III CZP 45/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 45/97

U C H W A Ł A

Dnia 19 września 1997 r.

Sąd Najwyższy w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN - A. Wypiórkiewicz

Sędziowie:

SN - M. Wysocka

SN - K. Zawada (spraw.)

przy udziale protokolanta: K. Brzezińskiej

w sprawie z powództwa […] Banku […] SA Oddział w W.

przeciwko Zakładowi Energetycznemu „[…]” SA w T.

o zapłatę

po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 19 września 1997 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Wojewódzki w T.

postanowieniem z dnia 10 lipca 1997 r., sygn. akt VI GCa […]

do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 k.p.c.:

„Czy do skuteczności cesji ekspektatywy wierzytelności konieczna

jest

dodatkowa

umowa

rozporządzająca,

czy

też

umowa

zobowiązująca do przeniesienia wierzytelności przyszłej dostatecznie

oznaczonej w momencie jej powstania przenosi z tą chwilą

wierzytelność?”

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Art. 510 § 1 k.c. znajduje zastosowanie także do umów

zobowiązujących do przeniesienia wierzytelności przyszłych.

UZASADNIENIE

W dniu 15 czerwca 1993 r. […] M. w W. przelało na […] Bank […] S.A.

- Oddział w W. w celu zabezpieczenia udzielonego mu przez ten bank kredytu

wierzytelności wobec Zakładu Energetycznego T. z umów o roboty budowlane

z 23 grudnia 1991 r. ([…]1) i 14 kwietnia 1993 r. ([…]3). Dnia 21 lipca 1993 r.

Zakład Energetyczny otrzymał od […] M. zawiadomienie, że wierzytelności

Przedsiębiorstwa wobec Zakładu z umów z 23 grudnia 1991 r. i 14 kwietnia

1993 r. w kwocie półtora miliarda złotych zostały przelane na rzecz […] Banku

[…] - Oddział w W. dla zabezpieczenia kredytu. Zgodnie z zawiadomieniem

zapłata wierzytelności powinna następować na konto […] Banku […] - Oddział

w W. i być zaliczana na poczet zwrotu długu Przedsiębiorstwa wobec Banku.

Mimo jednak tego zawiadomienia, Zakład Energetyczny dokonywał wpłat

za roboty wykonane przez […] M. na konto tego przedsiębiorstwa, a nie Banku.

Ponieważ […] M. nie zwróciło Bankowi kredytu zabezpieczonego przez

przelew wierzytelności wobec Zakładu Energetycznego, Bank zażądał

od Zakładu Energetycznego zapłaty wierzytelności. Zakład odmówił, powołując

się na nieskuteczność przelewu. Jego zdaniem przelew był nieważny,

bo dotyczył wierzytelności przyszłych, tj. należności za roboty jeszcze

niewykonane. A gdy chodzi o wierzytelności przyszłe, wolno się tylko

zobowiązać do ich przelewu. Sam natomiast przelew może nastąpić dopiero po

powstaniu wierzytelności w drodze odrębnej umowy rozporządzającej.

Wobec odmowy dobrowolnej zapłaty, Bank pozwał Zakład Energetyczny,

przy czym zażądał od niego na razie tylko, niejako na próbę, 1000 zł.

Sąd Rejonowy w T. uznał sporny przelew za ważna i opierając się

na art. 510 i 512 k.c. powództwo uwzględnił.

Rozpoznając sprawę na skutek apelacji strony pozwanej, podtrzymującej

swoje

wcześniejsze

stanowisko

co

do

niedopuszczalności

przelewu

wierzytelności przyszłych, Sąd Wojewódzki w T. powziął wątpliwość wyrażoną

w przytoczonym pytaniu. Sąd ten, z jednej strony, podziela stanowisko Sądu

Rejonowego, że umowa zobowiązująca do przeniesienia wierzytelności

przyszłej dostatecznie oznaczonej przenosi tę wierzytelność z chwilą jej

powstania, z drugiej jednak strony dostrzega rozbieżność stanowisk w tej

kwestii w orzecznictwie sądów niższej instancji oraz piśmiennictwie.

Podejmując uchwałę rozstrzygającą przedstawione zagadnienie prawne,

Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:

Wyróżniana zarówno w nauce prawa, jak i praktyce, kategoria

wierzytelności przyszłych nie jest jednorodna. Po pierwsze, obejmuje się nią

wierzytelności warunkowe i terminowe. Po wtóre, w jej zakres włącza się

wierzytelności, u których podłoża leży częściowo tylko zrealizowany stan

faktyczny uzasadniający ich powstanie; przykładem mogą być tu właśnie

wierzytelności, których dotyczy spór pomiędzy Bankiem a Zakładem

Energetycznym, tj. wierzytelności o wynagrodzenie przewidziane w umowie o

roboty budowlane w okresie przed wykonaniem robót. Wreszcie zalicza się tutaj

wierzytelności, których powstanie jest w całości sprawą przyszłości, np.

roszczenie o cenę za niesprzedaną jeszcze rzecz.

Przepisy kodeksu cywilnego o przelewie nie obejmują wyraźnie żadnej z

wymienionych wyżej grup wierzytelności przyszłych (art. 509 - 516). Podobnie

było w kodeksie zobowiązań (art. 168 - 176). Jednakże podczas obowiązywania

kodeksu zobowiązań sama możliwość przelewu wierzytelności przyszłych nie

budziła wątpliwości. Opierano ją na ogólnej zasadzie dopuszczającej

dysponowanie prawami przyszłymi, wywodzonej z art. 295 k z. - który

postanawiał, że przedmiotem sprzedaży mogą być również prawa, mające

powstać w przyszłości. Mimo braku w kodeksie cywilnym podobnego przepisu,

dominujący na jego tle w piśmiennictwie pogląd dopuszcza także przelew

wierzytelności przyszłych. Jego oparcie normatywne stanowi w szczególności

art. 555 k.c., odnoszony przez piśmiennictwo nie tylko do sprzedaży praw

istniejących.

Sam przeto charakter wierzytelności przyszłych nie wyklucza ich

przelewu. W kwestii zatem dopuszczalnego zakresu i zasad przelewu

wierzytelności przyszłych miarodajne winy być ogólne reguły dotyczące

przelewu wierzytelności, a nawet szerzej - przeniesienia praw.

Na czoło wysuwa się tu wymaganie odpowiedniego oznaczenia

przedmiotu przelewu. O ile w umowie, która ma jedynie zobowiązywać do

świadczenia, przedmiot świadczenia może być oznaczony także według cech

gatunkowych, o tyle w umowie, za pomocą której ma nastąpić rozporządzenie

prawem, przedmiot rozporządzenia winien być oznaczony indywidualnie.

Można bowiem nabyć wyłącznie indywidualnie oznaczone prawo, a więc np.

daną wierzytelność, daną rzecz (a ściśle własność danej rzeczy itp.).

Uwzględniając, iż wierzytelność przyszła może przejść na nabywcę

dopiero z chwilą powstania, powyższe wymaganie należy uznać za spełnione,

gdy umowa dotycząca przelewu wierzytelności przyszłej zawiera dane

pozwalające ustalić w chwili zaistnienia określonej wierzytelności, iż to właśnie

ona była objęta zawartą wcześniej umową. Nie powinno budzić wątpliwości, iż

takimi danymi są określenie tytułu powstania wierzytelności oraz osoby

dłużnika i wierzyciela. Przy założeniu tym możliwy jest więc na pewno przelew

wierzytelności warunkowych i terminowych oraz innych wierzytelności

przyszłych z już zawartych umów, a więc także takich, których dotyczy spór

pomiędzy Bankiem a Zakładem Energetycznym. W literaturze przedmiotu

występuje natomiast kontrowersja co do możliwości dostatecznego oznaczenia,

a zatem i dopuszczalności przelewu takich wierzytelności przyszłych, których

powstanie jest w całości sprawą przyszłości. Kontrowersję tę można tu jednak

pominąć, gdyż w sprawie, na tle której wyłoniło się rozstrzygane zagadnienie,

nie chodzi o tego rodzaju wierzytelności przyszłe.

Przelew wierzytelności przyszłych dostatecznie oznaczonych może

nastąpić zarówno w drodze umowy, którą ma na względzie art. 510 § 2 k.c.

(umowy przelewu czysto rozporządzającej), jak i umowy, której dotyczy art.

510 § 1 k.c. (umowy zobowiązująco-rozporządzającej). Nie ma bowiem

powodów do niestosowania art. 510 § 1 k.c. we wspomnianym wypadku.

Łączyłoby się to z koniecznością zawarcia przez strony dodatkowego

porozumienia (art. 510 § 2 k.c.). Porozumienie takie, które dopiero posiadałoby

charakter umowy rozporządzającej, dałoby się uzasadnić chyba tylko potrzebą

oznaczenia przedmiotu przelewu. To jednak już nastąpiło w sposób

wystarczający w umowie zobowiązującej do przeniesienia wierzytelności

przyszłej. Wobec tego należy przyjąć, iż umowa sprzedaży lub jakakolwiek inna

umowa zobowiązująca do przeniesienia wierzytelności przyszłej odpowiednio

oznaczonej w zasadzie także tę wierzytelność przenosi z chwilą jej powstania.

Z

przytoczonych

powodów

rozstrzygnąć, jak w sentencji uchwały.

aw

jg

przedstawione

zagadnienie

należało