III CZP 47/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 47/12

POSTANOWIENIE

Dnia 27 września 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi dłużnika M. S.

na postanowienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym z dnia 1 grudnia

2011 r. o oddaleniu wniosku dłużnika o przyznanie kosztów zastępstwa prawnego

w postępowaniu egzekucyjnym w sprawie […],

przy uczestnictwie wierzyciela S. H.

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 września 2012 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2012 r.,

"Czy przepis art. 98 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

stanowi podstawę do zasądzenia od wierzyciela na rzecz dłużnika

kosztów egzekucji, w przypadku umorzenia przez komornika

postępowania egzekucyjnego, na skutek uchylenia orzeczenia

o nadaniu klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2012 r. Sąd Okręgowy przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne

wątpliwości a mianowicie, czy przepis art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

stanowi podstawę do zasądzenia od wierzyciela na rzecz dłużnika kosztów

egzekucji w przypadku umorzenia przez komornika postępowania egzekucyjnego,

na skutek uchylenia orzeczenia o nadaniu klauzuli wykonalności tytułowi

egzekucyjnemu.

Zagadnienie prawne wyłoniło się podczas rozpoznania zażalenia wierzycielki

na postanowienie Sądu Rejonowego, który w postępowaniu ze skargi dłużnika na

postanowienie Komornika Sądowego z dnia 1 grudnia 2011 r. oddalające wniosek

dłużnika o uzupełnienie postanowienia z dnia 24 sierpnia 2011 r. w przedmiocie

umorzenia postępowania egzekucyjnego poprzez przyznanie kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu egzekucyjnym, uchylił to postanowienie i uzupełnił

postanowienie z dnia 24 sierpnia 2011 r. poprzez dodanie punktu 3, w którym

przyznał dłużnikowi od wierzycielki kwotę 1200 złotych tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu egzekucyjnym.

Sąd drugiej instancji powziął wątpliwość, czy w wypadku umorzenia

postępowania egzekucyjnego przez komornika, przepisy kodeksu postępowania

cywilnego dają podstawy do obciążenia wierzyciela kosztami poniesionymi przez

dłużnika w toku postępowania. Wskazał, że zgodnie z art. 770 k.p.c., stanowiącym

lex specialis w stosunku do art. 98 i n. k.p.c., zasadą w postępowaniu

egzekucyjnym jest zwrot przez dłużnika wierzycielowi kosztów niezbędnych do

celowego prowadzenia egzekucji. Przepis ten nie stwarza podstaw do obciążenia

wierzyciela kosztami egzekucji, a jedynie w wypadku stwierdzenia, że koszty

wszczętej egzekucji nie były celowe, komornik może wierzycielowi ich nie przyznać,

lub przyznać ich część. Artykuł 49 ust. 4 ustawy o komornikach sądowych

i egzekucji obciąża wierzyciela, w wypadku niecelowego wszczęcia postępowania,

jedynie obowiązkiem uiszczenia opłat, o których mowa w ustępie 1 i 2 tego

przepisu. Sąd drugiej instancji wyraził pogląd, że odpowiedzialność wierzyciela

ogranicza się do kosztów należnych organowi egzekucyjnemu (opłaty egzekucyjne,

wydatki komornika), natomiast nie obejmuje kosztów należnych wierzycielowi,

bowiem w świetle art. 770 k.p.c., nawet odpowiednie stosowanie art. 98 k.p.c.

nie daje do tego podstaw. Uznał takie stanowisko za uzasadnione także wobec

tego, że umorzenie postępowania egzekucyjnego jest zazwyczaj efektem obrony

podjętej przez dłużnika w innym postępowaniu, w którym uzyskuje on zwrot

kosztów

tej

obrony.

Przytoczył,

jako

stanowisko

przeciwne,

dominujący

w orzecznictwie sądów pogląd, zgodnie z którym koszty powstałe w wyniku

skutecznej obrony dłużnika przeciwko

prowadzonej egzekucji, obejmujące

wynagrodzenie jego pełnomocnika, mogą być zasądzone na podstawie art. 98

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w tym postępowaniu egzekucyjnym, w którym podjął

obronę. Sąd Okręgowy powołał również orzecznictwo Sądu Najwyższego, które

przesądziło, że wierzycielowi nie należą się od dłużnika koszty postępowania

egzekucyjnego w sytuacji, gdy egzekucja nie jest celowa (wyrok z dnia 9 września

1987 r., III CRN 233/87, uchwały z dnia 28 kwietnia 2004 r., III CZP 16/04, z dnia

27 listopada 1986 r., III CZP 40/86) oraz, że w postępowaniu ze skargi na

czynności komornika sąd, stosując poprzez art. 13 § 2 k.p.c. przepisy o zwrocie

kosztów procesu, w tym art. 98 i n. k.p.c., orzeka o kosztach tego postępowania

(uchwała z dnia 28 lutego 1996 r., III CZP 17/96). Wskazał nadto, że przedmiotem

rozważań Sądu Najwyższego nie było zagadnienie zwrotu kosztów poniesionych

przez dłużnika w toku postępowania egzekucyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W

pierwszej

kolejności

podlega

badaniu,

czy

zostały

spełnione formalnoprawne warunki do przedstawienia zagadnienia prawnego,

a w konsekwencji, czy zaistniały przesłanki do podjęcia uchwały.

Ustawodawca,

przyznając

sądowi

drugiej

instancji

uprawnienie

do

przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego na podstawie art. 390

§ 1 k.p.c., uzależnił skuteczność skorzystania z niego od wystąpienia w sprawie

poważnych wątpliwości prawnych oraz niezbędności oczekiwanej odpowiedzi do

rozstrzygnięcia sprawy. Przymiotnik kwalifikujący „poważne” oznacza, że istnieją

zasadnicze trudności w ich wyjaśnieniu przy wykorzystaniu podstawowych metod

wykładni a nadto, że w przypadku powstania wątpliwości zwykłych sąd odwoławczy

obowiązany jest rozwiązać je we własnym zakresie (postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 25 stycznia 2007 r., III CZP 100/06, niepubl., z dnia

14 października 2010 r., III CZP 66/10, niepubl., z dnia 20 października 2010 r.,

III CZP 68/10, niepubl. i postanowienia w nim powołane, z dnia 26 października

2011 r., III CZP 59/11, niepubl.).

Przedstawione

zagadnienie

prawne

nie

odpowiada

przytoczonym

wymaganiom przede wszystkim dlatego, że nie spełnia wymagania wystąpienia

w sprawie poważnych wątpliwości prawnych. Problem zawarty w pytaniu

sprowadza się w istocie do kwestii, czy art. 98 i n. k.p.c. mogą stanowić

podstawę prawną

zasądzenia kosztów postępowania egzekucyjnego od

wierzyciela na rzecz dłużnika w wypadku umorzenia tego postępowania.

Sąd drugiej instancji, przedstawiając wskazaną wyżej wątpliwość dotyczącą

zasady rozliczenia kosztów postępowania egzekucyjnego pomiędzy jego

stronami, nie wskazał, jakiego etapu postępowania egzekucyjnego wątpliwość ta

dotyczy.

Kwestia zasad rozliczania pomiędzy wierzycielem a dłużnikiem kosztów

postępowania egzekucyjnego była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego

w licznych orzeczeniach, w tym w uchwałach: z dnia 4 marca 1987 r., III CZP

88/86 (OSNCP 1987, nr 11, poz. 166), z dnia 27 listopada 1986 r., zasada

prawna, III CZP 40/86 (OSNCP 1987, nr 5-6, poz. 71), z dnia 28 lutego 1995 r.,

III CZP 20/95 (OSNC 1995, nr 5, poz. 83), z dnia 28 kwietnia 2004 r., III CZP

16/04 (OSNC 2005, nr. 6, poz. 103), z dnia 1 czerwca 2007 r., III CZP 37/07

(OSNC 2008, nr 7-8, poz. 74), w postanowieniach: z dnia 9 września 1987 r.,

III CRN 233/07 (OSNC 1989, nr 10, poz. 161) i z dnia 29 listopada 2005 r.,

III CZP 102/05, niepubl. Sam fakt, że uchwały nie zawierają tez wprost

odnoszących się do przedstawionego zagadnienia, nie oznacza, że problem

stanowiący

istotę

przedstawionego

pytania,

nie

znalazł

rozwiązania

w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Powyższe

orzeczenia

przesądziły

między

innymi,

w postępowaniu egzekucyjnym

obowiązuje

zasada

odpowiedzialności

dłużnika za koszty

w

postępowaniu

komornika kosztów

tego postępowania

ze

skargi

niezależnie

wierzyciela

na

od

jego

że:

wyniku

ustalenie

-

-

przez

egzekucji sąd może badać, czy czynności były celowo

podejmowane, - dłużnik w drodze skargi na czynności komornika może

kwestionować

czynności komornika

w zakresie

obciążenia

go

kosztami

egzekucyjnymi. W uchwale z dnia 28 kwietnia 2004 r., III CZP 16/04

i w postanowieniu z dnia 29 listopada 2005 r., III CZP 102/05 Sąd Najwyższy

wskazał, że rozstrzygnięcie o kosztach niezbędnych do celowego prowadzenia

egzekucji należy do sądu rozpoznającego skargę na postanowienie komornika

o ustaleniu kosztów egzekucji. Komornik jest zobowiązany stosować się do zasady

wyrażonej w art. 770 k.p.c., natomiast sąd może w tym postępowaniu stosować

odpowiednio przepisy kodeksu postępowania cywilnego o zwrocie kosztów

procesu, tj. art. 98 i następne k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Powyższe oznacza, że w zakresie kompetencji komornika pozostaje ocena,

czy poniesione przez wierzyciela koszty były niezbędne do celowego prowadzenia

egzekucji, natomiast ustawodawca nie przewidział dla tego organu egzekucyjnego

uprawnienia do badania i oceny

zasadności wszczęcia egzekucji lub przyczyn

umorzenia postępowania egzekucyjnego (art. 823 – 825 k.p.c.), a w konsekwencji

orzekania o kosztach poniesionych przez dłużnika. Okoliczności te podlegają

ocenie sądu dopiero na etapie skargi na czynności komornika wniesionej

na podstawie art. 767 k.p.c. Sąd w tym postępowaniu działa jako organ, do którego

kierowany

jest

środek

zaskarżenia

i

dokonując

kontroli

prawidłowości

postanowienia komornika ustalającego koszty postępowania egzekucyjnego jest

uprawniony do stosowania art. 98 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz

rozstrzygnięcia, która ze stron postępowania, zważywszy na okoliczności

stanowiące

podstawę

wszczęcia

egzekucji

lub

na

przyczyny

umorzenia

postępowania, powinna ponieść koszty postępowania – również obejmujące koszty

zastępstwa procesowego drugiej strony. Ocena musi być dokonana in casu,

a zatem dopiero analiza konkretnych okoliczności powinna stanowić podstawę do

stwierdzenia, czy wszczęcie egzekucji było uzasadnione oraz jaki wpływ mają

przyczyny umorzenia na uznanie kosztów egzekucji za celowe, jak również czy

zasadne jest obciążenie i której strony postępowania kosztami poniesionymi przez

drugą stronę zgodnie z regułami określonym w art. 98 i n. k.p.c.

Zważywszy na powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 61 § 1

ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052

ze zm.).