III CZP 45/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 45/12

UCHWAŁA

Dnia 27 września 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Maria Szulc

w sprawie z wniosku IT K. sp. z o.o. we W.

przy uczestnictwie M. S.

o wpis w dziale IV księgi wieczystej […] hipoteki umownej zwykłej,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 27 września 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 2 kwietnia 2012 r.,

"Czy w świetle treści przepisu art. 10 ust. 2 ustawy

z 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych

i hipotece (...) po 20 lutego 2011 r. możliwe jest wpisanie w księdze

wieczystej hipoteki umownej zwykłej na podstawie notarialnego

oświadczenia właściciela sporządzonego przed tą datą, jeżeli

wniosek o wpis został złożony po tej dacie?"

podjął uchwałę:

Po wejściu w życie ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r.

o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 131, poz. 1075) nie jest

możliwe dokonanie wpisu w

księdze wieczystej hipoteki

umownej zwykłej na podstawie oświadczenia o jej ustanowieniu

sporządzonego przed dniem 20 lutego 2011 r., jeżeli wniosek

o wpis został złożony po tej dacie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 29 sierpnia 2011 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek z

dnia 24 lutego 2011 r. o wpis w księdze wieczystej […] hipoteki zwykłej w kwocie

1.500.000 zł na rzecz uczestnika postępowania M. S. Podstawą żądania wpisu

stanowiło oświadczenie wnioskodawcy „IT K.” spółki z o.o. we W. z dnia 17 lutego

2011 r., złożone w formie notarialnej, o ustanowieniu hipoteki. Oddalenie wniosku,

według Sądu pierwszej instancji, nastąpiło ze względu na przepis zawarty w art. 10

ust. 2 ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i

hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 131, poz. 1075, dalej:

„u.z.u.k.w.h.”). Po wejściu w życie tej ustawy nie jest możliwe uwzględnienie

wniosku o wpis hipoteki zwykłej w księdze wieczystej.

Rozpoznając apelację uczestnika postępowania od orzeczenia Sądu

pierwszej instancji, Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości prawne, którym

dał wyraz w przedstawionym zagadnieniu prawnym. Przyjęte przez Sąd Rejonowy

stanowisko, zdaniem Sądu Okręgowego, prowadzi do tego, że wbrew, wynikającej

z art. 3 k.c., zasadzie, iż prawo nie działa wstecz (lex retro non agit) nowe regulacje

prawne dotyczące hipotek zawarte w przepisach u.z.u.k.w.h. miałyby zastosowanie

do oceny czynności prawnej, której przedmiotem było ustanowienie hipoteki,

dokonanej przed dniem wejścia w życie tej ustawy. Byłoby to także sprzeczne

z zasadą tempus regit actum, która w okolicznościach sprawy mogłaby mieć

zastosowanie poprzez analogię na podstawie przepisów zawartych w ustawie

z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r.

Nr 124, poz. 1361 ze zm., dalej: „u.k.w.h.”) oraz w ustawie z dnia 23 kwietnia

1964 r. Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm.,

dalej: „p.w.k.c.”).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasada

tempus

regit

actum

-

według

której

skutki

zdarzenia

prawnego ocenia się według przepisów prawa materialnego obowiązujących

w chwili gdy dane zdarzenie nastąpiło - ma charakter podstawowej reguły prawa

intertemporalnego. Przyjmuje się nawet że zasadę tę należy domniemywać w razie

braku przepisów odnoszących się do zagadnień międzyczasowych (por. uchwały

Sądu Najwyższego: z dnia 18 października 1995 r., III CZP 29/95, OSNP 1996,

nr 8, poz. 107, z dnia 20 marca 2003 r., III CZP 4/03, OSNC 2003, nr 12, poz. 162

oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 26 lipca 1991 r., I PRN 34/01, Lex nr 1095

oraz z dnia 22 października 1992 r., III ARN 50/92, OSNC 1993, nr 10, poz. 181).

Jej przejawem jest również zasada, wynikająca z art. 3 k.c., nie działania ustawy

wstecz, chyba że co innego wynika z jej brzmienia lub celu. Należy jednak mieć na

uwadze, że zasada tempus regit actum nie jest wyrażona w obowiązującym

przepisie odnoszącym się do każdej zmiany prawa materialnego. Zasada ta jest

jedynie sformułowana w nauce prawa jako postulat skierowany do prawodawcy

sposobu rozwiązywania zagadnień intertemporalnych względnie znajduje wyraz

w przepisach prawa międzyczasowego przyjmowanych w odniesieniu do zmian

określonych przepisów prawa materialnego. Z tych względów sięgnięcie do tej

zasady

przy

poprzedzać

rozwiązywaniu

analiza

zagadnienia

przepisów

prawa

intertemporalnego

międzyczasowego

zawsze

musi

przyjętych

przez

ustawodawcę w odniesieniu do konkretnych zmian przepisów prawa materialnego.

Ponadto, zasada ta ma zastosowanie przede wszystkim do takich zdarzeń, które

z chwilą zaistnienia wywołują skutki prawne pod rządem obowiązującego wówczas

prawa

materialnego.

Zastosowanie

tej

zasady

staje

się

problematyczne

w odniesieniu do złożonych faktów prawnych - tj. takich, które wywołują skutki

prawne dopiero wówczas, gdy nastąpi klika faktów składowych, a dopiero ostatni

z nich wywoła skutki prawne – a zmiana prawa materialnego nastąpi w okresie,

gdy następują poszczególne fakty składające się na złożony fakt prawny.

Także w takich przypadkach formułowane są w nauce prawa określone metody

rozwiązywania problemów intertemporalnych przy zastosowaniu zasady tempus

regit actum, które należy jednak zawsze skonfrontować z rozwiązaniami przyjętymi

ad casum przez ustawodawcę. Niewątpliwie złożonym zdarzeniem prawnym jest

powstanie hipoteki, co wymaga – pomijając szczególne przypadki (por. art. 1037

§ 3 k.p.c. oraz art. 115d § 3 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji, jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954

ze zm.) - złożenia oświadczenia właściciela nieruchomości w formie aktu

notarialnego ustanawiającego hipotekę (art. 245 § 2 k.c.) oraz konstytutywnego

wpisu w księdze wieczystej (art. 67 u.k.w.h.). Pierwsza z tych czynności, która

według przepisów prawa materialnego ma prowadzić do powstania hipoteki

(złożenie oświadczenia właściciela), zależy od woli podmiotu ustanawiającego

ograniczone prawo rzeczowe, druga z nich (wpis w księdze wieczystej) nie jest

zależna od woli uczestników obrotu cywilnoprawnego, lecz od decyzji sądu.

W tego rodzaju sytuacjach, w ujęciu modelowym, postuluje się, aby zasada tempus

regit actum odnosiła się do tych czynności, które były zależne od woli uczestników

danej czynności prawnej. Jeżeli więc czynności te były podjęte pod rządem

określonego reżimu prawnego, powinny być ocenione według tego właśnie prawa,

nie zaś prawa materialnego późniejszego, obowiązującego w chwili, kiedy wydano

konstytutywne orzeczenie sądu wywołujące definitywnie skutki prawne danej

czynności prawnej.

Przepisami u.z.u.k.w.h., dokonano istotnych zmian dotyczących hipotek.

W odniesieniu do stanu, który obowiązywał przed wejściem w życie (z dniem

20 lutego 2011 r.) tej ustawy, zerwano z podziałem hipotek na hipoteki kaucyjne

oraz hipoteki zwykłe. Nowy typ hipoteki ma cechy, z pewnymi modyfikacjami,

dawnej hipoteki kaucyjnej. Zmiany dotyczą także innych zagadnień określających

reżim prawny hipoteki w tym: domniemań związanych z wpisem hipoteki,

zagadnienia waluty hipoteki, działania rękojmi w razie nabycia wierzytelności

zabezpieczonej

hipoteką,

czy

też

dotyczących

zasad

akcesoryjności

i szczegółowości hipoteki. Wprowadzono także nowe regulacje dotyczące:

nadzabezpieczenia, administratora hipoteki, prawa żądania przez właściciela

nieruchomości

zniesienia

hipoteki

za

odpowiednim

wynagrodzeniem

oraz

rozporządzania opróżnionym miejscem hipotecznym. Hipoteka, pomijając także

pozostałe dokonane zmiany, według znowelizowanych przepisów, jest więc

ograniczonym prawem rzeczowym o innej treści niż hipoteka, w tym hipoteka

zwykła, według przepisów sprzed nowelizacji.

Przepisy dotyczące zagadnień intertemporalnych w związku z wejściem

w życie nowych przepisów zawarte są w art. 10 - 13 u.z.u.k.w.h. W art. 10 ust. 2 tej

ustawy przyjęto, że do hipotek zwykłych powstałych przed dniem wejścia w życie

tej ustawy stosuje się przepisy ustawy, o której mowa w art. 1, tj. u.k.w.h.,

w dotychczasowym brzmieniu z wyjątkiem art. 76 ust. 1 i 4 tej ustawy, które stosuje

się w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą. Innymi słowy, z wymienionym

wyjątkiem (art. 76 ust. 1 i 4 u.k.w.h.) do powstałych hipotek zwykłych stosuje się

dawną ustawę. Ustawodawca nie zdecydował się więc na to, aby powstałe

już hipoteki zwykłe zmieniły swą treść, zgodnie z nowo obowiązującymi przepisami.

Istota regulacji zawartej w art. 10 ust. 2 u.z.u.k.w.h. polega więc na rozciągnięciu

granic czasowych obowiązywania starych przepisów dotyczących hipotek zwykłych,

mimo utraty przez nie mocy z dniem wejścia w życie przepisów u.z.u.k.w.h.,

w odniesieniu do już powstałych hipotek zwykłych. Skoro z art. 10 ust. 2

u.z.u.k.w.h. wynika, że dawne przepisy u.k.w.h. mogą mieć zastosowanie jedynie

do hipotek zwykłych, które powstały przed dniem wejścia w życie u.z.u.k.w.h.,

to z powyższego wynika, iż hipoteka zwykła nie może powstać po dniu wejścia

w życie przepisów tej ostatniej ustawy. Wpis w księdze wieczystej hipoteki

z określeniem „zwykła” oznaczałby, iż do tego rodzaju hipoteki powinny mieć

zastosowanie przepisy u.k.w.h. w poprzednim brzmieniu, określające ich reżim

prawny. Te zaś mogą mieć zastosowanie tylko do hipotek powstałych przed dniem

wejścia w życie przepisów u.z.u.k.w.h. Dla rozstrzygnięcia przedstawionego

zagadnienia prawnego zasadnicze znaczenie ma więc wykładnia pojęcia „hipoteki

powstałej przed dniem wejścia w życie u.z.u.k.w.h.” użytego w art. 10 ust. 2 tej

ustawy.

Przepis ten niewątpliwie ma zastosowanie w sytuacji, gdy oświadczenie

o ustanowieniu hipoteki zwykłej zostało złożone, a wpis hipoteki w księdze

wieczystej nastąpił w czasie

obowiązywania

przepisów u.k.w.h.

przed

jej

nowelizacją. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że powstanie

hipoteki należy wiązać z samym wpisem, a nie z jakimkolwiek innym zdarzeniem.

Konstytutywny wpis hipoteki w księdze wieczystej jest traktowany jako, wynikająca

z przepisów prawa materialnego (art. 67 u.k.w.h.), przesłanka powstania hipoteki

jako ograniczonego prawa rzeczowego (por. postanowienia: z dnia 24 stycznia

2000 r., III CKN 558/98, Lex nr 52735, z dnia 13 grudnia 2001 r., IV CKN 369/01,

OSNC 2002, nr 10, poz. 126, z dnia 14 lutego 2003 r., IV CK 109/02, Lex nr

137545, z dnia 15 października 2010 r., V CSK 77/10, Lex nr 62228). W świetle

przedstawionego wyżej stanowiska, pojęcia powstania hipoteki nie można wiązać

z samą czynnością prawną, w której ustanowiono hipotekę. Przyjęcie więc,

że użyte w art. 10 ust. 2 u.z.u.k.w.h. pojęcie hipoteki powstałej przed dniem wejścia

w życie tej ustawy oznacza hipoteki, które zostały jedynie ustanowione

w czynnościach prawnych przedsięwziętych przed dniem wejścia w życie

przepisów u.z.u.k.w.h. prowadziłoby do wykładni tego terminu sprzecznej od

przyjmowanej w orzecznictwie Sądu Najwyższego wynikającej z treści art. 67

u.k.w.h. Wobec braku przepisów szczególnych, które zawierałyby autonomiczne

określenie użytego w art. 10 ust. 2 u.z.u.k.w.h. pojęcia „powstania hipoteki”, należy

założyć, iż ustawodawca nie zamierzał nadać mu zasadniczo innego znaczenia niż

przyjmowanego w orzecznictwie, pomijającego znaczenie wpisu hipoteki w księdze

wieczystej.

W ocenie Sądu Najwyższego, wykładnia art. 10 ust. 2 u.z.u.k.w.h.

uwzględniająca także treść art. 29 u.k.w.h., pozwala jedynie na rozszerzenie tego

pojęcia o hipoteki zwykłe, ustanowione pod rządem starych przepisów u.k.w.h., gdy

wniosek o ich wpis został złożony przed dniem wejścia w życie przepisów

u.z.u.k.w.h. Zgodnie bowiem z art. 29 u.k.w.h., wpis w księdze wieczystej ma moc

wsteczną od chwili złożenia wniosku o dokonanie wpisu. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjmuje się, że zasada mocy wstecznej wpisu, wynikająca z art. 29

u.k.w.h., oznacza, że skutki prawne prawa powstałego w dacie wpisu cofają się do

dnia złożenia wniosku o dokonanie wpisu. Zasada ta nie określa daty powstania

prawa, gdyż została ona określona w przepisach prawa materialnego datą

dokonania nieprawomocnego wpisu (por. postanowienia: z dnia 24 stycznia 2000 r.,

III CKN 558/98, z dnia 14 lutego 2003 r., IV CK 109/02, z dnia 13 grudnia 2001 r.,

IV CKN 369/01, z dnia 14 lutego 2003 r., IV CK 109/02). Jednakże,

w analizowanym przypadku, skoro wpis hipoteki wywiera moc wsteczną od dnia

złożenia wniosku o wpis, to nie może być to skutek wynikający z nowych przepisów

u.z.u.k.w.h., gdyż oznaczałoby to, iż nowe przepisy prawa materialnego odnoszące

się do hipotek określałyby treść hipoteki od dnia złożenia wniosku o wpis, tj. od daty

wcześniejszej niż zaczęły obowiązywać przepisy u.z.u.k.w.h., co nie wynika ani

z brzmienia, ani z celu tej ustawy. Zgodnie z postulowanymi w nauce prawa

metodami rozwiązywania zagadnień intertemporalnych, skutki złożonego zdarzenia

prawnego powinny podlegać ocenie według przepisów prawa materialnego

obowiązujących wówczas, gdy ziścił się ostatni element tego zdarzenia zależny

od woli jego uczestników. Specyfika hipoteki polega na tym, że do jej powstania

niezbędne jest dokonanie przez zainteresowane podmioty czynności ustanowienia

hipoteki, ale także czynności polegającej na złożeniu wniosku o wpis hipoteki

w księdze wieczystej. Dopiero dokonanie tych czynności umożliwia wydanie

konstytutywnego orzeczenia przez sąd wieczystoksięgowy o wpisie hipoteki

w księdze wieczystej. Uwzględnienie elementu dotyczącego złożenia wniosku

o wpis hipoteki pozwala na taką interpretację art. 10 ust. 2 u.z.u.k.w.h w zw. z art.

29 u.k.w.h., która prowadzi do zgodności przyjętej wykładni z regułą prawa

intertemporalnego, według której złożony fakt prawny powinien zostać oceniony,

według tego reżimu prawa materialnego, który obowiązywał, gdy ziścił się ostatni

z jego

elementów

tj. w rozważanym

zależny

od

woli

podmiotów

w

nim

uczestniczących,

przypadku,

gdy

uczestnicy

obrotu

cywilnoprawnego

zainteresowani powstaniem hipoteki dokonali wszystkich zależnych od ich

woli czynności

warunkujących

powstanie

prawa

w

kształcie

wynikającym

z dotychczasowych przepisów zawartych w u.k.w.h. W takim też przypadku nie

powinny ich dotknąć konsekwencje wynikające ze zmiany prawa materialnego

spowodowane brakiem niezależącego od ich woli i przypadkowego, co do terminu

wydania, konstytutywnego orzeczenia sądu o wpisie hipoteki. Za przyjętą, szeroką

wykładnią pojęcia „hipotek powstałych przed dniem wejścia w życie przepisów

u.z.u.k.w.h.” przemawiają również argumenty natury konstytucyjnej. Z chwilą

złożenia oświadczenia o ustanowieniu hipoteki oraz wniosku o jej wpis w księdze

wieczystej powstaje silna ekspektatywa prawa (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 21 września 2011 r., I CSK 32/11, Lex nr 1096027), która podlega ochronie

na podstawie art. 21 ust. 1 i art. 64 ust. 1-2 w zw. z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji.

Natomiast za przyjęciem interpretacji art. 10 ust. 2 u.z.u.k.w.h. wyłączającej

z zakresu jego hipotezy hipoteki zwykłe ustanowione przed wejściem w życie tej

ustawy, jeżeli wniosek o ich wpis został złożony już po tym dniu przemawia

argument, że samo dokonanie czynności ustanowienia hipoteki bez złożenia

wniosku o jej wpis w księdze wieczystej nie prowadzi do powstania równie silnej

ekspektatywy prawa, jak w przypadku, gdy zainteresowani dokonali obu tych

czynności. Ustanowienie hipoteki bez złożenia wniosku o jej wpis nie gwarantuje

bowiem uczestnikom obrotu cywilnoprawnego niezmienności stanu prawnego

dotyczącego tego ograniczonego prawa rzeczowego. Przyjętą wykładnię wzmacnia

argument wynikający z tego, że ustawodawca wprowadził stosunkowo długie

vacatio legis nowej ustawy, umożliwiając uczestnikom obrotu cywilnoprawnego nie

tylko możliwość zapoznania się z nowymi rozwiązaniami prawnymi, ale także

podjęcia w odpowiednim czasie właściwych czynności umożliwiających wpis

hipotek

w

księgach

wieczystych

w dotychczasowym

kształcie

prawnym.

Niewątpliwie też zamiarem ustawodawcy było wprowadzenie nowego, w stosunku

do poprzednio obowiązujących rozwiązań, modelu hipoteki, a w konsekwencji

ustanowienie ścisłej cezury czasowej, do kiedy mogą powstać hipoteki w starym

kształcie prawnym. Przyjęcie, iż hipoteki zwykłe mogłyby zostać wpisane także

na podstawie wniosku złożonego po wejściu w życie u.z.u.k.w.h. oznaczałoby

w praktyce,

że

w

nieograniczonym

czasie

istniałaby możliwość

dalszego

wpisywania tego typu hipotek na podstawie tytułów powstałych przed wejściem

w życie przepisów u.z.u.k.w.h. Ponadto, gdyby intencją ustawodawcy było objęcie

zakresem regulacji zawartej w art. 10 ust. 2 u.z.u.k.w.h. zarówno hipotek wpisanych

w księgach wieczystych już w dniu wejścia w życie tej ustawy oraz wszelkich

niewpisanych, ale ustanowionych na podstawie czynności dokonanych przed

wejściem w życie tej ustawy, to z pewnością inna byłaby redakcja tego przepisu,

analogiczna do zawartej w art. 117 u.k.w.h., w którym w sposób wyraźny

uregulowano działanie przepisów nowej ustawy (u.k.w.h.) zarówno w odniesieniu

do hipotek istniejących przed dniem wejścia jej w życie oraz tych, które zostały

wpisane po tym dniu na podstawie tytułów powstałych przed dniem wejścia w życie

tej ustawy. Do odmiennych wniosków nie prowadzi także uwzględnienie przepisów

zawartych w p.w.k.c. oraz u.k.w.h. Przede wszystkim zastosowanie innych

przepisów w drodze analogii jest wyłączone wówczas, gdy ustawa zawiera

własne rozwiązania intertemporalne (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 16 października 2008 r., III CZP 71/08, OSNC 2009, nr 4,

poz. 49). Niezależnie od powyższego należy odróżnić kwestię zachowania

skuteczności określonych czynności prawnych dokonanych pod rządem starego

prawa od zagadnienia skutków, jakie one wywołują pod rządem nowych regulacji

prawnych. Z art. XXXIX p.w.k.c. wynika, że dokonane przed dniem wejścia w życie

kodeksu cywilnego czynności prawne mające za przedmiot przeniesienie,

obciążenie, zmianę treści lub pierwszeństwa praw rzeczowych są skuteczne,

jeżeli odpowiadają przepisom dotychczasowym. Podobną regulację zawiera

także art. 116 ust. 2 u.k.w.h., według którego czynności dokonane przed dniem

wejścia w życie tej ustawy są skuteczne, jeżeli nie naruszały przepisów

dotychczasowych. Jednakże mimo tego czynności, o których mowa wyżej,

wywołują po dniu wejścia w życie, odpowiednio, kodeksu cywilnego oraz u.k.w.h.

skutki wynikające już z nowych przepisów, o czym stanowią odpowiednio:

art. XXXIII p.w.k.c. oraz art. 117 u.k.w.h. (por. uzasadnienie postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 13 stycznia 2005 r., IV CK 425/2004, M. Pr. 2009, nr 9,

str. 501), nakazując oceniać według „nowego prawa” treść tak powstałych

praw rzeczowych.

Z tych względów na podstawie art. 390 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. podjęto

uchwałę, jak na wstępie.