III CZP 39/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 39/05

POSTANOWIENIE

Dnia 22 lipca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Wojskowej Agencji Mieszkaniowej Oddziału Regionalnego w G.

przeciwko I. K., B. K., A. K. i J. C.

o eksmisję, na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 22 lipca 2005 r., na skutek

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w S. postanowieniem z

dnia 8 marca 2005 r., sygn. akt IV Cz (…):

„Czy sprawy o eksmisję z lokalu mieszkalnego należą do kategorii spraw, o których

mowa w art. 5051 pkt 1 k.p.c. i podlegają rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym ?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy powziął wątpliwość przedstawioną w przytoczonym na wstępie

zagadnieniu

prawnym,

rozpoznając

zażalenie

powódki

na

zarządzenie

przewodniczącego w Sądzie pierwszej instancji o zwrocie pozwu, ze względu na

niewykonanie wezwania złożenia tego pisma na urzędowym formularzu. Argumentował,

że z art. 5051 pkt 1 k.p.c. wynika, iż przedmiotem spraw rozpoznawanych w

postępowaniu uproszczonym są roszczenia wynikające ze wszelkich umów i tej

przesłance odpowiada umowa najmu zawarta z pozwaną I. K., po wygaśnięciu której

pozwani mieli obowiązek zwrócić powodowi lokal mieszkalny zajmowany już bez tytułu

prawnego. Choć umowa taka może stanowić źródło roszczenia o wydanie spornego

lokalu to brak podstaw do wniosku, iż tego rodzaju sprawy powinny być prowadzone w

postępowaniu uproszczonym, gdyż art. 5044 k.p.c. wyłącza stosowanie w tym

postępowaniu odrębnym przepisów o interwencji głównej i ubocznej, o przypozwaniu

(art. 75 – 78 k.p.c.) oraz o przekształceniach podmiotowych (art. 194 – 196 k.p.c. i 198

k.p.c.), a pozostają z nim w sprzeczności unormowania zawarte w art. 15 ust. 2 i 3

ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r., o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie

gminy i o zmianie kodeksu cywilnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze

zm. - dalej „ustawy ”).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o zakwaterowaniu Sił

Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 116, poz. 1203 ze zm.), która weszła w

życie dnia 1 lipca 2004 r. wprowadziła do ustawy art. 1a, zgodnie z którym jej przepisów

nie stosuje się do lokali będących w dyspozycji Agencji Mienia Wojskowego. Należy

jednak podzielić wyrażony w literaturze pogląd, że przepis ten nie stosuje się do oceny

skutków związanych z powstaniem, zmianą lub ustaniem prawa najmu do lokalu

mieszkalnego przed jej wejściem w życie, a wypowiedzenie przedmiotowego stosunku

najmu nastąpiło w dniu 14 maja 2004 r. ze skutkiem od dnia 30 czerwca 2004 r. Ustawa

ma więc w sprawie zastosowanie w dalszym ciągu w zakresie, w jakim obowiązujące

przed dniem 1 lipca 2004 r. przepisy ustawy z dnia 22 czerwca1995 r., o

zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jednolity: Dz. U. z 2005 r.

Nr 41, poz. 398 – dalej „ustawy o zakwaterowaniu”) nie stanowiły inaczej (np. art. 29

ustawy o zakwaterowaniu w brzmieniu obowiązującym do 30 czerwca 2004 r. w zw. z

art. 38 ustawy; por. także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 czerwca 1999 r. K

34/98, OTK 1999, nr 5, poz. 94).

Na gruncie prawa materialnego w literaturze czyni się rozróżnienie pomiędzy

konkretnym obowiązkiem a długiem oraz roszczeniem a wierzytelnością. Powinne

zachowanie wynajmującego polega na tym, aby dać najemcy używanie rzeczy i w tym

celu spoczywa na wynajmującym szereg konkretnych obowiązków, np. wydania rzeczy

w terminie umówionym lub utrzymania przedmiotu najmu w stanie nadającym się do

użytku. Świadczenie wynajmującego nie stanowi prostej sumy działań podjętych w

wykonaniu poszczególnych obowiązków, lecz jest wynikiem wykonania wszystkich, a w

każdym razie tych, które z uwagi na treść stosunku najmu mają charakter obowiązków

istotnych.

Korelatem długu wynajmującego jest wierzytelność najemcy, tj. aby ten pierwszy

zezwolił uprawnionemu na korzystanie z przedmiotu najmu w określonym czasie. Z tego

tytułu służy najemcy wiele roszczeń, np. o wydanie wynajętej rzeczy, oraz powstające

później w zależności od rozwoju konkretnej sytuacji, o wykonanie napraw obciążających

wynajmującego. Dla utrzymania świadczenia dłużnika, tj. wynajmującego, w rozmiarach

ustalonych treścią omawianego stosunku najmu ustawa nakłada na wierzyciela

konkretne obowiązki np. najemca z chwilą zakończenia stosunku najmu ma obowiązek

zwrócić rzecz najętą.

Niewykonanie

obowiązku

zwrotu

przedmiotu

najmu

nie

jest

wprawdzie

niespełnieniem przez najemcę świadczenia własnego, niemniej jest niewykonaniem,

względnie nienależytym wykonaniem zobowiązania. Z tego względu wynajmujący może

dochodzić zwrotu rzeczy (ma roszczenie), która została wynajęta na podstawie art. 675

§ 1 k.c. Umowa wywołuje bowiem skutki prawne nie tylko w niej wyrażone, lecz również

te, które wynikają z ustawy z zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów

(art. 56 § 1 k.c.).

Wynajmującemu przysługuje roszczenie o wydanie lokalu mieszkalnego po

ustaniu umownego stosunku najmu, bez względu na to, czy jest jej właścicielem. Może

żądać wydania rzeczy także wtedy, gdy właścicielem jest najemca, jeżeli tylko

wynajmującemu

przysługuje

uprawnienie

do

korzystania

z

rzeczy,

np.

jako

użytkownikowi. Jeżeli wynajmujący jest właścicielem rzeczy najętej, niezależnie od

roszczenia o zwrot rzeczy z tytułu zakończenia najmu (por. uzasadnienie wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 17 listopada 2004 r., IV CK 211/04, niepubl.), przysługuje mu

roszczenie windykacyjne (art. 222 § 1 k.c.).

Zawarte w art. 5051 k.p.c. pojęcie „roszczenie” jest jednak użyte w znaczeniu

procesowym, obejmującym każde żądanie zawarte w powództwie (por. uzasadnienie

wyroku z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 527/02, OSNC 2002, nr 12, poz. 159 i uchwały z

dnia 20 listopada 2003 r., III CZP 77/03, OSNC 2004 r., nr 7-8, poz. 109).

Gdy więc źródłem roszczenia o wydanie lokalu mieszkalnego od byłego najemcy

jest art. 675 k.c., to występuje „roszczenie z umowy” i wtedy może on być uprawniony

do otrzymania od gminy lokalu socjalnego na podstawie art. 14 ustawy. Jeżeli natomiast

powód jako podstawę swego roszczenia o wydanie wskazuje fakt istnienia własności

rzeczy, wówczas sprawa niewątpliwie nie jest objęta unormowaniem zawartym w art.

5051 pkt 1 k.p.c. W praktyce najczęściej – i tak jest w rozpoznawanej sprawie pozwanymi w procesie o opróżnienie lokalu są nie tylko osoby, z którymi powód

pozostawał w stosunku najmu, lecz i dalsze, zamieszkujące w lokalu na innej podstawie,

np. w następstwie stosunku rodzinnego z najemcą. Uogólniając stwierdzić trzeba, że nie

można w sposób generalny ocenić charakteru roszczenia o wydanie lokalu

mieszkalnego jako wynikającego z umowy bez odniesienia się do jego podstawy

powołanej na uzasadnienie tego żądania.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 20 listopada 2003 r., III CZP

77/03 (OSNC 2004 r., nr 7-8, poz. 109) wyjaśnił, że warunkiem kwalifikacji danego

roszczenia na gruncie art. 5051 pkt 1 k.p.c. jest istnienie normatywnego stosunku

wynikania pomiędzy roszczeniem a umową. W ujęciu procesowym przez wyrażenie

„roszczenie wynikające z umowy” należy rozumieć stan, w którym umowa jest

bezpośrednio normatywnym podłożem uprawnienia. Nie chodzi przy tym wyłącznie o

roszczenie wynikające z treści określonej umowy, lecz także o roszczenia wynikające z

przepisów dotyczących tej czynności prawnej.

Kodeks postępowania cywilnego rozróżnia jednak sprawy o roszczenia

wynikające z umów (art. 5051 k.p.c.) od spraw o roszczenia ze stosunku prawnego (art.

476 § 1 k.p.c.), przy czym to ostatnie pojęcie ma szerszy zakres. Na gruncie

procesowym roszczenie wynikające z umowy wynika zatem z treści umownego

stosunku prawnego, do którego ustawa nie wprowadza uprawnień dla jednej z jego

stron (w tym wypadku najemcy), których adresatem są osoby trzecie. Wprawdzie

wówczas w sensie materialnym roszczenie takie wynika dalej z umowy, to jednak w

ujęciu procesowym jest tylko objęte stosunkiem najmu, lecz nie umową najmu.

O przynależności spraw do postępowania uproszczonego oczywiście decyduje

prawo procesowe i z tego względu wyraźna kolizja pomiędzy przepisami ustawy a

kodeksem postępowania cywilnego w zakresie dopozwania i udziału gminy w sprawie o

opróżnienie lokalu ma logiczne wytłumaczenie. W procesie bowiem, w którym w

rachubę wchodzi dopozwanie innych osób bądź uprawnienie pozwanego uzyskania

lokalu socjalnego, postępowanie uproszczone jest wyłączone.

Wykładnia, że sprawa przeciwko byłemu najemcy bądź podnajemcy podlegałaby

w takim wypadku rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym, a przeciwko dalszym

osobom zajmującym ten lokal, z którymi wynajmującego nie wiązała umowa, byłaby

rozstrzygana w postępowaniu zwykłym godziłaby w zasadę ekonomii procesu.

Wprawdzie rodzaj spraw podlegających rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym

został wyodrębniony przede wszystkim według kryterium przedmiotowego oraz

wartościowego, niemniej celem tego unormowania jest, aby postępowanie przebiegało

szybko i bez zbędnych komplikacji. Z tego względu immanentną cechą tego

postępowania są wynikające z art. 5044 § 1 k.p.c. bezwzględne zakazy przedmiotowej

zmiany powództwa, zmian podmiotowych, interwencji głównej i ubocznej oraz

przypozwania.

Ponadto z unormowania zawartego w art. 5057 k.p.c. wynika, że jeżeli sprawa jest

szczególnie zawiła sąd może rozpoznać ją z pominięciem przepisów działu VI tytułu VII

księgi pierwszej kodeksu postępowania cywilnego. Rozpoznaniu z wyłączeniem

przepisów o postępowaniu uproszczonym podlega także sprawa, w której sąd uznał, że

jej rozstrzygnięcie wymaga wiadomości specjalnych i dopuścił dowód z opinii biegłego.

Tak więc ustawodawca upoważnił sąd do odstąpienia od postępowania uproszczonego,

gdy wykluczone jest osiągnięcie jego celów, co oznacza, że nie należy do postępowania

uproszczonego sprawa, w której zostałyby wyłączone zakazy przewidziane w art. 5054 §

1 k.p.c.

Tymczasem na gruncie ustawy ustawodawca przyjął unormowania zapewniające

lokatorom szczególną ochronę, które prowadzą do wniosku, że sprawy o wydanie lokali

mieszkalnych, gdy podstawę roszczenia stanowi zakończenie umownego stosunku

najmu, są wyłączone z zakresu postępowania uproszczonego. Niewątpliwie regulacje

dotyczące dopozwania i udziału gminy w takim procesie muszą być bezwzględnie

stosowane w sprawach o opróżnienie lokali mieszkalnych objętych reżimem ustawy,

gdyż jest to konieczne z uwagi na przyjęte w niej konstrukcje odnoszące się do

obowiązku sądu orzekania z urzędu w przedmiocie uprawnienia do lokalu socjalnego,

który ma każdorazowo zapewnić gmina oraz umożliwienia udziału w sprawie wszystkim

podmiotom, wobec których ma być orzeczony nakaz wydania lokalu.

W rezultacie należy przyjąć, że sprawy o wydanie lokalu mieszkalnego objęte

reżimem ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym

zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.)

nie podlegają rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym. Nie można też art. 14 ust. 1 i

3 oraz 15 ust. 1 ustawy traktować jako przepisów szczególnych w stosunku do

unormowań dotyczących postępowania uproszczonego, skoro dotyczą instytucji

procesowych w nim wyłączonych.

W judykaturze utrwalony jest pogląd, że zagadnienie prawne stanowiące

przedmiot pytania prawnego może dotyczyć tylko takich problemów prawnych, które

pozostają w związku z rozstrzygnięciem sprawy. Obecnie przesłanką odmowy podjęcia

uchwały przez Sąd Najwyższy jest brak konieczności wyjaśnienia zagadnienia

prawnego (art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r., o Sądzie Najwyższym (Dz. U.

Nr 240, poz. 2052 ze zm.).

W postępowaniu uproszczonym ustawodawca wprowadził wyłom od zasady

kolegialnego rozpoznania spraw w postępowaniu przed sądem drugiej instancji (art. 367

§ 3 k.p.c. w zw. z art. 50510 § 1 k.p.c. i jednoosobowy skład sądu dotyczy także

postępowania wywołanego wniesieniem zażalenia (art. 397 § 2 k.p.c.). Już więc na

wstępnym etapie rozpoznania sprawy istotne było, czy sprawa należy do postępowania

uproszczonego, choć występuje w niej też zagadnienie dopuszczalności drogi sądowej

(por. art. 42, 44 i 45 ustawy o zakwaterowaniu). Powódką jest bowiem Wojskowa

Agencja Mieszkaniowa – Oddział Regionalny w G., a pozwanymi osoby zajmujące lokal

mieszkalny pozostający w jej dyspozycji i podlegający przepisom tej ustawy.

Niewłaściwy skład sądu drugiej instancji wywołuje nieważność tego postępowania

(art. 379 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.). Poza tym, jak wyjaśniono w judykaturze,

Sąd Najwyższy odmawia podjęcia uchwały, gdy postanowienie o przedstawieniu

zagadnienia prawnego na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. wydał skład sądu sprzeczny z

przepisami prawa (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2002 r., III

CZP 42/02, OSP 2003, nr 6, poz. 78).

Z tych względów należało przyjąć, że postanowienie o przedstawieniu

zagadnienia prawnego wydał skład sądu sprzeczny z przepisami prawa i odmówić

podjęcia uchwały.