III CZP 43/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 43/09

POSTANOWIENIE

Dnia 25 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

w sprawie z powództwa S. M. P. sp. z o.o. w W.

przeciwko Stowarzyszeniu Autorów ZAiKS w W.

o zapłatę,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 czerwca 2009 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 29 grudnia 2008 r.,

„Czy w procesie o zapłatę wynagrodzenia autorskiego

skierowanego przeciwko organizacji zbiorowego zarządzania

nabywca autorskich praw majątkowych, w celu wykazania

legitymacji czynnej, może domagać się przesłankowego ustalenia, że

zbywca tych praw jest autorem utworu w sytuacji, gdy również

w stosunku do innego twórcy działa domniemanie z art. 8 § 2 ustawy

z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych

(tekst jednolity Dz.U. Nr 90/2006 poz. 631 ze zm.)?”

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

W postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym rozpoznającym apelację

pozwanego - Stowarzyszenia Autorów ZAiKS w W. od wyroku Sądu Okręgowego

w W. z

dnia 27 grudnia 2007 r. pojawiło się istotne, zdaniem tego Sądu,

zagadnienie prawne związane z koniecznością przesądzenia, czy w procesie o

zapłatę wynagrodzenia autorskiego skierowanego przeciw organizacji zbiorowego

zarządzania można ustalać czy zbywca tych praw jest autorem utworu w sytuacji

gdy domniemanie określone w art. 8 § 2 ustawy o prawie autorskim i prawach

pokrewnych działa także na korzyść innej osoby lub osób.

Zagadnienie to powstało w procesie wszczętym na podstawie powództwa S.

M. P. Sp. z o.o. z dnia 26 lutego 2004 r. skierowanego przeciwko Stowarzyszeniu

Autorów ZAiKS o ustalenie, że autorskie prawa majątkowe do utworu słownomuzycznego pt. „P. ", którego autorami są D. K. (autor muzyki) oraz K. R. – K.

(autor słów) przysługują S. M. P. Sp. z o.o. z siedzibą w W. oraz Spółce K. P. & P.

Sp. z o.o. z siedzibą w W. Ostatecznie, po zmianie powództwa, powód domagał się

zasądzenie od pozwanego ZAiKS na swoją rzecz kwoty 506 979,03 zł z odsetkami

ustawowymi z tytułu zainkasowanych przez pozwanego od użytkowników

niewypłaconych

powodowi

wynagrodzeń

przysługujących

za

lecz

eksploatację

wspomnianego wyżej utworu.

W uzasadnieniu swojego żądania powód wskazał, że jest następcą prawnym

uprawnionych do utworu słowno muzycznego do którego nabył autorskie prawa

majątkowe. Na podstawie umowy z dnia 11 marca 2003 r. D. K. przeniósł na

powoda autorskie prawa majątkowe do utworu oryginalnego pt. „L.” oraz do

wszelkich jego opracowań. Natomiast na podstawie umowy z dnia 6 czerwca

2003 r. powód zawarł z K. P. & P. Sp. z o.o. w W. umowę Co-Publishingu, na mocy

której nabył udział w autorskich prawach majątkowych do utworu pt. „P.”

przysługujących autorce K. R. (K.). Prawa te na mocy wcześniejszej umowy z dnia

2 stycznia 2003 r. Spółka K. P. & P. nabyła od autorki K. R.

Pozwany odmówił przyjęcia do rejestracji utworu pt. „P.” z uwagi na

posiadanie umowy z 27 września 1999 r. zawartej pomiędzy wydawcą U.M. P. P.

Sp. z o.o. a K. S.-R., z której wynikało, że ten utwór zostanie zarejestrowany, jako

utwór słowno-muzyczny łączny, a podział autorskich praw majątkowych wynosić

będzie: 50% G. B. (muzyka) i 50% K. (słowa).

Utwór „P. " znalazł się na płycie (albumie fonograficznym) wydanym

wspólnie przez K. R. i G. B. pt. „K. & B." jako oryginalny utwór tych twórców (

kompozycji G. B. słowa K. R). Album „K. & B." został wydany przez wytwórnię

płytową BMG Poland, po uzyskaniu zgody na rozpowszechnianie stworzonych

opracowań oraz na eksploatację utworu „P. " od Spółki U. M. P. P. sp. z o.o.

reprezentującą na terytorium Polski autorskie prawa majątkowe i zależne do

utworów oryginalnych autorstwa G. B., na mocy umowy zawartej z P. E. we Francji.

Utwór ten został zgłoszony do pozwanego przez wydawcę albumu BMG

Poland Sp. z o.o. ze wskazaniem autorów utworu G. B. i K. R. Formalnie utwór nie

został zarejestrowany przez pozwanego, wobec nie złożenia do ZAiKS-u formularzy

zgłoszeniowych oraz własnoręcznie podpisanego przez wszystkich autorów

egzemplarza zapisu nutowego utworu tzw. „fortepianówki" i egzemplarza tekstu.

Autorka tekstu spełniła te wymogi formalne, nie uczynił tego G. B., wskazywany

jako autor muzyki.

Pozwane Stowarzyszenie uzyskało od organizacja zbiorowego zarządzania

autorskimi prawami majątkowymi S., działającym na terenie byłej Jugosławii,

informację, że utwór „P. " jest utworem zgłoszonym w tej organizacji pod ochroną

prawną i do zbiorowego zarządzania w 1990 r., jako utwór o tytule oryginalnym „L.”

Pod tym tytułem utwór został wydany i wprowadzony do obrotu na kasetach

magnetofonowych na terytorium byłej Jugosławii w 1992 r.

Zarówno G. B. jak i reprezentujący jego prawa autorskie majątkowe

francuska filia Koncernu U., jako jego oryginalny publisher czy U. M. P. sp. z o.o.

jako sub-publisher na terytorium Polski nie potwierdzili w żaden sposób praw G. B.

do utworu ani nie zgłosili z tytułu autorstwa muzyki utworu jakichkolwiek roszczeń.

Pozwany w wyniku wątpliwości co do autorstwa utworu pt. „P. " w zakresie

warstwy muzycznej odmówił powodowi wypłacenia zainkasowanych wpływów z

tytułu korzystania z utworu wskazując, że istniejące wątpliwości, kto jest autorem

muzyki utworu „P. " może rozstrzygnąć tylko sąd.

Sąd Okręgowy uznał, że powództwo jest uzasadnione co do zasady oraz co

do wysokości i zasądził od pozwanego na rzecz powoda dochodzoną kwotę

z ustawowymi odsetkami. Sąd I instancji uznał, że powód ma legitymację czynną

do dochodzenia roszczeń majątkowych z tytułu wykonań utworu „P. ". Wynika ona

z umów zawartych z autorami utworu -warstwy muzycznej z D. K. i warstwy słownej

- pośrednio z K. R. Wobec ustalenia, na podstawie opinii biegłego, tożsamości

kompozycji stanowiącej warstwę muzyczną utworu słowno - muzycznego ,,P. " z

kompozycją stanowiącą warstwę muzyczną utworu „L.", zgłoszenie w ZAiKS-ie do

ochrony utworu „P. " autorstwa wskazanego w formularzu deklaracyjnym z 29

kwietnia 2003 r. Sąd uznał za prawidłowe, a odmowę rejestracji utworu i wypłaty

kwot z wykonań utworu za nieuzasadnione.

Przedstawiający zagadnienie prawne Sąd Apelacyjny wskazał, że dla

rozstrzygnięcia sprawy niezbędne jest przesadzenie, czy powód skutecznie nabył

autorskie prawa majątkowe, co z kolei będzie możliwe jedynie po ustalenie, czy D.

K. przysługują prawa autorskie do utworu „P. "

Sąd zwrócił uwagę na to, że w ustalone przez Sąd Okręgowy okoliczności

faktyczne uprawniają

pomiędzy

do

wniosku,

nabywcą autorskich

iż rozstrzygnięcie sporu toczącego się

praw majątkowych, a organizacją zbiorowego

zarządzania o zapłatę wynagrodzenia autorskiego winno być poprzedzone

rozstrzygnięciem, który ze wskazanych kompozytorów jest autorem muzyki do

utworu „P. " – G. B. jako autor utworu pierwotnego, czy też D. K. autor utworu „L.",

a utwór „P. " stanowi jego opracowanie. W tym ostatnim przypadku niezbędne jest

także rozstrzygnięcie czy utwór „L." został w swej części muzycznej stworzony

jedynie przez tego kompozytora, czy też wspólnie z innym autorem (M. J.).

Sąd Okręgowy uznał, iż ustalenie to może nastąpić w toczącym się sporze

o zapłatę i dokonał takiego ustalenia po przeprowadzeniu postępowania

dowodowego na okoliczność tożsamości melodycznej utworów „L." i „P. ". Zdaniem

Sądu Apelacyjnego stanowisko to budzi uzasadnione wątpliwości.

Wprawdzie, jak podkreślił Sąd Apelacyjny w procesie o świadczenie

niejednokrotnie rozpoznawane jest zagadnienie ustalenia prawa uzasadniającego

dochodzone roszczenie, to możliwość taka istnieje jedynie w sytuacji, gdy ma

miejsce tożsamość stron postępowania, zarówno w zakresie ustalenia prawa, jak

i powództwa o świadczenie. Natomiast w rozpoznawanej sprawie podmiotami

postępowania o zapłatę są nabywca autorskich praw majątkowych oraz organizacja

zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Stronami sporu o ustalenie komu

przysługują prawa autorskie do utworu „P. " i to zarówno osobiste jak i majątkowe,

są zaś G. B. wobec którego działa domniemanie o jakim mowa w art. 8 ust. 2 o

prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz D. K. zgłaszający swoje pretensje do

autorstwa utworu „P. " (z uwagi na jego tożsamość w warstwie muzycznej ze

skomponowanym wcześniej przed niego utworem „L.”).

Adresatem roszczenia o ustalenie prawa autorskiego jest podmiot który

kwestionuje prawo twórcy do utworu, lub też pretenduje do tego prawa. Zdaniem

Sądu Apelacyjnego tak skonstruowane podmiotowo powództwo o ustalenie może

rozstrzygnąć spór co do prawa autorskiego warstwy muzycznej utworu „P. ". Przy

czym orzeczenie to rozstrzygałoby kompleksowo spór zarówno w zakresie

autorskich praw osobistych, jak i majątkowych oraz eliminowałoby ewentualne

spory w przyszłości. Orzeczenie to pozwoliłoby także na prawidłową ochronę praw

autorskich przez organizację zbiorowego zarządzania, która mogłaby w sposób

prawidłowy zarządzać prawami autora utworu na przyszłość. Jak słusznie bowiem

wywodzi pozwany, jest on zobowiązany do jednakowego traktowania swoich

członków /art. 106 § 1 prawa autorskiego/ i nie jest uprawniony do rozstrzygania

sporów komu przysługują prawa autorskie do utworu.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego można też bronić poglądu prezentowanego

przez Sąd I instancji, iż dla rozstrzygnięcia sporu o zapłatę wynagrodzenia na rzecz

nabywcy autorskich praw majątkowych za eksploatację utworu w określonym

przedziale czasowym, wystarczające jest ustalenie w oparciu o przeprowadzone

postępowanie dowodowe, a w szczególności opinię biegłego, iż autorem utworu „P.

" jest D. K., albowiem utwór ten charakteryzuje się taką samą linią melodyczną co

utwór „L." A zatem stosownie do treści art. 2 § 1 prawa autorskiego majątkowe

prawa autorskie należą do D. K., a powód jako nabywca jego praw majątkowych

do utworu może domagać się zapłaty wynagrodzenia. W tym kontekście Sąd

Apelacyjny zwrócił uwagę, że zarówno G. B. jak i M. J. (podmiot, który występuje w

niektórych

dokumentach

jako

współautor muzyki co

utworu

„L.”)

zostali

zawiadomieni o toczącym się sporze i mogli dla ochrony swych roszczeń z tytułu

wynagrodzenia autorskiego, w zakresie dochodzonym pozwem, wstąpić do procesu

w charakterze interwenientów ubocznych. A wobec zaniechania aktywności

procesowej ponoszą skutki o jakich mowa w art. 82 w związku z art. 85 k.p.c.

W ocenie Sądu Apelacyjnego jednak, pozwany jako organizacja zbiorowego

zarządzania, nie ma legitymacji biernej w sporze o ustalenie prawa autorskiego.

Konkludując, Sąd Apelacyjny przychyla się do poglądu, że dla wykazania przez

powoda legitymacji czynnej uzasadnionej nabyciem autorskich praw majątkowych

do utworu „P. ", niezbędne jest przedstawienie orzeczenia zapadłego w innym

postępowaniu rozstrzygającym spór o ustalenie, iż to właśnie zbywcy tych praw

D.K. przysługuje to prawo.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Sąd Apelacyjny formułując zagadnienie prawne oczekuje odpowiedzi, która

miałaby przesądzić, czy w procesie o zapłatę wynagrodzenia pomiędzy osobą

reprezentującą autorskie prawa majątkowe twórcy utworu a organizacją zbiorowego

zarządzania prawami autorskimi można ustalać, czy zbywca tych praw jest autorem

utworu w sytuacji gdy domniemanie określone w art. 8 § 2 ustawy o prawie

autorskim i prawach pokrewnych działa także na korzyść innej osoby lub osób.

Odpowiedź na tak sformułowane pytanie zależy jednak od okoliczności

faktycznych, które przesądzają o jej treści. Brak zaś podstaw, do sformułowania

generalnej zasady, która mogłaby znaleźć zastosowanie także w rozpoznawanej

sprawie. Na tak sformułowane zagadnienie prawne Sąd Najwyższy nie mógł więc

udzielić odpowiedzi.

Słusznie Sąd Apelacyjny akcentuje, że ustalanie w formie wyroku sądowego,

kto jest autorem określonego utworu powinno jednoznacznie przesądzać komu

przysługuje ogół praw autorskich osobistych i majątkowych. W takim procesie

powinien więc uczestniczyć każdy, kto może być uznany za autora utworu zgodnie

z domniemaniem określonym z art. 8 ust 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie

autorskim i prawach pokrewnych (jedn. tekst Dz. U z 2006 r., Nr 90, poz. 631 ze

zm.). Nie można przywiązywać zasadniczego znaczenia do faktu, że w aktualnie

toczonym procesie zawiadomiono wszystkie osoby, za którymi przemawia

wspomniane domniemanie oraz to, że jeden z objętych domniemaniem

potencjalnych twórców dzieła nie podejmuje żadnych działań zmierzających do

wykazania, iż to właśnie on jest jego autorem. Z drugiej strony nie można też, co do

zasady, wykluczyć ustalenia autorstwa dzieła w procesie w którym pozwanym

o zapłatę wynagrodzenia za rozpowszechnianie utworu jest organizacja zbiorowego

zarządzania prawami autorskimi.

W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy mamy do czynienia ze złożoną

sytuacją. Jako twórców utworu muzycznego na nośnikach służących jego

rozpowszechnianiu podano zarówno D. K. jak i G. B. Za każdym z potencjalnych

autorów przemawia więc domniemanie z art. 8 § 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r.

Rację ma więc pozwane stowarzyszenie, że bez przesądzenia kto jest autorem

tego dzieła nie może ono wypłacać tantiem, które pobrało za rozpowszechnianie

tego utworu.

Wspomniane domniemanie stwarza każdemu z potencjalnych autorów dzieła

możliwość

obrony

jego

prawa

autorskich.

Z

domniemania

tego

należy

wyprowadzać wniosku, że jedyną drogą do jego obalenia jest proces z udziałem

objętych nim osób, w którym przesądzone zostanie komu przysługują prawa

autorskie do tego dzieła. Nie sposób ustalać autorstwa utworu tylko na potrzeby

wypłaty wynagrodzenia, gdyż w takiej sytuacji nie można by wykluczyć, że jeden

z potencjalnych jego autorów wystąpi z powództwem o ustalenie komu przysługują

wszelkie prawa do spornego utworu. W konsekwencji mogłoby dojść do kolizji

pomiędzy dwoma orzeczeniami sądu. Z tego względu przed ustalenie komu

wypłacić wynagrodzenie za korzystanie z utworu należy ustalić kto jest jego

autorem. Takie ustalenie może odbyć się w procesie, w którym każda z osób, za

którą przemawia domniemanie z art. 8 ustawy o prawie autorskim i prawach

pokrewnych, będzie występowała w charakterze strony, osobiście lub przez osobę

jej prawa reprezentujące. Czy będzie to odrębny proces od tego, który się toczy,

czy też do toczącego się procesu zostaną wezwane zainteresowane osoby jest

kwestią otwartą. W każdym razie wyrok w sprawie wynagrodzenia za korzystanie

ze spornego utworu musi być poprzedzony ustaleniem komu przysługują osobiste

i majątkowe prawa do tego utworu. Warto także podkreślić, że pozwane

stowarzyszenie jest wprawdzie także uprawnione do reprezentowania drugiego

z potencjalnych autorów, to jednak ze względu na art. 106 § 1 wspomnianej

ustawy, który zobowiązuje go do jednakowego traktowania praw swoich członków

oraz innych podmiotów przez siebie reprezentowanych w zakresie zarządzania tymi

prawami lub dochodzenia ich ochrony, jego udział w toczącym się procesie nie

może być uznany za wystarczający dla zapewnienia gwarantowanej przez prawo

ochrony autorom dzieła. Z tego względu w procesie o ustalenie prawa autorskich

do spornego dzieła każda z osób za którymi przemawia domniemanie z art. 8

ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych musi występować osobiście lub

przez osoby które będą reprezentowały tylko jej interesy.

Należy również zwrócić uwagę, że w orzecznictwie i doktrynie dopuszcza się

możliwość ustalenia stosunku prawnego lub prawa w procesie, w którym stronami

nie są podmioty stosunku prawnego lub prawa, które ma być ustalone (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z 30 października 2008 r., II CSK 233/08 oraz z dnia

27 stycznia 2004 r., II CK 387/02 nie publikowane). W sytuacji gdy proces

o ustalenie toczy się pomiędzy innymi podmiotami niż te, którym z punktu widzenia

prawa

materialnego

ma

przysługiwać

określone

prawo,

warunkiem

jego

dopuszczalności powinna być ocena tego, czy w takim procesie każdy

z podmiotów, który może być potencjalnie uprawniony lub być stroną określonego

stosunku prawnego, ma zapewnioną możliwość ochrony swoich interesów. Tylko

wobec tego jeżeli do procesu toczonego bez udziału podmiotu, którego ustalenie

dotyczy, podmiot taki nie mógłby zostać dopuszczony, należałoby ustalenie

prowadzić w odrębnym procesie.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c.

oraz art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U.

Nr 240, poz. 2052 ze zm.), orzekł jak w sentencji postanowienia.