III CZP 44/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 44/06

POSTANOWIENIE

Dnia 27 lipca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie ze skargi Skarbu Państwa (Sąd Rejonowy w R.) zastępowanego przez

Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa

na czynność Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w R.

w sprawie egzekucyjnej z wniosku Syndyka Masy Upadłości "O." S.A.

przeciwko „M.” Ltd. w Londynie, sygn. akt [...],

oraz w sprawie ze skargi Skarbu Państwa (Sąd Rejonowy w R.)

zastępowanego przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa

na czynność Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w R.

w sprawie egzekucyjnej z wniosku Syndyka Masy Upadłości "O." S.A.

przeciwko „M.” Ltd. w Londynie i „P.” Ltd. w Londynie, sygn. akt [...]

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 27 lipca 2006 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w R.

postanowieniem z dnia 31 marca 2006 r., sygn. akt [...],:

"Czy w świetle art. 112 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia

1 marca 2006 r. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i w związku z art. 771

k.p.c. Skarb Państwa zobowiązany był do zwrotu należnych

komornikowi, na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca 1991 roku w sprawie taksy za

czynności komorników (Dz.U. Nr 62 poz. 264, z późn. zm.), opłat,

ryczałtu kancelaryjnego oraz należności na pokrycie wydatków

w sytuacji, gdy wierzyciel zwolniony był od kosztów sądowych przez

Sąd a egzekucja świadczeń pieniężnych umorzona została bez

wyegzekwowania żadnej kwoty?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego

przytoczył ustalenia faktyczne, z których wynika, że wierzyciel syndyk masy

upadłości „O.” S.A. złożył dnia 21 października 1997 r. do Komornika Sądu

Rejonowego w R. wniosek o wykonanie postanowień Sądu Wojewódzkiego w W. z

dnia 27 sierpnia i 29 września 1997 r. o zabezpieczeniu powództwa przez zajęcie

ruchomości. Wniosek ten został uwzględniony w sprawach [...] i [...]. Wierzyciel,

korzystający w toku postępowania rozpoznawczego ze zwolnienia od kosztów

sądowych, złożył dnia 31 grudnia 1999 r. tytuł wykonawczy z wyroku Sądu

Okręgowego w W. Egzekucja okazała się bezskuteczna. Po ukończeniu

postępowania upadłościowego wobec wierzyciela został on postanowieniem z dnia

29 września 2003 r. wykreślony z Krajowego Rejestru Sądowego. Kolejnymi

postanowieniami z dnia 25 stycznia i 26 stycznia 2005 r. komornik umorzył

postępowanie egzekucyjne w obu sprawach wobec bezskuteczności egzekucji

i ustalił koszty obciążając nimi Skarb Państwa. Postanowienia te nie zostały

zaskarżone.

Postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2005 r. w sprawie [...] komornik ustalił

koszty postępowania egzekucyjnego na kwotę 25.150,94 zł oraz obciążył nimi

Skarb Państwa – Sąd Rejonowy w R. i wezwał go do uiszczenia tych kosztów.

Wymieniona kwota obejmuje:

-

36,34 zł opłaty stałej wobec bezskuteczności egzekucji,

-

24.300 zł ryczałtu kancelaryjnego,

-

37,25 zł wydatków gotówkowych,

-

847,35 zł kosztów wyceny ruchomości przez biegłego.

Postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2005 r. w sprawie [...] komornik ustalił

koszty postępowania egzekucyjnego na kwotę 24342,04 zł oraz obciążył nimi Skarb

Państwa – Sąd Rejonowy w R. i wezwał go do uiszczenia tych kosztów.

Wymieniona kwota obejmuje:

-

36,34 zł opłaty stałej wobec bezskuteczności egzekucji,

-

24.230 zł ryczałtu kancelaryjnego,

-

5,70 zł wydatków gotówkowych.

W obu tych postanowieniach komornik powołał się na wykonanie

zabezpieczenia na podstawie powołanych postanowień Sądu Wojewódzkiego w W.

W uwzględnieniu skarg Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w R. na postanowienia

komornika z dnia 18 i 20 kwietnia 2005 r. – Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 6

października 2005 r. uchylił te postanowienia w zakresie obciążenia Skarbu

Państwa kosztami wskazując na brak podstaw do nałożenia tego obowiązku na

skarżący Skarb Państwa w wypadku bezskuteczności egzekucji.

Rozpoznając zażalenie komornika na wskazane postanowienie Sąd

Okręgowy przedstawił sformułowane na wstępie zagadnienie prawne budzące

poważne wątpliwości.

Sąd Okręgowy wskazał, że postępowanie w obu sprawach [...] i [...] zostało

wszczęte przed wejściem w życie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach

sądowych i egzekucji (Dz. U. Nr 133, poz. 882 ze zm.). Powołując się na art. 104

ust. 1 tej ustawy stwierdził, że w sprawie znajdują zastosowanie przepisy

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca 1991 r. w sprawie taksy

za czynności komorników (Dz. U. Nr 62, poz. 292 ze zm.). Przepis § 3 ust. 1 tego

rozporządzenia, realizując zasadę wyrażoną w art. 771 k.p.c. stanowił, że

zwolnienie od kosztów sądowych przez sąd lub z mocy ustawy obejmuje także

zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat, ryczałtu kancelaryjnego i należności na

pokrycie wydatków. W takiej sytuacji kwestię zwrotu wydatków regulował § 28

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 1968 r. w sprawie

czynności komorników (Dz. U. Nr 10, poz. 52 ze zm.). Nie regulował on natomiast

kwestii opłat i ryczałtu kancelaryjnego w sytuacji, gdy wierzyciel został zwolniony od

kosztów sądowych.

Zdaniem Sądu Okręgowego § 4 oraz 6 ust. 1 i 2 powołanego rozporządzenia

w sprawie taksy za czynności komornika nie stanowiły podstawy prawnej do zwrotu

komornikowi przez Skarb Państwa opłat i ryczałtu kancelaryjnego.

Natomiast kwestię kosztów wykonania postanowienia o zabezpieczeniu

regulował § 31 rozporządzenia z dnia 9 marca 1968 r. w sprawie czynności

komorników stanowiąc, że po wykonaniu zarządzenia tymczasowego w sprawie,

w której wierzyciel na skutek zwolnienia z ustawy lub przez sąd od kosztów

sądowych nie wniósł zaliczki na koszty egzekucyjne, komornik przesyła sądowi

zestawienie

kosztów

wykonania

tymczasowego

postępowania zabezpieczającego rozstrzyga sąd

zarządzenia.

O

kosztach

w orzeczeniu kończącym

postępowanie w sprawie (art. 745 § 1 k.p.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W myśl art. 104 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach

sądowych i egzekucji (Dz. U. Nr 133, poz. 882 ze zm.) sprawy egzekucyjne

wszczęte przed wejściem w życie ustawy rozliczane są do dnia jej zakończenia

według przepisów dotychczasowych, z tym że ryczałty kancelaryjne w całości

zatrzymują komornicy bez obowiązku rozliczenia. Bezspornym jest, że zarówno

wnioski o wykonanie postanowień o zabezpieczeniu wydanych – w ówczesnym

stanie prawnym – jak i ich wykonanie polegające na zajęciu ruchomości zdziałane

zostały w stanie prawnym obowiązującym przed wejściem w życie powołanej

ustawy o komornikach sądowych. Artykuł 104 tej ustawy reguluje – jak trafnie

wskazał Sąd Okręgowy – kwestię rozliczania spraw egzekucyjnych wszczętych

przed wejściem w życie ustawy. Jako przepis przejściowy – zgodnie ze swą treścią

– nie normuje sposobu rozliczania później wszczętych spraw egzekucyjnych, tzn.

wszczętych od dnia wejścia w życie omawianej ustawy, czyli od 30 listopada 1997

r. Do takich spraw, na ogólnych zasadach obowiązywania aktów prawnych,

stosowane są przepisy tej ustawy. Podkreślenia wymaga, że art. 104 ust. 1 ustawy

jako

kryterium

stosowania

tego

przepisu

przyjmuje

„wszczęcie

sprawy

egzekucyjnej”, a nie dokonanie czynności egzekucyjnej. Rozliczeniu według

przepisów dotychczasowych podlega więc cała sprawa egzekucyjna, jeżeli jej

wszczęcie nastąpiło przed wejściem w życie ustawy o komornikach sądowych

i egzekucji.

W

aspekcie

rozpatrywanych

kosztów

wniosek

o

wykonanie

zabezpieczenia należy traktować tak samo jak wniosek o wszczęcie postępowania

egzekucyjnego, jednakże udzielone zabezpieczenie nie polegało na egzekwowaniu

roszczenia a przez wykonanie tego zabezpieczenia – przed wejściem w życie

ustawy o komornikach sądowych i egzekucji – nastąpiła pełna realizacja żądania

wierzyciela, co nie pozostaje bez wpływu na wykładnię pojęcia sprawy

egzekucyjnej z art. 104 ust. 1 ustawy.

Skutecznie przeprowadzone wykonanie przez komornika postanowienia

zabezpieczającego w sytuacji, gdy to postępowanie zostało wszczęte i zakończone

przed wejściem w życie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, powodowało,

że podlegało ono odrębnemu rozliczeniu z zachowaniem przepisów rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 1968 r. w sprawie czynności komorników

(Dz.U. Nr 10, poz. 52 ze zm.). Stosownie do § 28 ust. 1 powołanego

rozporządzenia, o

wydatków

wyasygnowanie sumy potrzebnej na tymczasowe pokrycie

gotówkowych

związanych

z

postępowaniem

egzekucyjnym

lub

zabezpieczającym w sprawie wierzyciela, którego zwolniono lub który korzysta

z ustawowego

zwolnienia

od

kosztów

sądowych,

oraz

postępowaniem

egzekucyjnym lub zabezpieczającym wszczętym z urzędu na żądanie sądu lub na

wniosek prokuratora, komornik zwraca się do prezesa sądu, przy którym działa.

Natomiast przepis § 34 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca

1991 r. w sprawie taksy za czynności komorników (Dz.U. Nr 86, poz. 393 ze zm.)

stanowił, że komornikowi należy się w całości zwrot wszelkich wydatków

gotówkowych w wysokości rzeczywiście poniesionej, takich jak wydatki na: opłaty

pocztowe, opłaty za doręczenia dokonywane przez organy sądowe i inne

należności

biegłych,

koszty

ogłoszeń

w

pismach,

koszty

przeniesienia,

przechowywania i ubezpieczenia ruchomości, należności osób przywołanych do

udziału w dokonaniu czynności. Przytoczone przepisy § 28 rozporządzenia

w sprawie czynności komorników i § 34 rozporządzenia w sprawie taksy za

czynności

komornika

każdorazowej

miały

kompensaty

na

celu

zapewnienie

komornikowi

gwarancji

wydatków

poczynionych

przez

w

niego

toku

postępowania egzekucyjnego. Zgodnie z dyspozycją art. 745 § 1 k.p.c., o kosztach

postępowania

zabezpieczającego,

a

więc

także

o

kosztach

związanych

z wykonaniem zarządzenia tymczasowego wydanego na podstawie art. 730 i nast.

k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w chwili wydania przez Sąd Wojewódzki

postanowień o zabezpieczeniu powództwa, rozstrzyga sąd

w orzeczeniu

kończącym postępowanie w sprawie. Wierzyciel zwolniony od kosztów sądowych

nie ponosił kosztów wykonania zarządzenia tymczasowego o zabezpieczeniu

powództwa. Zwolnienie od kosztów sądowych przez sąd obejmowało także

zwolnienie od obowiązku uiszczania opłat, ryczałtu kancelaryjnego i należności na

pokrycie wydatków.

W przedmiotowej sprawie nastąpił zbieg szeregu elementów, które podniósł

także Sąd Okręgowy, tj. po udzieleniu zwolnienia od kosztów wystąpiła niemożność

wyegzekwowania należności od dłużnika, komornik nie pobrał zaliczek wcześniej,

nie rozliczył odrębnie kosztów poniesionych w toku wykonania zabezpieczenia,

postanowienie o ustaleniu kosztów postępowania o zabezpieczenie (łącznie

z kosztami egzekucji) wydał już po zakończeniu postępowania co do istoty sprawy

rozstrzygając kto w całości te koszty ma ponieść. Niewątpliwym jest – jak to już

stwierdzono – że koszty postępowania związane z wykonaniem zabezpieczenia

podlegają odrębnemu rozliczeniu. W myśl powołanego art. 745 o kosztach

postępowania zabezpieczającego rozstrzyga sąd w orzeczeniu kończącym

postępowanie w sprawie. Postanowienie o udzieleniu zabezpieczania nie kończy

postępowania,

dlatego

też

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

zabezpieczającego powinno nastąpić w orzeczeniu kończącym postępowanie

w sprawie (art. 108 § 1 k.p.c.). By umożliwić sądowi rozliczenie kosztów wykonania

zarządzenia tymczasowego, poniesionych przed wydaniem orzeczenia kończącego

postępowanie w sprawie, § 31 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie

czynności komorników stanowił, że po wykonaniu zarządzenia tymczasowego

w sprawie, w której wierzyciel na skutek zwolnienia przez sąd od kosztów

sądowych nie wniósł zaliczki na koszty egzekucyjne, komornik przesyła sądowi

zestawienie kosztów wykonania zarządzenia tymczasowego. W toku postępowania

i orzekania w zakresie, o którym stanowi art. 745 § 1 k.p.c. stosuje się odpowiednio

art. 98 i nast. k.p.c. Oznacza to, że w tym postępowaniu znajduje zastosowanie

zasada kosztów celowych. Rozliczenie kosztów wynikających z wykonania

zarządzenia tymczasowego w postępowaniu zabezpieczającym było – w stanie

prawnym obowiązującym przed wejściem w życie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133, poz. 882 ze zm.) – ściśle

powiązane

z postępowaniem

oraz orzeczeniem

kończącym

postępowanie

w sprawie (art. 754 § 1 k.p.c.) i dlatego nie mogło być zgłoszone po prawomocnym

zakończeniu tego postępowania ani też dochodzone jako odrębne żądanie

zgłoszone w toku postępowania egzekucyjnego. Skutku przewidzianego w art. 109

k.p.c. nie uchyla fakt, iż koszty wykonania zarządzenia tymczasowego poniósł

komornik, który nie pobrał wcześniej od Skarbu Państwa należnej zaliczki

a postanowienie o ustaleniu tych kosztów – powstałych przed wydaniem

orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie – wydał po prawomocnym

zakończeniu postępowania w tej sprawie. Komornik nie może skutecznie żądać

przywrócenia terminu do zgłoszenia wniosku o uiszczenie przez Skarb Państwa

kosztów

wykonania

zabezpieczenia

zawartych

w

zakwestionowanych

postanowieniach o ustaleniu wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego.

Skoro żądanie takie w całości wygasło (art. 109 § 1 k.p.c.), przedstawione

zagadnienie prawne nie wymaga odrębnej analizy w odniesieniu do innych

należności i podstaw prawnych, w tym do żądanej kompensaty ryczałtu

kancelaryjnego i opłat.

Ubocznie należy zauważyć, że w uchwale z dnia 5 września 1997 r. III CZP

33/97 (Lex nr 30511) Sąd Najwyższy wskazał, że w sprawie egzekucyjnej

niebędącej sprawą wszczętą na polecenie sądu lub prokuratora, w której egzekucja

nie dała wyniku, nie ma podstawy do obciążenia Skarbu Państwa opłatą i ryczałtem

kancelaryjnym, które nie zostały uiszczone przez wierzyciela i nie podlegają

wyegzekwowaniu od niego.

Nie można natomiast podzielić zapatrywania Sądu Okręgowego, który

z powołaniem się na art. 104 ust. 1 ustawy o komornikach sądowych i egzekucji

stwierdził, że przepisy obowiązujące przed wejściem w życie tej ustawy będą miały

zastosowanie do postępowania egzekucyjnego. Złożenie przez wierzyciela wniosku

o wszczęcie egzekucji nastąpiło 31 grudnia 1999 r. Nastąpiło to zatem pod

rządami powołanej ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, Od momentu jej

wejścia w życie istniała powinność - zgodnie z zasadą bezpośredniego stosowania

nowej ustawy – jej stosowania w toku całego wszczętego pod rządami tej ustawy

postępowania

egzekucyjnego.

Żaden

z

przepisów

omawianej

ustawy

o komornikach sądowych i egzekucji nie daje podstaw do przyjęcia, aby wszczęte

pod rządem tej ustawy postępowanie egzekucyjne regulowane było nadal przez

dawny reżim prawny. Stosowanie obowiązującej ustawy odpowiada typowej

sytuacji działania aktu prawnego, które to działanie – jeśli przepisy nie stanowią

inaczej – zawsze dotyczy aktualnego stanu prawnego, czyli działania przepisów

w takim kształcie, jaki w danym czasie obowiązuje. W świetle przepisów ustawy

o komornikach sądowych i egzekucji uległa zmianie zarówno pozycja ustrojowa

komornika jak i system finansowania egzekucji. Poza ustawami nowelizacyjnymi –

wskazanymi przez Sąd Okręgowy – przepisy tej ustawy stanowiły przedmiot

licznych wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego. Jednakże ten

miarodajny – w odniesieniu do przeprowadzonego postępowania egzekucyjnego –

stan prawny został – w tym zakresie - pominięty przez Sąd Okręgowy przy

formowaniu przedstawionego zagadnienia prawnego, co uzasadnia orzeczenie

o treści na wstępie przytoczonej.