III CZP 44/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 44/07

POSTANOWIENIE

Dnia 17 maja 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Bożena Nowicka

w sprawie z wniosku wierzyciela C.

sp. z o.o. w P.

przy uczestnictwie D. S. o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonce

dłużnika,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 17 maja 2007 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w P.

postanowieniem z dnia 2 marca 2007 r.,

„W którym momencie powstaje zobowiązanie członka zarządu

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na podstawie art. 299 § 1

k.s.h., a mianowicie czy w chwili, gdy egzekucja staje się

bezskuteczna niezależnie od tego czy wydano przeciwko spółce

wyrok zasądzający świadczenie, czy w sytuacji gdy egzekucja staje

się bezskuteczna, ale nie wcześniej niż przed uprawomocnieniem się

wyroku przeciwko spółce ?"

- w jaki sposób należy ustalać moment powstania tego

zobowiązania w toku postępowania o nadanie klauzuli wykonalności,

w

szczególności,

czy

możliwe

jest

prowadzenie

wówczas

postępowania dowodowego w zakresie wykraczającym poza ramy

określone w przepisach dotyczących postępowania klauzulowego ?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Przedstawione przez Sąd Okręgowy w P. zagadnienie prawne powstało w

postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonce dłużnika.

W sprawie ustalono między innymi, że w dniu 8 lutego 2005 r. wydany został

nakaz zapłaty kwoty 5 988,13 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 24 czerwca

2004 r. i kosztami procesu od „M.- B.” spółki z.o.o. na rzecz C. spółki z.o.o. W dniu

15 kwietnia 2005 r. wierzyciel wystąpił o wszczęcie egzekucji na podstawie

powyższego tytułu wykonawczego, a postanowieniem z dnia 29 lipca 2005 r.

komornik umorzył postępowanie z powodu bezskuteczności egzekucji.

W tej sytuacji wierzyciel wystąpił w dniu 5 sierpnia 2005 r. przeciwko

członkowi zarządu spółki „M.- B.” T. S. z powództwem z art. 299 ksh, które zostało

uwzględnione prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z dnia 22 listopada

2005 r. zasądzającym od pozwanego na rzecz powoda kwotę 5 988,19 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 24 czerwca 2004 r. i kosztami procesu.

Powyższemu tytułowi egzekucyjnemu nadano klauzulę wykonalności w dniu 27

czerwca 2006 r., a w dniu 17 sierpnia 2006 r. wierzyciel wystąpił z wnioskiem o

nadanie temu tytułowi klauzuli wykonalności przeciwko małżonce dłużnika D. S.

Wniosek ten Sąd Rejonowy w P. uwzględnił postanowieniem z dnia 17

października 2006 r.

Sąd Rejonowy stwierdził, że zgodnie z art. 5 ust. 5 ustawy z dnia 17 czerwca

2004 r. o zmianie ustawy - kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych

ustaw (Dz. U. Nr. 162, poz. 1691, dalej - „ustawa nowelizacyjna z dnia 17 czerwca

2004 r.”), która weszła w życie w dniu 20 stycznia 2005 r., dla stwierdzenia czy

w rozpoznawanej sprawie mają zastosowanie przepisy kodeksu rodzinnego

i opiekuńczego o odpowiedzialności współmałżonka w brzmieniu sprzed nowelizacji

czy po niej, konieczne jest ustalenie, kiedy powstało zobowiązanie dłużnika T. S.

wobec wierzyciela – C. W ocenie tego Sądu z uwagi na to, że odpowiedzialność

członka zarządu przewidziana w art. 299 ksh ma charakter ściśle gwarancyjny,

zobowiązanie członka zarządu wobec wierzyciela spółki z.o.o powstaje z chwilą

powstania wierzytelności wobec spółki, a więc w rozpoznawanej sprawie z chwilą

powstania wierzytelności C. wobec „M.- B.”, co nastąpiło przed wejściem w życie

wskazanej wyżej ustawy nowelizującej kodeks rodzinny i opiekuńczy. W tej sytuacji,

zdaniem Sądu Rejonowego, do postępowania o nadanie klauzuli wykonalności

przeciwko małżonkowi dłużnika mają zastosowanie przepisy w brzmieniu sprzed

nowelizacji, co uzasadniało uwzględnienie wniosku.

Rozpoznając zażalenie małżonki dłużnika Sąd Okręgowy w P. powziął

wątpliwość określoną w przedstawionych dwóch zagadnieniach prawnych.

Pierwsze dotyczy problemu, w którym momencie powstaje zobowiązanie członka

zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na podstawie art. 299 § 1 ksh –

czy w chwili, gdy egzekucja staje się bezskuteczna niezależnie od tego czy wydano

przeciwko spółce wyrok zasądzający świadczenie, czy też wówczas, gdy egzekucja

staje się bezskuteczna, ale nie wcześniej niż przed uprawomocnieniem się wyroku

przeciwko spółce. Drugie zagadnienie dotyczy kwestii, w jaki sposób należy ustalić

w toku postępowania o nadanie klauzuli wykonalności moment powstania tego

zobowiązania,

w

szczególności,

czy

możliwe

jest

prowadzenie

wówczas

postępowania dowodowego w zakresie wykraczającym poza ramy określone

w przepisach dotyczących postępowania klauzulowego.

Sąd Okręgowy stwierdził, że dla rozstrzygnięcia sprawy decydujące

znaczenie ma to, czy przy jej rozpoznawaniu należy stosować przepisy w brzmieniu

dotychczasowym, sprzed

wskazanej wyżej nowelizacji przepisów kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego, która objęła również przepisy kodeksu postępowania

cywilnego dotyczące nadania klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi

dłużnika, czy w brzmieniu obecnie obowiązującym. Wskazał, że z przepisów

przejściowych ustawy nowelizacyjnej - art. 5 ust. 5 pkt 1 oraz ust. 6 - wynika, że dla

ustalenia, który reżim prawny należy stosować przy rozpoznawaniu wniosku

o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika, decydujące

znaczenie ma data powstania zobowiązania dłużnika, a zatem w rozpoznawanej

sprawie należy ustalić, kiedy powstało oparte na art. 299 ksh zobowiązanie

dłużnika T. S. objęte tytułem egzekucyjnym z dnia 22 listopada 2005 r. W tym

przedmiocie stanowisko doktryny i orzecznictwa nie jest jednolite, podobnie jak

ocena charakteru odpowiedzialności członka zarządu wynikającej z art. 299 ksh, co

uzasadniało przedstawienie pierwszego zagadnienia prawnego. Natomiast drugie

zagadnienie ma źródło w istotnych ograniczeniach kognicji sądu i zakresu

postępowania dowodowego w postępowaniu klauzulowym, wynikających z art. 777,

783 § 1, 787, 7811) k.p.c., które, zdaniem Sądu Okręgowego, praktycznie

uniemożliwiają czynienie w tym postępowaniu ustaleń co do chwili powstania

zobowiązania członka zarządu spółki opartych na art. 299 ksh.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z powszechnym stanowiskiem doktryny i orzecznictwa, zagadnienie

prawne stanowiące przedmiot określonego w art. 390 § 1 k.p.c. pytania prawnego

może dotyczyć tylko takich problemów prawnych, których rozstrzygnięcie konieczne

jest do rozpoznania środka odwoławczego przedstawionego sądowi apelacyjnemu.

Innymi słowy przedmiotem pytania prawnego skierowanego do Sądu Najwyższego

może być tylko takie zagadnienie prawne, którego rozstrzygnięcie ma decydujący,

bezpośredni wpływ na rozpoznanie i rozstrzygnięcie apelacji lub zażalenia, a zatem

istnieje

bezpośredni

związek

między

przedstawionym

zagadnieniem,

a rozstrzygnięciem sprawy w postępowaniu odwoławczym (porównaj między innymi

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2003 r. III CZP 30/03, nie publ.,

z dnia 9 czerwca 2005 r. III CZP 31/05, nie publ., z dnia 22 lipca 2005 r. III CZP

49/05, nie publ., z dnia 12 października 2005 r. III CZP 68/05, nie publ., z dnia 13

grudnia 2005 r. II UZP 14/05, OSNP z 2006 r., nr 17-18, poz. 283 oraz z dnia

12 kwietnia 2006 r. III SZP 2/06, nie publ.).

W

rozpoznawanej

sprawie

sformułowanymi

w

a rozstrzygnięciem

przez Sąd

nie

przedstawionym

występuje

pytaniu

Okręgowy

taki

związek

pomiędzy

zagadnieniami

prawnymi,

zażalenia

małżonki

dłużnika

na

postanowienie Sądu Rejonowego o nadaniu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli

wykonalności przeciwko małżonkowi, co wynika zresztą wprost z uzasadnienia

przedstawionego zagadnienia prawnego, w którym słusznie Sąd Okręgowy

stwierdził, że decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia wniosku i zażalenia ma

ocena, czy powinny być one rozpoznawane w oparciu o przepisy kodeksu

postępowania cywilnego w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej wskazaną

wyżej ustawą nowelizacyjną z dnia 17 czerwca 2004 r., czy w brzmieniu

zmienionym w jej wyniku. Bez wątpienia ocena w tym przedmiocie, zależy od

dokonania właściwej wykładni przepisów przejściowych zamieszczonych w ustawie

nowelizacyjnej, które jednak nie są przedmiotem przedstawionego zagadnienia

prawnego, choć wskazane zostały w jego uzasadnieniu. Sąd Najwyższy nie jest

uprawniony do samodzielnego formułowania zagadnienia prawnego na podstawie

uzasadnienia

Sądu

drugiej

instancji,

nawet

jeżeli

wynika

z

niego,

co w rzeczywistości budzi wątpliwości i jest niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy.

W rozpoznawanej sprawie, jak słusznie wskazał Sąd Okręgowy, rozważenia

wymagało, czy w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko

małżonce dłużnika, mają zastosowanie przepisy kodeksu postępowania cywilnego

o postępowaniu klauzulowym w brzmieniu nadanym ustawą nowelizacyjną z dnia

17 czerwca 2004 r., która zmieniła nie tylko przepisy kodeksu rodzinnego

i opiekuńczego o współodpowiedzialności małżonków za długi jednego z nich, lecz

również przepisy kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu o nadanie

klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika oraz przepisy tego kodeksu

o postępowaniu egzekucyjnym, czy też mają zastosowanie przepisy w brzmieniu

dotychczasowym. Ma to decydujące znaczenie zarówno dla samej dopuszczalności

nadania klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika, jak i dla zakresu

egzekucji, a zatem w konsekwencji dla egzekucyjnej odpowiedzialności małżonka

za zobowiązania dłużnika- współmałżonka.

Ustawa nowelizacyjna z dnia 17 czerwca 2004 r. zawiera przepisy

przejściowe w artykule 5, przy czym kolejne jego ustępy dotyczą różnych

znowelizowanych stosunków: jedne materialnoprawnych, inne procesowych.

Zgodnie z art. 5 ust. 1 przepisy ustawy stosuje się do stosunków w niej

unormowanych, chociażby powstały przed jej wejściem w życie, chyba że przepisy

ust. 2-7 stanowią inaczej. Odpowiedzialności materialnoprawnej małżonków za ich

zobowiązania oraz wyłączenia lub ograniczenia odpowiedzialności majątkiem

wspólnym za zobowiązania jednego małżonka dotyczy ustęp 5 artykułu 5,

który stanowi, że przepisy dotychczasowe stosuje się do oceny skutków czynności

zobowiązujących lub rozporządzających małżonków i ich odpowiedzialności

za zobowiązania sprzed wejścia w życie ustawy oraz do wyłączenia lub

ograniczenia odpowiedzialności majątkiem wspólnym za zobowiązania jednego

małżonka powstałe przed wejściem w życie ustawy. Natomiast postępowania

egzekucyjnego dotyczy odrębny przepis zawarty w ustępie 6 artykułu 5

stanowiący, że jeżeli roszczenie powstało przed wejściem w życie ustawy,

egzekucję prowadzi się według przepisów dotychczasowych. Ustawa nie zawiera

osobnej regulacji przejściowej odnoszącej się do postępowania o nadanie klauzuli

wykonalności, które jest

do postępowania

postępowaniem odrębnym zarówno w stosunku

rozpoznawczego

jak

i

postępowania

egzekucyjnego

(takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy między innymi w postanowieniu z dnia

10 maja 2000 r., III CZ 48/00, nie publ.). W tej sytuacji możliwe są dwa rozwiązania

kwestii międzyczasowych w tym postępowaniu: albo zastosowanie reguły ogólnej

wynikającej z art. 5 ust. 1 ustawy nowelizacyjnej, która odpowiada też ogólnej

zasadzie bezpośredniego stosowania znowelizowanych przepisów procesowych od

chwili ich wejścia w życie, albo przyjęcie, że do postępowania klauzulowego,

jako najbardziej zbliżonego do postępowania egzekucyjnego, ma odpowiednie

zastosowanie art. 5 ust. 6 ustawy nowelizacyjnej. Pierwsze rozwiązanie, gdy nowe

przepisy o postępowaniu klauzulowym należałoby stosować od razu po ich wejściu

w życie, niezależnie od tego kiedy powstał tytuł egzekucyjny ani kiedy wpłynął

wniosek o nadanie klauzuli wykonalności, mogłoby doprowadzić w dalszym

postępowaniu do rezultatów sprzecznych z zasadą wyrażoną w ustępie 6 artykułu

5, dotyczącą postępowania egzekucyjnego. Z tych względów trzeba przyjąć, że do

postępowania o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika ma

odpowiednie zastosowanie, jako przepis przejściowy, art. 5 ust. 6 ustawy

nowelizacyjnej z dnia 17 czerwca 2004 r.

Dokonując wykładni tego przepisu dla potrzeb postępowania klauzulowego,

rozważyć przede wszystkim należy rozumienie użytego w nim pojęcia „roszczenie”.

W tym przedmiocie zgodzić się trzeba ze stanowiskiem doktryny, że ponieważ

przepisy o postępowaniu egzekucyjnym, a w szczególności art. 804 k.p.c.,

pozbawiają organ egzekucyjny, w tym także sąd, możliwości badania roszczenia

w znaczeniu materialnoprawnym, użyte w art. 5 ust. 6 ustawy nowelizacyjnej

pojęcie „roszczenie” oznacza roszczenie w znaczeniu egzekucyjnym, to jest

roszczenie stwierdzone i określone w tytule egzekucyjnym, nie zaś roszczenie

w znaczeniu materialnoprawnym. Prowadzi to do wniosku, że jeżeli tytuł

egzekucyjny przeciwko dłużnikowi powstał przed wejściem w życie ustawy

nowelizacyjnej (przed dniem 20 stycznia 2005 r.), do postępowania o nadanie

klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika (oraz do postępowania

egzekucyjnego) stosuje się przepisy w brzmieniu sprzed nowelizacji, natomiast

jeżeli tytuł egzekucyjny powstał po dniu 20 stycznia 2005 r., do postępowań tych

stosuje się przepisy znowelizowane.

Jeżeli

zatem

roszczenie

wierzyciela

zostało

stwierdzone

tytułem

egzekucyjnym wydanym po dniu 20 stycznia 2005 r., do postępowania

klauzulowego i egzekucyjnego mają zastosowanie nowe przepisy, a więc, zgodnie

z art. 7761 § 1 k.p.c., tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko dłużnikowi

pozostającemu w związku małżeńskim jest podstawą do prowadzenia egzekucji nie

tylko z majątku osobistego dłużnika, lecz także z wymienionych w tym przepisie

składników majątku wspólnego: pobranego przez dłużnika wynagrodzenia za pracę

lub dochodów uzyskanych z prowadzenia przez niego działalności zarobkowej oraz

z korzyści uzyskanych z jego praw autorskich i praw pokrewnych, praw własności

przemysłowej oraz innych praw twórcy. Podstawę takiej egzekucji stanowi tytuł

wykonawczy wystawiony tylko przeciwko dłużnikowi i jest ona ograniczona do

niektórych składników majątku wspólnego dłużnika i jego małżonka, co ma miejsce

między innymi w sytuacji określonej w znowelizowanym art. 41 § 2 k.r.o., gdy

zobowiązanie jednego z małżonków nie wynika z czynności prawnej. Jeżeli zatem

tytuł egzekucyjny powstał po dniu 20 stycznia 2005 r., a objęta nim wierzytelność

nie wynika z czynności prawnej (co dotyczy między innymi wierzytelności

powstałych na podstawie art. 299 § 1 ksh), tytuł wykonawczy przeciwko dłużnikowi

pozostającemu

w

związku

małżeńskim

upoważnia

także

do

egzekucji

z wymienionych w art. 7761 § 1 k.p.c. składników majątku wspólnego, bez

nadawania klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika.

Klauzula taka może być natomiast nadana w sytuacji określonej w art. 787

k.p.c., to jest gdy stwierdzona tytułem egzekucyjnym wierzytelność powstała

z czynności prawnej dokonanej za zgodą małżonka dłużnika i wówczas

dopuszczalna jest egzekucja z całego majątku wspólnego, oraz w sytuacji

określonej

w

wierzytelność

art.

7871

powstała

k.p.c.,

w

jeżeli

związku

stwierdzona

z

tytułem

prowadzeniem

egzekucyjnym

przez

dłużnika

przedsiębiorstwa, z tym że wówczas egzekucja z majątku wspólnego ograniczona

jest do przedsiębiorstwa wchodzącego w skład tego majątku..

Regulacje zawarte w art. 804, 781, 7811, 782, 786, 787, 7871 k.p.c.

przesądzają o tym, że w postępowaniu klauzulowym ani w postępowaniu

egzekucyjnym sąd nie jest uprawniony do badania istnienia, wymagalności ani daty

powstania zobowiązania objętego tytułem egzekucyjnym. Te kwestie, po powstaniu

tytułu egzekucyjnego, mogą być badane jedynie w postępowaniu wszczętym na

podstawie art. 840 k.p.c.

Jeżeli natomiast tytuł egzekucyjny przeciwko osobie pozostającej w związku

małżeńskim powstał przed dniem 20 stycznia 2005r., do postępowania o nadanie

klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika oraz do postępowania

egzekucyjnego mają zastosowanie przepisy kodeksu postępowania cywilnego

w brzmieniu sprzed nowelizacji, które przewidywały szerszy zakres kognicji sądu

w postępowaniu klauzulowym. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

5 grudnia 1984 r. III CZP 76/84 (OSP z 1986 nr 2, poz. 27), w postępowaniu

o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika w oparciu o art.

787 § 1 k.p.c. rozpoznaniu podlegał także zarzut małżonka, że wierzytelność

powstała przed powstaniem wspólności ustawowej albo dotyczy majątku

odrębnego dłużnika, co wynikało z przesłanek odpowiedzialności małżonka

określonych w art. 41 § 2 kro. Szersze rozważanie tej kwestii jest jednak

bezprzedmiotowe nie tylko ze względu na brak tego rodzaju zarzutów

w rozpoznawanej

sprawie,

lecz

przede

wszystkim

ze

względu

na

to,

że z uzasadnienia przedstawionego zagadnienia prawnego nie wynika, by Sąd

Okręgowy przyjął, w oparciu o art. 5 ust. 6 ustawy nowelizacyjnej z dnia 17 czerwca

2004 r., iż w sprawie mają zastosowanie przepisy k.p.c. w brzmieniu sprzed

nowelizacji,

jak

również

wniosku

takiego

nie

można

wyprowadzić

z przedstawionego stanu faktycznego, w świetle wskazanej wyżej wykładni

omawianego przepisu.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy uznając, że rozstrzygnięcie

przedstawionych

zagadnień

prawnych

nie

ma

bezpośredniego

wpływu

na rozpoznanie przez Sąd Okręgowy środka zaskarżenia, odmówił podjęcia

uchwały.