III CZP 37/01 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 23 sierpnia 2001 r., III CZP 37/01

Sędzia SN Maria Grzelka (przewodniczący), Sędzia SN Hubert Wrzeszcz,

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Piotra Ł., Izabelli Ł. i Henryka S.

przeciwko Robertowi Z. i Zdzisławowi P. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 23 sierpnia 2001 r., przy udziale

prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 5

kwietnia 2001 r.:

„Czy w sprawach gospodarczych radca prawny reprezentujący osoby fizyczne

obowiązany jest do złożenia przewidzianego w art. 89 § 3 k.p.c. oświadczenia o

niepozostawaniu w stosunku pracy ?”.

podjął uchwałę:

W sprawie gospodarczej radca prawny reprezentujący przedsiębiorcę,

będącego osobą fizyczną, nie składa oświadczenia przewidzianego w art. 89

§ 3 k.p.c.

Uzasadnienie

W sprawie gospodarczej rozpoznawanej w postępowaniu upominawczym przez

Sąd Rejonowy pełnomocnik pozwanych – radca prawny – nie usunął braku

formalnego pełnomocnictwa procesowego w postaci złożenia oświadczenia

przewidzianego w art. 89 § 3 k.p.c.

Rozpoznając zażalenie kwestionujące istnienie po stronie pełnomocnika

pozwanych tego obowiązku, Sąd Okręgowy przedstawił przytoczone na wstępnie

zagadnienie prawne, w uzasadnieniu którego wskazał wątpliwości nasuwające się

przy interpretacji art. 89 § 3 k.p.c. w związku z art. 4 ust. 1 oraz art. 8 ustawy z dnia

6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz.U. Nr 19, poz. 145 ze zm.), wywołujące

poważne kontrowersje w orzecznictwie sądów powszechnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Źródłem umocowania do reprezentowania strony jest – przy pełnomocnictwie –

wola strony, która udziela pełnomocnictwa procesowego. Instytucja pełnomocnictwa

procesowego pozwala zatem – jak zgodnie podnosi się w literaturze przedmiotu –

na rozszerzenie sfery działania strony w sądowym postępowaniu cywilnym. Do aktu

umocowania pełnomocnika mają zastosowanie normy prawa procesowego,

natomiast stosunek wewnętrzny między mocodawcą a pełnomocnikiem określają

przepisy prawa materialnego. Jest to stosunek będący podstawą pełnomocnictwa.

Pełnomocnik procesowy jest uprawniony do dokonania wszystkich łączących się ze

sprawą czynności procesowych z wyłączeniem tylko czynności wymagających

osobistego udziału tejże strony (art. 91 k.p.c.). Podejmowane przez pełnomocnika

czynności lub działania prawne (nie wszystkie bowiem działania związane z

toczącym się procesem można określić mianem czynności procesowych) wywołują

skutki w sferze prawnej mocodawcy, a nie pełnomocnika. Z istoty pełnomocnictwa

wynika, że jego podstawą jest wzajemne zaufanie reprezentowanego i jego

przedstawiciela, a realizacji tej zasady służy pozostawienie mocodawcy – w

największym zakresie – prawa wyboru pełnomocnika procesowego.

Wskazując w art. 87 k.p.c. szeroki i zróżnicowany kręg osób, które mogą działać

w charakterze pełnomocników, ustawodawca jednocześnie wprowadził liczne

ograniczenia przedmiotowe i podmiotowe. Nie dotyczą one adwokatów. Udzielenie

pełnomocnictwa procesowego adwokatowi nie jest niczym skrępowane.

Stosunek omawianych przepisów kodeksu postępowania cywilnego regulujących

kwestię pełnomocnictwa procesowego do innych ustaw był już przedmiotem

wypowiedzi orzecznictwa i doktryny po wejściu w życie art. 24 ustawy z dnia 23

grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.), który

stanowił, że adwokaci i radcowie prawni mogą świadczyć pomoc prawną i obsługę

prawną podmiotom gospodarczym w zakresie ich działalności gospodarczej. Pomoc

prawna (obsługa) obejmowała także zastępstwo procesowe wykonywane przez

adwokatów lub radców prawnych, którzy zostali włączeni do kręgu osób, mogących

występować w charakterze pełnomocników procesowych. Ustawą z dnia 22 maja

1997 r. o zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 75, poz. 171) wprowadzony został do kodeksu

postępowania cywilnego art. 89 § 3 i dokonane zmiany w obu ustawach

korporacyjnych. W myśl art. 8 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 6 lipca o radcach prawnych,

zawód radcy prawnego może być wykonywany w ramach stosunku pracy, na

podstawie umowy cywilnoprawnej w formach (kancelarii lub spółki) tamże

określonych, z zastrzeżeniem, że pomoc prawną osobom fizycznym radca prawny

może świadczyć tylko w ramach wykonywania zawodu w kancelarii radcy prawnego

lub w spółkach bez jednoczesnego pozostawania w stosunku pracy.

Z powyższego wynika, że w określonych i zróżnicowanych warunkach

wykonywania zawodu radcy prawnego może ulegać pewnemu zatarciu odmienność

wykonywania tego zawodu w porównaniu z wykonywaniem zawodu adwokata. To

zróżnicowanie jest daleko idące, dotyczy bowiem – jak wynika z art. 4 ustawy o

radcach prawnych – rodzaju spraw i zastępowanego podmiotu. Przepisy art. 89 § 3

k.p.c. oraz art. 8 ust. 2 ustawy o radcach prawnych dotyczą świadczenia pomocy

prawnej tylko osobom fizycznym, uzasadnione są więc wysunięte wątpliwości, które

ogniskują się wokół pytania, czy obowiązek złożenia oświadczenia, o którym mowa

w art. 89 § 3 k.p.c., odnosi się także do radcy prawnego reprezentującego

przedsiębiorcę będącego osobą fizyczną.

Przepisy kodeksu postępowania cywilnego regulujące instytucję pełnomocnictwa

nie pozwalają – jak podkreślił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu

siedmiu sędziów z dnia 10 stycznia 1997 r., III CZP 116/96 (OSNC 1997, nr 2, poz.

13) – wyjaśnić statusu prawnego wymienionych w nich zawodowych

pełnomocników. W tym zakresie niezbędne jest odwołanie się do przepisów ustawy

o radcach prawnych. Artykuł 4 ust. 1 tej ustawy stanowi, że wykonywanie zawodu

radcy prawnego polega na świadczeniu pomocy prawnej podmiotom

gospodarczym, jednostkom organizacyjnym oraz osobom fizycznym z wyłączeniem

spraw rodzinnych opiekuńczych i karnych. Termin "podmiot gospodarczy"

wprowadzony został ustawą z dnia 28 grudnia 1988 r. o działalności

gospodarczej. (...) Z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. –

przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 121,

poz. 770) pojęcie „podmiotu gospodarczego” zostało zastąpione pojęciem

„przedsiębiorcy”.

Definicję przedsiębiorcy zawiera art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. –

Prawo działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178), zgodnie z którym

przedsiębiorcą – w rozumieniu ustawy – jest osoba fizyczna, osoba prawna oraz nie

mająca osobowości prawnej spółka prawa handlowego, która zawodowo we

własnym imieniu podejmuje i wykonuje działalność gospodarczą, o której mowa w

ustawie. O pojęciu przedsiębiorcy w postępowaniu w sprawach gospodarczych

stanowi art. 4792 § 1 k.p.c. Wśród przedsiębiorców liczebnie dominującą pozycję

zajmują osoby fizyczne i osoby prawne. Przepis art. 4 ust. 1 ustawy o radcach

prawnych wyraźnie wyodrębnia przedsiębiorców (osoby fizyczne prowadzące

działalność gospodarczą) oraz pozostałe osoby fizyczne (nie będące

przedsiębiorcami). Wyodrębnienie osób fizycznych nie prowadzących działalności

gospodarczej zawiera także art. 13 powołanej ustawy z dnia 22 maja 1997 r. o

zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze i ustawy o radcach prawnych. Jest zatem

zrozumiałe, że również art. 8 ust. 2 ustawy o radcach prawnych zakresem pojęcia

osób fizycznych nie obejmuje osób fizycznych będących przedsiębiorcami w

rozumieniu obowiązujących przepisów.

Na rzecz przedsiębiorców będących osobami fizycznymi radcowie prawni mogli

świadczyć pomoc prawną przed nowelizacją dokonaną powołaną ustawą z dnia 22

maja 1997 r. na podstawie art. 24 ustawy o działalności gospodarczej.

Uregulowaniu zawartemu w ustawie ustrojowej odpowiada postanowienie art. 89 §

3 k.p.c., nakładające obowiązek złożenia oświadczenia tylko w wypadku udzielenia

pełnomocnictwa radcy prawnemu przez osobę fizyczną nie będącą przedsiębiorcą

w rozumieniu powołanych powyżej przepisów. Ponadto można wskazać, że art. 87

§ 2 k.p.c. dopuszcza zastępstwo procesowe przedsiębiorcy przez jego pracownika.

Takie uregulowanie nie pozostaje w oderwaniu od treści ustawy ustrojowej, nie

zawęża prawnie zapewnionego wyboru pełnomocnika procesowego i w warunkach

utrzymującej się odrębności zawodów świadczących pomoc prawną uwzględnia

także potrzebę zabezpieczenia interesów stron.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.