III CZP 43/03 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 17 lipca 2003 r., III CZP 43/03

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Iwona Koper

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa – Ministra Finansów

przeciwko "C.Ł." S.A. w Ł. o zapłatę, i z powództwa wzajemnego "C.Ł." S.A. w Ł.

przeciwko Skarbowi Państwa – Ministrowi Finansów o zapłatę, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 17 lipca 2003 r., przy udziale

prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 17 marca

2003 r.:

"1. Czy w sytuacji gdy została zawarta umowa kredytowa pomiędzy bankiem a

przedsiębiorstwem państwowym na cele sfinansowania inwestycji gospodarczej, a

zatem roszczenia banku z tytułu tej umowy związane byłyby z prowadzeniem

działalności gospodarczej, a następnie umowa ta została poręczona przez Skarb

Państwa, który uregulował niespłacone przez dłużnika – przedsiębiorstwo

państwowe – raty kredytu, to czy termin przedawnienia roszczenia regresowego

poręczyciela – Skarbu Państwa – wobec dłużnika wynosi trzy lata czy dziesięć lat,

2. czy dochodzenie przez Skarb Państwa roszczenia regresowego z tytułu

poręczenia w drodze egzekucji administracyjnej, w toku której uchylono w trybie

skargowym postanowienie o odmowie jej umorzenia w związku z brakiem podstawy

prawnej do prowadzenia egzekucji administracyjnej wierzytelności z tytułu

poręczenia kredytu – przerywa bieg tego przedawnienia ?"

podjął uchwałę:

1. Roszczenie nabyte przez poręczyciela na podstawie przepisu art. 518 §

1 pkt 1 k.c. przedawnia się w terminie przewidzianym dla przedawnienia

roszczenia wierzyciela wobec dłużnika głównego.

2. Dochodzenie przez Skarb Państwa roszczenia cywilnoprawnego w

drodze niedopuszczalnej egzekucji administracyjnej nie przerywa biegu

przedawnienia tego roszczenia.

Uzasadnienie

Przedsiębiorstwo Przemysłu Chłodniczego w Ł. zawarło w 1989 r. z Bankiem

Gospodarki Żywnościowej – Oddziałem Wojewódzkim w Ł. umowę o kredyt na

finansowanie zadania inwestycyjnego, które miało być ukończone do czerwca

1992 r. Kredytobiorca zobowiązał się spłacać uzyskany kredyt wraz z odsetkami w

ratach rocznych do 2001 r. W okresie zawierania umowy kredytowej obie strony

miały status prawny jednostek gospodarki uspołecznionej (art. 33 § 1 k.c.),

podlegających państwowemu arbitrażowi gospodarczemu. Termin przedawnienia

roszczeń między nimi wynosił jeden rok (art. 118 k.c.). Zmiany w zakresie terminu

przedawnienia między tymi podmiotami wprowadził przepis art. 8 ustawy z dnia 28

lipca 1990 r. o zmianie ustawy – kodeks cywilny (Dz.U. Nr 58, poz. 321), zgodnie z

którym, do roszczeń powstałych przed dniem wejścia w życie tej ustawy, tj. przed

dniem 1 października 1990 r., i jeszcze nie przedawnionych, które ze względu na

strony

stosunków,

z

jakich

wynikały,

przedawniły

się

według

przepisów

dotychczasowych z upływem jednego roku, stosuje się przepis art. 118 k.c. o

przedawnieniu trzyletnim. Dla każdej raty kredytu, której termin był ściśle określony,

termin przedawnienia wynosił trzy lata i zaczynał bieg od dat wskazanych w

umowach. Za wierzytelność wynikającą z umowy kredytowej poręczenia udzielił

Skarb Państwa – Minister Finansów (umowa poręczenia z dnia 9 listopada 1990 r.) i

następnie – wykonując zobowiązanie poręczycielskie – wpłacił całą należność

kredytową wraz z odsetkami (spłata ta nastąpiła w okresie od czerwca 1991 r. do

stycznia 1993 r.).

Skarb Państwa – poręczyciel wystawił tytuły wykonawcze przeciwko następcy

prawnemu kredytobiorcy w celu dochodzenia w trybie egzekucji administracyjnej

należności wynikających z wykonania obowiązku poręczycielskiego. W ten sposób

Skarb Państwa wyegzekwował od strony pozwanej kwotę ponad 2 000 000 zł.

Naczelny Sąd Administracyjny uchylił postanowienie Izby Skarbowej o odmowie

umorzenia egzekucji administracyjnej, uznając, że roszczenia powoda mają

charakter cywilnoprawny i mogą być dochodzone przed sądem powszechnym.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo Skarbu Państwa – Ministra Finansów ze

względu na przedawnienie tego roszczenia (art. 118 k.c.). Rozpoznając apelację,

Sąd Apelacyjny powziął zasadnicze wątpliwości prawne, które sformułowane

zostały w przedstawionym Sądowi Najwyższemu zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy ustosunkować się do tego fragmentu uzasadnienia

zagadnienia prawnego przedstawionego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia,

w którym Sąd Apelacyjny nawiązuje do „ogólnej koncepcji i natury prawnej

roszczenia regresowego”. Ta część argumentacji prawnej Sądu Apelacyjnego nie

może być brana w ogóle pod uwagę, ponieważ dotyczy innej instytucji prawnej niż

instytucja analizowana w pierwszej części przedstawionego zagadnienia prawnego.

Należy wyraźnie stwierdzić, że instytucja subrogacji legalnej czyli wstąpienie w

prawa zaspokojonego wierzyciela (cessio legis; art. 518 k.c.) nie może być

utożsamiana z instytucją regresu, związaną przede wszystkim z zobowiązaniami

solidarnymi (art. 376, 378 k.c.). W literaturze prawa cywilnego tworzy się,

oczywiście, ogólniejsze pojęcie regresu, tzw. regresu w znaczeniu szerszym, które

obejmować

może

katalog

roszczeń

służących,

najogólniej

biorąc,

celowi

kompensacyjnemu, a więc uzyskaniu przez uprawniony podmiot tego, co zostało

świadczone innej osobie z reguły w wykonaniu określonego zobowiązania. Różne

mogą być źródła i prawna natura roszczeń kompensacyjnych, np. mogą one

wynikać ex lege lub ex contractu, łączy je jedynie wspomniany motyw

kompensacyjny. Do regresu w znaczeniu szerokim może być zaliczona, i tak też

czyni się w literaturze, subrogacja przewidziana w art. 518 k.c., ponieważ służy ona

także osiągnięciu celu kompensacyjnego. Roszczenie regresowe w sensie ścisłym,

przewidziane w art. 376 i 378 k.c., mają charakter samoistny w tym znaczeniu, że

powstają dopiero w razie wystąpienia określonego zdarzenia prawnego w postaci

wykonania zobowiązania przez jednego z dłużników solidarnych lub przyjęcia

świadczenia przez jednego z wierzycieli solidarnych i ich los prawny nie zależy od

wcześniej istniejącego stosunku obligacyjnego między płacącym, tzw. dłużnikiem

regresowym a zaspokojonym wierzycielem tego podmiotu. W związku z tym do

omawianych roszczeń regresowych należy stosować wszystkie reguły odnoszące

się do przedawnienia roszczeń, a zwłaszcza dotyczące rozpoczęcia biegu

przedawnienia (art. 120 k.c.) i terminu przedawnienia (art. 118 k.c.). Wypada jednak

zauważyć, że od odpowiedniej konfiguracji podmiotowej stosunku obligacyjnego

mogłoby w istocie zależeć to, czy w określonej sytuacji wystąpi regres w znaczeniu

szerokim (subrogacja w rozumieniu art. 518 k.c.), czy regres w znaczeniu ścisłym,

mimo że w obu wypadkach odmienne kategorie roszczeń służą podobnemu celowi

kompensacyjnemu.

Poręczyciel

wykonujący

zobowiązanie

poręczycielskie

wynikające z mocy poręczenia (art. 876 k.c.) wstępuje wobec dłużnika głównego w

prawa zaspokojonego wierzyciela (art. 518 § 1 pkt 1 k.c.), natomiast wobec

współporęczyciela (dłużnika solidarnego, art. 366 § 1 k.c.) zachowuje roszczenie

regresowe przewidziane w art. 376 k.c.

W rezultacie należy stwierdzić, że zagadnienie jurydycznej samoistności

roszczeń regresowych w znaczeniu ścisłym nie może być argumentem w zakresie

odnoszącym się do zagadnienia przedawnienia roszczeń powstających na

podstawie art. 518 k.c. Chodzi tu o odrębny prawnie typ roszczenia nie

podlegającego reżimowi roszczeń regresowych w znaczeniu ścisłym.

Przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne

sprowadza się w istocie do odpowiedzi na pytanie, w jakim terminie przedawnia się

roszczenie subrogacyjne poręczyciela wynikające z art. 518 § 1 pkt 1 k.c., nabyte

wobec dłużnika głównego (kredytobiorcy) po wykonaniu obowiązku wynikającego z

umowy poręczenia (art. 876 § 1 k.c.) i czy ma znaczenie prawne fakt, że roszczenie

główne, jako związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, przedawnia się

z upływem trzech lat (art. 118 k.c.), natomiast wierzytelność kredytowa banku

objęta została poręczeniem Sądu Państwa.

U podstaw instytucji subrogacji ustawowej leży kilka zasad konstrukcyjnych.

Po

pierwsze,

ukształtowany

wcześniej

stosunek

obligacyjny

między

wierzycielem a dłużnikiem trwa nadal po zaspokojeniu roszczenia tego wierzyciela

przez osobę trzecią, nowy wierzyciel (spłacający) kontynuuje zatem ten sam

jurydycznie stosunek obligacyjny do czasu uzyskania świadczenia od dłużnika.

Spełnienie świadczenia do rąk wierzyciela przez osobę trzecią nie jest więc

zdarzeniem powodującym wykreowanie nowego stosunku obligacyjnego między

nowym wierzycielem a dłużnikiem.

Po drugie, podmiot subrogowany po wykonaniu zobowiązania wstępuje w

sytuację prawną wierzyciela wobec dłużnika, dochodzi zatem do zachowania

tożsamości więzi prawnej łączącej dłużnika z zaspokojonym wierzycielem ze

wszystkimi elementami tej więzi, w tym – wierzytelności (por. np. uzasadnienie

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 1985 r., III CRN 148/85, OSNCP 1986,

nr 3, poz. 34). Subrogacja ustawowa prowadzi więc do wstąpienia subrogowanego

ex lege w istniejącą już prawnie ukształtowaną wierzytelność poprzednio

uprawnionego.

Po

trzecie,

subrogacja

następuje

jedynie

w

zakresie

dokonanego

zaspokojenia poprzedniego wierzyciela, który determinowany jest rozmiarem

spełnionego świadczenia przez subrogowanego.

Po czwarte, z subrogacją łączy się reguła wyrażona w art. 518 § 3 k.c. (nemo

subrogat contra se). Subrogacja w zakresie części spełnionego świadczenia

oznacza, że wierzyciel nie może ponieść negatywnych konsekwencji w zakresie

dochodzenia roszczenia nie objętego skutkami subrogacji.

Instytucja

subrogacji

ustawowej

została

uregulowana

jedynie

fragmentarycznie w przepisach kodeksu cywilnego i przepisach szczególnych,

przewidujących przypadki subrogacji, dlatego w literaturze nie kwestionuje się

potrzeby i możliwości stosowania do niej odpowiednio przepisów o cesji (art. 505 i

nast. k.c.). W grupie przepisów, które można zastosować odpowiednio znajdują się

także przepisy dotyczące zarzutów przysługujących dłużnikowi. Zgodnie z art. 513 §

k.c.,

dłużnikowi

przelanej

wierzytelności

przysługują

wobec

nabywcy

wierzytelności wszelkie zarzuty, które miał on przeciwko zbywcy w chwili powzięcia

wiadomości o przelewie. W zakresie subrogacji odpowiednie zastosowanie

omawianego przepisu oznacza, że dłużnik główny może skutecznie zgłaszać

przeciwko subrogowanemu m.in. zarzut przedawnienia roszczenia subrogacyjnego,

jeżeli zarzut taki mógł być zgłoszony w odniesieniu do roszczenia głównego.

Subrogowany natomiast może powoływać się na spowodowanie przerwania biegu

przedawnienia roszczenia głównego w wyniku uznania tego roszczenia przez

dłużnika głównego (art. 123 § 1 pkt 2 k.c.) jeszcze przed wystąpieniem skutków

subrogacji.

Wywody te prowadzą do wniosku, że zarówno sama konstrukcja subrogacji

ustawowej, jak i możliwość stosowania do niej przepisów o cesji, dotyczących m.in.

zarzutów dłużnika, pozwalają usprawiedliwić tezę, iż dłużnik może powoływać się

na

przedawnienie

roszczenia

subrogacyjnego

według

reżimu

prawnego

przewidzianego dla przedawnienia roszczenia zaspokojonego wierzyciela.

Poręczyciel wykonujący zobowiązanie poręczycielskie wynikające z umowy

poręczenia wstępuje w prawa zaspokojonego wierzyciela (art. 518 § 1 pkt 1 k.c.).

Jest to klasyczny przypadek subrogacji ustawowej. Z chwilą wykonania obowiązku

poręczycielskiego ustaje obowiązek świadczenia dłużnika głównego wobec

wierzyciela. Poręczyciel znajduje się w sytuacji prawnej zaspokojonego wierzyciela,

niezależnie od tego, czy i jaki wewnętrzny stosunek obligacyjny istniał wcześniej

między nim a dłużnikiem głównym (np. stosunek zlecenia). Nie ma też znaczenia,

czy poręczenia udzielono odpłatnie lub nieodpłatnie oraz jaki był status prawny

poręczyciela.

Jak

wspomniano,

dłużnik

główny

może

podnosić

wobec

podmiotu

subrogowanego (poręczyciela) zarzuty, którymi dysponował wcześniej wobec

dłużnika głównego, w tym zarzut przedawnienia roszczenia (art. 117 § 1 k.c.), i to w

takiej postaci, w jakiej zarzut ten przysługiwałby wobec dłużnika głównego. Jeżeli

zatem

poręczeniem

prowadzeniem

objęto

działalności

roszczenie

gospodarczej

główne

w

wierzyciela

rozumieniu

art.

związane

z

to

k.c.,

przewidziany w tym przepisie termin przedawnienia roszczenia głównego jest

miarodajny

również

dla

określenia

terminu

przedawnienia

roszczenia

subrogacyjnego. Dla przyjęcia takiego rozwiązania nie jest niezbędne ustalenie, że

poręczyciel udzielił poręczenia również w ramach prowadzonej działalności

gospodarczej. W rezultacie należy stwierdzić, że roszczenie nabyte przez

poręczyciela na podstawie przepisu art. 518 § 1 pkt 1 k.c. przedawnia się w terminie

przewidzianym dla przedawnienia roszczenia wierzyciela wobec dłużnika głównego.

W związku z tym nietrafne są próby uzasadnienia stanowiska, że konsekwencje

prawne subrogacji poręczyciela nie obejmują biegu i terminów przedawnienia

roszczenia subrogacyjnego. Odmiennego od przyjętego w uchwale stanowiska nie

można przekonywająco usprawiedliwić powołaniem się na charakter zobowiązania

poręczyciela, pozycję Skarbu Państwa w obrocie prawnym lub konstruowaniem

związku między stworzonym przez Skarb Państwa silnym zabezpieczeniem

wierzytelności kredytowej a potrzebą przyjmowania dłuższego (dziesięcioletniego)

terminu

przedawnienia

roszczenia

subrogacyjnego

przysługującego

temu

podmiotowi.

Z ustaleń Sądów wynika, że Skarb Państwa wykonał zobowiązanie

poręczycielskie w 1993 r. i w tym czasie wstąpił w prawo zaspokojonego

wierzyciela. Skutek subrogacji poręczyciela nastąpił więc w okresie, w którym nie

obowiązywała jeszcze ustawa z dnia 8 maja 1997 r. o poręczeniach i gwarancjach

udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre osoby prawne (Dz.U. Nr 79, poz.

484 ze zm.). W art. 44 tej ustawy przewidziano, że do egzekucji wierzytelności

Skarbu Państwa, powstałych w wyniku wykonania umowy poręczenia, stosuje się

przepisy ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w

administracji (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 36, poz. 161 ze zm.). De lege lata na

podstawie dokumentów związanych z wierzytelnością Skarbu Państwa z tytułu

wykonania poręczenia minister właściwy do spraw finansów publicznych może

wystawić tytuł wykonawczy zawierający elementy określone w art. 44 ust. 2 ustawy

o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre

osoby prawne. W 1998 i 2000 r. Skarb Państwa – Minister Finansów wystawił

administracyjne tytuły wykonawcze i podjął czynności zmierzające do dochodzenia

należności subrogacyjnej według przepisów o egzekucji administracyjnej. Naczelny

Sąd Administracyjny uchylił jednak postanowienia Izby Skarbowej o odmowie

umorzenia postępowania egzekucyjnego. Nie było zatem wątpliwości, że egzekucja

administracyjna wspomnianych należności cywilnoprawnych Skarbu Państwa była

niedopuszczalna w chwili wystawienia administracyjnych tytułów wykonawczych

(art. 59 § 1 pkt 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji). Posłużenie

się

przez

wierzyciela

wykonawczego

w

celu

dokumentem

wszczęcia

nie

mającym

egzekucji

cech

legalnego

administracyjnej

tytułu

należności

cywilnoprawnych nie może wywołać skutku prawnego w postaci przerwania biegu

przedawnienia roszczenia (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.). Dlatego należy stwierdzić, że

dochodzenie przez Skarb Państwa roszczenia cywilnoprawnego w drodze

niedopuszczalnej egzekucji administracyjnej, co do której występują podstawy do jej

umorzenia, nie przerywa biegu przedawnienia tego roszczenia.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione

zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).