III CZP 34/98 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 34/98

POSTANOWIENIE

Dnia 2 października 1998 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN - M. Słoniewski

Sędziowie:

SN - M. Wysocka

SN - K. Zawada (spraw.)

przy udziale protokólanta: M. Czarneckiej

w sprawie z powództwa J. N.

przeciwko J. K.

o zapłatę 3.000 zł

po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 2 października 1998 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Wojewódzki w W.

postanowieniem z dnia 10 czerwca 1998 r., sygn. akt II Cz […]

do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 k.p.c.:

„Czy w razie złożenia przez adwokata lub radcę prawnego wniosku o

zwolnienie od kosztów sądowych bez wymaganego art. 113 § 1 kc

oświadczenia strony, której jest pełnomocnikiem, o stanie rodzinnym,

majątku i dochodach, obowiązkiem Sądu jest wezwanie pełnomocnika

strony o takie oświadczenie, czy też bak tego oświadczenia uprawnia

do oceny, że strona nie dowiodła okoliczności uzasadniających

zwolnienie od kosztów sądowych?”

p o s t a n a w i a:

odmówić udzielenia odpowiedzi.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w O. postanowieniem z 15 maja 1998 r. oddalił wniosek

pozwanego, reprezentowanego przez pełnomocnika będącego adwokatem,

o zwolnienie od opłaty sądowej od apelacji, wobec nie dołączenia do wniosku

oświadczenia wymaganego przez art. 113 § 1 k.p.c. Przy rozpoznawaniu

zażalenia pozwanego na to postanowienie Sądowi Wojewódzkiemu w O.

nasunęło się przytoczone wyżej zagadnienie prawne. Wyłonienie się tego

zagadnienia pozostaje w związku z nowelizacją kodeksu postępowania

cywilnego, która weszła w życie 1 lipca 1996 r. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego,

kierunek zmian wprowadzonych tą nowelizacją, a mianowicie dążenie

do przywrócenia

procesowi

cywilnemu

kontradyktoryjnego

charakteru

przemawia za zróżnicowanym traktowaniem sytuacji, w których do wniosku

o zwolnienie od kosztów sądowych nie dołączono oświadczenia wymaganego

przez art. 113 § 1 k.p.c., w zależności od tego, czy osoba występująca

z wnioskiem działa samodzielnie, czy też przez pełnomocnika będącego

adwokatem lub radcą prawnym. Wprawdzie § 127 ust. 1 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z 19 listopada 1987 r. w sprawie regulaminu

wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. nr 38, poz. 218

ze zm.) nie rozróżniając tych dwóch przypadków stanowi, iż jeżeli strona

domagająca się zwolnienia od kosztów sądowych nie udokumentowała

należycie swojego stanu majątkowego i rodzinnego, przewodniczący wydziału

wyznacza jej odpowiedni termin do uzupełnienia tego braku pod rygorem

oddalenia wniosku, chyba że sytuacja materialna strony jest sądowi znana

urzędowo. Jednakże kierunek wspomnianych zmian kodeksu postępowania

cywilnego czyni nieaktualnym przytoczone rozwiązanie w odniesieniu do tych

przypadków niedołączenia do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych

oświadczenia o stanie majątkowym i rodzinnym, w których strona działa

przez pełnomocnikiem

będącego

W przypadkach

wniosek

tych

adwokatem

o zwolnienie

lub

powinien

radcą

prawnym.

ulec

oddaleniu

bez wzywania do złożenia w zakreślonym terminie oświadczenia, o którym

mowa w art. 113 § 1 k.p.c. Inspiracji do takiego rozstrzygnięcia dostarcza zdaniem Sądu Wojewódzkiego - art. 17 ustawy o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 390 § 1 k.p.c., mający odpowiednie zastosowanie na podstawie art.

397 § 2 k.p.c. także w postępowaniu zażaleniowym, pozwala sądowi drugiej

instancji zwrócić się do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie nasuwającego się

przy rozpatrywaniu zażalenia zagadnienia prawnego budzącego poważne

wątpliwości (o ile są spełnione inne jeszcze przesłanki, których nie ma tu

potrzeby rozważać). W przepisie tym chodzi zatem o wątpliwości sądu

rozpatrującego zażalenie. Winny one jednak być - na co wskazuje zwrot

„poważne” - obiektywnie uwarunkowane.

Zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Wojewódzki nie czyni

zadość wskazanej wyżej przesłance.

W drodze odstępstwa od zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości

w sprawach cywilnych, sąd może zwolnić całkowicie lub częściowo osobę

fizyczną na jej wniosek od ponoszenia w danej sprawie kosztów sądowych.

Wyjątek ten ma na celu umożliwienie dostępu do sądu osobom nie

dysponującym odpowiednimi środkami majątkowymi . Urzeczywistnia zatem w

pewnym zakresie, wyrażone w art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz

art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności

(Dz. U. z 1993 r. nr 61, poz. 284), prawo do sądu.

Założeniem uregulowania zawartego w art. 113 § 1 k.p.c. jest dołączenie

do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych dokumentu z dokładnymi

danymi

o

stanie

rodzinnym,

majątku

i

dochodach

wnioskodawcy,

wykazującego, że nie jest on sam w stanie ponieść kosztów sądowych bez

uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przedłożenie przez

wnioskodawcę

wspomnianego

dokumentu

jest

nieodzowną

przesłanką

przyznania zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd może uznać ten dokument za

wystarczający dowód nieposiadania przez wnioskodawcę odpowiednich

środków majątkowych i przyznać mu zwolnienie od ponoszenia kosztów

sądowych. Może też uznać, że zawarte w nim dane nie dowodzą braku

odpowiednich środków majątkowych i na tej podstawie oddalić wniosek o

zwolnienie od kosztów sądowych. Może wreszcie zarządzić przeprowadzenie

stosownych dochodzeń, jeżeli poweźmie wątpliwości co do istotnego stanu

majątkowego

wnioskodawcy,

i

wniosek

rozstrzygnąć

dopiero

przy

uwzględnieniu materiału zebranego w wyniku tych dochodzeń (art. 116 § 1

k.p.c.). Wedle pierwotnego brzmienia art. 113 § 1 k.p.c. wspomniany dokument

musiał mieć postać zaświadczenia organu administracji państwowej. Obecnie,

po nowelizacji dokonanej przez art. 1 pkt 12 ustawy z 13 lipca 1990 r. o zmianie

ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. nr 55, poz. 318), art. 113 § 1

k.p.c. wymaga osobistego oświadczenia wnioskodawcy, zawierającego dokładne

dane o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, wykazującego że nie jest on sam

w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla

siebie i rodziny.

Przy pierwotnym brzmieniu art. 113 § 1 k.p.c., unormowanie

przewidziane w przytoczonym wyżej § 127 ust. 1 regulaminu, nie różnicujące podobnie jak § 83 regulaminu wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych

z 1969 r. (Dz. U. nr 37, poz. 325) - przypadków, w których osoba składająca

wniosek działa sama, i przypadków, w których osoba składająca wniosek działa

przez

pełnomocnika

będącego

adwokatem,

było

właściwie

jedynym

nasuwającym się rozwiązaniem. W praktyce bowiem zdarzało się, że organy

administracji państwowej odmawiały stronom wydawania zaświadczeń o stanie

rodzinnym, majątku i dochodach. Po nowelizacji art. 113 §1 k.p.c. w 1990 r.

ostatnio wspomniany wzgląd przemawiający za objęciem § 127 ust. 1

regulaminu obu wskazanych wyżej przypadków odpadł. Mimo to powołany

przepis regulaminu nie został zmieniony i zacieśniony tylko do przypadków, w

których wnioskodawca działa sam. Należy w tym miejscu podkreślić, że nie

dołączenie do wniosku oświadczenia, o którym mowa w art. 113 § 1 k.p.c., nie

jest uchybieniem formalnym w rozumieniu art. 130 k.p.c. Oświadczenie to

bowiem stanowi wskazany przez ustawodawcę środek dowodowy, za pomocą

którego ma zostać wykazana zasadność wniosku o zwolnienie od kosztów

sądowych. Uwzględniając fakt, że dowód ten może pochodzić jedynie od

samego wnioskodawcy, jak też znaczenie instytucji zwolnienia od kosztów

sądowych dla zapewnienia prawa do sądu, można uregulowanie, któremu daje

wyraz § 127 regulaminu, uznać za uzasadnione w równym stopniu, tak w

przypadkach typowych, gdy wnioskodawca działa sam (zob. art. 117 § 1 k.p.c.),

jak i przypadkach rzadziej występujących, gdy wnioskodawca działa przez

fachowego pełnomocnika. Zgodnie zatem z wspomnianym uregulowaniem,

w razie nie dołączenia do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych

oświadczenia, o którym mowa w art. 113 § 1 k.p.c., przewodniczący wzywa do

jego złożenia w zakreślonym terminie pod sankcją oddalenia wniosku zarówno

wtedy, gdy wnioskodawca działa osobiście, jak i wtedy gdy wnioskodawca

działa przez pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym.

Na wynikające z powołanych przepisów stanowisko, że w wypadku nie

załączenia do wniosku oświadczenia, o którym mowa w art. 113 § 1 k.p.c.,

należy zawsze wezwać do złożenia tego oświadczenia w zakreślonym terminie

pod sankcją oddalenia wniosku, zmiany kodeksu postępowania cywilnego

podniesione przez Sąd Wojewódzki pozostają bez wpływu. Zmiany te,

w szczególności dotyczące art. 3 k.p.c., zwiększają znaczenie zasady

kontradyktoryjności w

postępowaniu cywilnym - zwłaszcza w procesie,

w zakresie zmierzającym do rozstrzygnięcia istoty sprawy - przez uwolnienie

sądu od obowiązku gromadzenia materiału procesowego - faktycznego

i dowodowego - w sytuacjach, w których taką powinność nakładała na niego

norma wyrażona w uchylonym 1 lipca 1996 r. art. 3 § 2 k.p.c. Tymczasem, gdy

chodzi o zwolnienie od kosztów sądowych, sytuacja jest o tyle szczególna, że

ustawa określa nieodzowny dowód, bez którego nie może nastąpić

uwzględnienie wniosku. Wobec tego, gdy stanowiące wspomniany dowód

oświadczenie, o którym mowa w art. 113 § 1 k.p.c., nie zostanie złożone razem

z wnioskiem, kwestia czy przewodniczący winien wówczas wezwać do złożenia

tego oświadczenia w zakreślonym terminie pod sankcją oddalenia wniosku,

łączy się nie tyle z zasadą kontradyktoryjności, co przede wszystkim z zasadą

inicjatywy

procesowej organów procesowych (por. w szczególności art. 6

k.p.c.) - czyli z możliwością podjęcia przez przewodniczącego, zgodnie z tą

zasadą, działania zmierzającego do zapewnieniu postępowaniu o zwolnienie od

kosztów sądowych właściwego przebiegu, tj. odpowiadającego założeniu

ustawy, wedle którego dla przyznania zwolnienia od kosztów sądowych

zasadnicze znaczenie ma pochodzące od wnioskodawcy oświadczenie o jego

stanie rodzinnym, majątku i dochodach.

Z przytoczonych powodów na mocy art. 390 § 1 k.p.c. oraz art. 20 ustawy

z 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (j.t. Dz. U. z 1994 r. nr 13, poz. 48

ze zm.) postanowiono jak w sentencji.

aw

er