

W uzasadnieniu postanowienia Sąd Okręgowy wskazał, że wprawdzie zaskarżone

zarządzenie tymczasowe stało się bezprzedmiotowe albowiem uczestnik został

wypisany ze szpitala, to jednak udzielenie odpowiedzi będzie miało znaczenie dla

rozpoznania zażalenia, w kontekście zawartych w nim zarzutów. Przyjęcie osoby

z zaburzeniami psychicznymi bez jej zgody do szpitala psychiatrycznego jest,

zdaniem Sądu Okręgowego, formą ingerencji państwa w sferę podstawowych praw

i wolności człowieka i obywatela i dlatego podstawą przyjęcia powinno być

orzeczenie sądowe, wydane po wysłuchaniu takiej osoby przez sędziego. Jeżeli

sędzia wizytujący szpital, po zapoznaniu się z pełną dokumentacją medyczną oraz

po wysłuchaniu osoby, której dotyczy postępowanie, nie znajdzie podstaw do

skorzystania z przysługującego mu z mocy art. 45 ust. 2 zdanie drugie u.o.z.p.

prawa do wydania zarządzenia o natychmiastowym wypisaniu takiej osoby, sąd

powinien skorzystać z uprawnienia przewidzianego w art. 569 § 2 k.p.c. i wydać

stosowne zarządzenie o pozostawieniu takiej osoby w odpowiednim zakładzie

leczniczym na czas stosowania niezbędnych czynności leczniczych, o których

mowa w art. 33 ust. 1 u.o.z.p. lub zakończenia diagnostyki medycznej na podstawie

art. 24 u.o.z.p. Brak jakiegokolwiek zarządzenia w ocenie sądu narusza

konstytucyjne prawo do poszanowania i ochrony wolności wyrażone w art. 31

Konstytucji RP oraz określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji prawo do sądu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jak podkreśla się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, instytucja pytań

prawnych prowadząca do związania sądów niższej instancji w danej sprawie

poglądem Sądu Najwyższego, zawartym w podjętej uchwale, jest wyjątkiem od

konstytucyjnej zasady podległości sędziów tylko Konstytucji i ustawom. Ze względu

na tę wyjątkowość instytucja ta powinna być zatem stosowana w sposób jak

najbardziej ścisły, bez żadnych koncesji na rzecz argumentów o nastawieniu

celowościowym i utylitarnym (art. 178 Konstytucji RP, zob. m. in. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 30 marca 1999 r., III CZP 62/98, OSNC 1999, nr 10, poz. 166;

postanowienie z dnia 29 października 2010 r., III CZP 78/09, nie publ.).

Dlatego przedstawiane na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnienie prawne

musi odpowiadać określonym wymaganiom.

Po pierwsze, zagadnienie musi obejmować wątpliwość prawną, której

wyjaśnienie jest niezbędne do rozpoznania środka odwoławczego, co oznacza, że

dla skorzystania z uprawnienia przewidzianego w art. 390 § 1 k.p.c. konieczny jest

związek między przedstawionym zagadnieniem prawnym a podjęciem decyzji co do

istoty sprawy, na istnienie którego musi wskazywać jurydyczna spójność

sformułowanego zagadnienia i jego uzasadnienia, a także nawiązanie w ogólnie

postawionym pytaniu do stanu faktycznego sprawy (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r., III CZP 21/08, nie publ., z dnia 5 grudnia

2008 r., III CZP 121/08, nie publ., z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 38/09, nie publ.

I z dnia 12 sierpnia 2009 r., II PZP 8/09, nie publ.).

Po drugie, zagadnienie to musi mieć charakter abstrakcyjny i dotyczyć

wykładni przepisów prawa, niedopuszczalne jest bowiem przedstawienie Sądowi

Najwyższemu zagadnienia prawnego sprowadzającego się jedynie do pytania

o sposób rozstrzygnięcia sprawy (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

7 września 2005 r., II UZP 8/05, OSNP 2006, nr 15 - 16, poz. 252, z dnia 10 maja

2007 r., III UZP 1/07, OSNP 2008, nr 3-4, poz. 49, z dnia 5 grudnia 2008 r., III CZP

119/08, nie publ., z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 38/09, nie publ. i z dnia 12 sierpnia

2009 r., II PZP 8/09, nie publ.).

Po trzecie, przedmiotem zagadnienia przedstawionego do rozstrzygnięcia

musi być kwestia prawna budząca rzeczywiście poważne wątpliwości; w razie

powstania zwykłych wątpliwości sąd drugiej instancji obowiązany jest rozwiązywać

je we własnym zakresie (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia

2007 r., III CZP 100/06, nie publ., z dnia 23 kwietnia 2008 r., III CZP 34/08,

nie publ., z dnia 5 grudnia 2008 r., III CZP 121/08, nie publ. i z dnia 12 sierpnia

2009 r., III PZP 8/09, nie publ.).

Poza tym treść normatywna art. 390 § 1 k.p.c. wskazuje, że dopuszczalne

jest przedstawianie zagadnień prawnych wyłącznie do „rozstrzygnięcia” a nie do

„uzupełnienia”, które pozwalają na dalekie wykroczenie poza zakres czynionych

przez pytającego założeń (por. m. in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

13 kwietnia 2000 r., III CZP 2/00, OSNC 2000, nr 11, poz. 200; z dnia 19 września

2000 r., III CZP 28/00, nie publ.; z dnia 22 września 2004 r., III CZP 25/04, OSNC

2005, nr 7-8, poz. 146).

Analiza przedstawionego zagadnienia oraz uzasadnienia postanowienia

Sadu Okręgowego pozwala przyjąć, że istnieją zasadnicze powody do odmowy

podjęcia uchwały przez Sąd Najwyższy.

Sąd Okręgowy, zakładając określone konsekwencje wypisania uczestnika

postępowania ze szpitala psychiatrycznego w toku postępowania, wskazał

w uzasadnieniu postanowienia, że nie ma potrzeby dalszego prowadzenia

postępowania zażaleniowego, które należy z przyczyn formalnych umorzyć.

Stosownie do tego stanowiska sądu, zwracającego się z pytaniem, jest oczywiste,

że odpowiedź na przedstawione zagadnienia prawne nie jest potrzebna do

merytorycznego rozpoznania wniesionego zażalenia (co do skutków wypisania

osoby przyjętej bez jej zgody do szpitala psychiatrycznego dla dalszego biegu

postępowania wszczętego na podstawie art. 25 u.o.z.p., dotyczącego przyjęcia do

szpitala psychiatrycznego osoby wymienionej w art. 22-24 zob. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 6 lutego 1996 r., III CZP 6/96, OSNC 1996/7-8/95).

Zwracając się z pytaniem prawnym na tle przepisów regulujących przyjęcie

do szpitala psychiatrycznego osoby bez jej zgody, Sąd Okręgowy skoncentrował

swe wątpliwości jedynie na zgodności tych regulacji z prawami człowieka, w tym

przede wszystkim prawem do wolności. Pierwsze zagadnienie jest typowym

przykładem pytania do uzupełnienia albowiem Sąd Okręgowy oczekuje od Sądu

Najwyższego nie tyle rozstrzygnięcia konkretnego zagadnienia ale znacznie

szerszej oceny obowiązującej regulacji pod kątem jej zgodności z prawami

człowieka oraz przepisami Konstytucji. Wymaga wobec tego podkreślenia, że ani

przepisy

ustawy

o

ochronie

życia

psychicznego,

ani

przepisy

kodeksu

postępowania cywilnego nie wprowadzają obligatoryjnego wydania przez sąd

zarządzenia o pobycie osoby w szpitalu psychiatrycznym. Pomijając istotne

wątpliwości odnośnie stanowiska tego sądu, że w każdym wypadku sąd wizytujący

szpital powinien wydać takie zarządzenie, jeśli nie zachodzą podstawy do

zastosowania art. 45 ust. 2 u.o.z.p., trzeba zwrócić uwagę, że podważanie w ten

sposób obowiązującego trybu postępowania, zawiera w istocie postulaty de lege

ferenda, których adresatem nie może być Sąd Najwyższy. Poza tym istnieje

zasadnicza różnica pomiędzy przyjęciem do szpitala w trybie art. 29 u.o.z.p. oraz

w trybie nagłym, o którym mowa w art. 23 i 24. W tym drugim przypadku, a taki

występuje w sprawie, kontroli podlega przyjęcie do szpitala, które odbyło się bez

udziału sądu.

Kognicja sądu opiekuńczego rozpoznającego sprawę o przyjęcie do szpitala

osoby bez jej zgody była przedmiotem wielu orzeczeń Sądu Najwyższego. Część

z nich wymienia sąd zwracający się z pytaniem. Wynika z nich, że sąd opiekuńczy

nie „zarządza” pobytu w szpitalu, a kontroluje jedynie spełnienie przesłanek

ustawowych, które stanowią podstawę do umieszczenia w szpitalu osoby bez jej

zgody. Na ten aspekt postępowania Sąd Najwyższy zwracał wielokrotnie uwagę,

podkreślając konieczność wnikliwej analizy przesłanek ze względu na ingerencję

w sferę wolności człowieka (zob. postanowienie z dnia 22 kwietnia 2010 r., V CSK

384/09, nie publ.).

Odmowę podjęcia uchwały usprawiedliwia także sposób w jaki zostały

sformułowane zagadnienia, który pozwala przyjąć, że Sąd odwoławczy oczekuje

skontrolowania prawidłowości orzeczenia sądu pierwszej instancji, w tym także

wskazania właściwego brzmienia sentencji orzeczenia tego sądu.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy

z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.)

postanowił, jak w sentencji.