III CZP 34/01 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 20 czerwca 2001 r., III CZP 34/01

Przewodniczący Sędzia SN Mirosława Wysocka (sprawozdawca)

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk, Sędzia SA Jan Górowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

Oddział w K. przeciwko Danucie S. i Stanisławowi S. o nadanie klauzuli

wykonalności tytułowi egzekucyjnemu po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 20 czerwca 2001 r., przy udziale prokuratora

Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2001 r.

„Czy brak sądowej klauzuli wykonalności w stosunku do osoby wymienionej

jako dłużnik w administracyjnym tytule wykonawczym stanowi przeszkodę do

nadania przeciwko małżonkowi tej osoby klauzuli wykonalności w oparciu o art. 787

k.p.c. celem zabezpieczenia wierzytelności stwierdzonej tym tytułem, polegającego

na wpisie hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej majątek wspólny

dłużnika i jego małżonka?”

podjął uchwałę:

Wystawiony przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych administracyjny

tytuł wykonawczy, który dla potrzeb wpisania hipoteki przymusowej na

nieruchomości stanowiącej przedmiot ustawowej wspólności majątkowej

dłużnika i jego małżonka powinien być zaopatrzony w klauzulę wykonalności

przeciwko małżonkowi, nie wymaga uprzedniego nadania sądowej klauzuli

przeciwko dłużnikowi.

Uzasadnienie

Wierzyciel – Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w K. – zamierzający

uzyskać wpis hipoteki przymusowej w księdze wieczystej nieruchomości

stanowiącej wspólność ustawową dłużnika i jego małżonka, wniósł o nadanie

przeciwko małżonkowi dłużnika sądowej klauzuli wykonalności administracyjnemu

tytułowi wykonawczemu wydanemu przeciwko dłużnikowi. Sąd Rejonowy dla

Krakowa-Podgórza w Krakowie postanowieniem z dnia 28 listopada 2000 r. oddalił

wniosek jako przedwczesny, uznał bowiem, że administracyjny tytuł wykonawczy

przeciwko dłużnikowi powinien być uprzednio zaopatrzony w sądową klauzulę

wykonalności.

Rozpoznający zażalenie wierzyciela na to postanowienie Sąd Okręgowy

w Krakowie postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2001 r. przedstawił Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., przytoczone

zagadnienie prawne. Sąd Okręgowy wyraził, odmienne od poglądu Sądu pierwszej

instancji, stanowisko, że skoro administracyjny tytuł wykonawczy przeciwko

dłużnikowi jest wystarczający dla dokonania wpisu hipoteki przymusowej przeciwko

samemu dłużnikowi, to nie wymaga on zaopatrzenia w sądową klauzulę

wykonalności w postępowaniu o uzyskanie takiej klauzuli przeciwko małżonkowi.

Wątpliwości Sądu Okręgowego wynikają jedynie z treści art. 787 § 1 k.p.c., a ściśle

– z użytego w nim zwrotu „także”, który mógłby wskazywać na potrzebę

uprzedniego nadania klauzuli wykonalności przeciwko samemu dłużnikowi. Sąd

Okręgowy powołał się ponadto na rozbieżności w tej kwestii, występujące

w orzecznictwie sądów.

Rozstrzygając identycznie sformułowane zagadnienie prawne, przedstawione

przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 1 marca 2001 r., Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 11 czerwca 2000 r., III CZP 17/01 (OSNC 2001, nr 12,

poz. 172) stwierdził, że nadaniu tytułowi wykonawczemu – obejmującemu należne

Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych składki – klauzuli wykonalności przeciwko

małżonkowi dłużnika celem ustanowienia hipoteki przymusowej na nieruchomości

wchodzącej w skład majątku wspólnego małżonków, nie stoi na przeszkodzie brak

w tym tytule sądowej klauzuli wykonalności przeciwko dłużnikowi.

Sąd Najwyższy, w składzie rozstrzygającym zagadnienie prawne, podziela

stanowisko wyrażone w powołanej uchwale i, uwzględniając argumenty zawarte w

jej uzasadnieniu, w tym także dotyczące podstaw i charakteru tytułu wykonawczego

obejmującego zaległe składki ubezpieczeniowe, zważył, co następuje:

Stosownie do art. 109 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (Dz.U. Nr 19, poz. 147 ze zm. – dalej " u.k.w.h."), wierzyciel,

którego wierzytelność jest stwierdzona tytułem wykonawczym, określonym w

przepisach o postępowaniu egzekucyjnym, może na podstawie tego tytułu uzyskać

hipotekę na wszystkich nieruchomościach dłużnika (hipoteka przymusowa). Na tle

tego przepisu wystąpiły rozbieżności zarówno w doktrynie, jak i w judykaturze,

odnośnie do tego, jakie tytuły wykonawcze stanowią podstawę wpisu hipoteki

przymusowej na wskazanej podstawie. O ile rozbieżności w nauce prawa nadal

występują, o tyle w orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, że tytułem

wykonawczym w rozumieniu art. 109 ust. 1 u.k.w.h. jest zarówno sądowy, jak i

administracyjny tytuł wykonawczy. Stanowisko to znalazło wyraz w postanowieniu

Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 1995 r., I CR 2/95 (nie publ.), w którym

stwierdzono, że administracyjny tytuł wykonawczy może być podstawą wpisu

hipoteki przymusowej bez zaopatrywania go w sądową klauzulę wykonalności, oraz

w uchwale z dnia 18 maja 1995 r., III CZP 63/95 (OSNC 1995, nr 10, poz. 142), w

myśl której podstawą wpisu hipoteki przymusowej może być także tytuł

wykonawczy, wydany w postępowaniu administracyjnym, nie podlegający

wykonaniu w drodze egzekucji sądowej. W uzasadnieniach obu orzeczeń Sąd

Najwyższy wskazał, że skoro ustawodawca posłużył się ogólnym pojęciem tytułu

wykonawczego w postępowaniu egzekucyjnym, to nie ograniczył on dyspozycji tego

przepisu do tytułów pochodzących od sądów lub wykonalnych w trybie egzekucji

sądowej; innymi słowy, że objął nim zarówno tytuły, o których mowa w kodeksie

postępowania cywilnego, jak i tytuły wykonawcze administracyjne, wydawane na

podstawie ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w

administracji (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 36, poz. 161 ze zm. – dalej "u.p.e.a.").

Ta ustawa, jako podstawy egzekucji, wymienia administracyjne tytuły wykonawcze

(art. 26 i 27). Mieszczą się one w pojęciu „tytuły wykonawcze, określone w

przepisach o postępowaniu egzekucyjnym” (art. 109 u.k.w.h.), a więc stanowią

samodzielną podstawę wpisu hipoteki przymusowej, bez potrzeby zaopatrywania

ich w sądową klauzulę wykonalności.

Wobec tego, że wśród środków egzekucji administracyjnej należności

pieniężnych nie jest przewidziana egzekucja z nieruchomości (art. 67 u.p.e.a.), ten

sposób egzekucji może być przeprowadzony tylko „w trybie sądowym” przez

komornika sądowego (art. 70 § 1 u.p.e.a.). Dla potrzeb takiej egzekucji

administracyjny tytuł wykonawczy wystawiony przez wierzyciela powinien być

zaopatrzony w sądową klauzulę wykonalności (art. 70 § 1 zdanie drugie u.p.e.a.).

Przepis ten, wymagający nadania sądowej klauzuli wykonalności

administracyjnemu tytułowi wykonawczemu dla celu prowadzenia egzekucji z

nieruchomości, ma charakter wyjątkowy i stanowi argument na rzecz tezy, że tam,

gdzie ustawa tego nie przewiduje, opatrywanie administracyjnego tytułu

wykonawczego klauzulą wykonalności przeciwko dłużnikowi nie jest wymagane.

Z tego, co powiedziano, wynika, że wystawiony przez wierzyciela – Zakład

Ubezpieczeń Społecznych, z zachowaniem wymogów określonych w art. 26 i 27

u.p.e.a., tytuł wykonawczy stanowi samodzielną podstawę wystąpienia o dokonanie

wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomościach dłużnika.

Taki stan rzeczy komplikuje się, gdy nieruchomość, której ma dotyczyć

wniosek, jest przedmiotem majątkowej wspólności małżeńskiej. Gdy bowiem

wierzyciel dysponuje tytułem egzekucyjnym wystawionym tylko przeciwko

małżonkowi będącemu dłużnikiem, to chociaż może on żądać zaspokojenia

z majątku wspólnego (art. 41 § 1 k.r.o.), realizacja tego uprawnienia w drodze

egzekucji wymaga uzyskania klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika,

na zasadach określonych w art. 787 k.p.c. W kwestii dopuszczalności egzekucji z

nieruchomości objętej wspólnością ustawową na podstawie tytułu wykonawczego

wydanego przeciwko małżonkowi-dłużnikowi, będącej przedmiotem niejednolitych

rozstrzygnięć, Sąd Najwyższy wypowiedział się w sposób stanowczy, wyznaczający

kierunek późniejszego orzecznictwa, w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 20

września 1996 r. , III CZP 60/96 (OSNC 1996, nr 11, poz. 140) stwierdzając, że tytuł

wykonawczy przeciwko osobie pozostającej w związku małżeńskim nie uprawnia do

prowadzenia egzekucji z nieruchomości objętej wspólnością ustawową bez nadania

tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności także przeciwko małżonkowi tej

osoby. Analogiczne stanowisko zajął Sąd Najwyższy odnośnie do ustanowienia

hipoteki przymusowej na nieruchomości dłużnika objętej wspólnością majątkową

małżeńską, przyjmując – w uchwale z dnia 29 października 1996 r., III CZP 57/96

(OSNC 1997, nr 3, poz. 24) – że może ono nastąpić po nadaniu tytułowi

egzekucyjnemu klauzuli wykonalności także przeciwko małżonkowi dłużnika, na

podstawie art. 787 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy zaakcentował, że z brzmienia art. 109

ust. 1 u.k.w.h. nie można wyprowadzić możliwości ustanowienia hipoteki

przymusowej na przysługującym dłużnikowi prawie we współwłasności łącznej. Tak

więc, zgodnie z ostatnio przyjmowanym przez Sąd Najwyższy stanowiskiem, które

podziela także skład rozstrzygający zagadnienie prawne, wierzyciel – aby

skutecznie ubiegać się o wpis hipoteki przymusowej na nieruchomości wspólnej

dłużnika i jego małżonka – powinien uzyskać klauzulę wykonalności także

przeciwko małżonkowi dłużnika.

Właśnie zwrot „także”, który występuje w art. 787 § 1 k.p.c., wywołuje –

zdaniem Sądów obu instancji – wątpliwości co do tego, czy wierzyciel dysponujący

administracyjnym tytułem wykonawczym może domagać się nadania temu tytułowi

bezpośrednio klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika, czy też musi

najpierw uzyskać nadanie temu tytułowi sądowej klauzuli wykonalności przeciwko

samemu dłużnikowi. Można przypuszczać, że źródłem tej wątpliwości jest

założenie, iż skoro sądowa klauzula wykonalności jest wymagana także przeciwko

małżonkowi, to w pierwszej kolejności jest ona wymagana przeciwko dłużnikowi.

Takie odczytywanie zwrotu „także”, użytego w art. 787 § 1 k.p.c., nie ma jednak

żadnego uzasadnienia. Wyraz „także” oznacza tyle, co „dodatkowo”, i wynika z

samego celu regulacji, która wprowadza – podyktowane ochroną małżonka dłużnika

– wymaganie, aby z uwzględnieniem przesłanek określonych w przepisie, tytułowi

obejmującemu tylko dłużnika nadać walor egzekucyjny także przeciwko jego

małżonkowi. Nie oznacza to jednak, by sam tytuł wydany przeciwko dłużnikowi tracił

swój walor „pierwotny”, czyli walor skuteczności wobec dłużnika. Jeżeli istnieje

administracyjny tytuł wykonawczy, który bez konieczności opatrywania go sądową

klauzulą wykonalności, stanowi podstawę wpisu hipoteki przymusowej, to nie traci

on swej mocy w stosunku do dłużnika z tej przyczyny, że dla potrzeb wpisu

dotykającego nieruchomość stanowiącą przedmiot małżeńskiej wspólności

majątkowej, musi być zaopatrzony w klauzulę przeciwko małżonkowi. W

postępowaniu o nadanie klauzuli na podstawie art. 787 § 1 k.p.c. sąd nie bada

prawidłowości istniejącego tytułu egzekucyjnego (wykonawczego tytułu

administracyjnego) wydanego przeciw dłużnikowi, lecz poddaje ocenie jedynie

okoliczności dotyczące podstaw i zakresu nadania mu wykonalności również

(„także”) przeciwko małżonkowi, nie będącemu dłużnikiem. Ta okoliczność

przemawia dodatkowo przeciwko konstruowaniu wymogu zaopatrywania

administracyjnego tytułu wykonawczego w sądową klauzulę wykonalności, chociaż

rozstrzygające dla rozważanej kwestii znaczenie mają argumenty przedstawione

wcześniej.

W konkluzji stwierdzić trzeba, że wystawiony przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych administracyjny tytuł wykonawczy, który dla potrzeb wpisania hipoteki

przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot ustawowej wspólności

majątkowej dłużnika i jego małżonka winien być zaopatrzony w klauzulę

wykonalności przeciwko małżonkowi, nie wymaga uprzedniego nadania sądowej

klauzuli przeciwko dłużnikowi.

Uzasadniało to rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego jak w

uchwale, podjętej stosownie do art. 390 § 1 k.p.c.