III CZP 31/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 31/06

UCHWAŁA

Dnia 10 maja 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z powództwa Z. P.

przeciwko Gminie O., J. S. i Ja. S.

o ustalenie nieważności umowy,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 10 maja 2006 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w .

postanowieniem z dnia 20 września 2005 r.,

"Czy uprawnionym do zgłoszenia przewidzianego w art. 10 ust. 1

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst

jednolity Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.) żądania

o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości

ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym

jest wyłącznie osoba, której prawo nie jest wpisane lub jest wpisane

błędnie albo jest dotknięte wpisem nieistniejącego obciążenia lub

ograniczenia, czy też uprawnionym jest każdy, kto ma interes prawny

w tym, aby treść księgi wieczystej odpowiadała rzeczywistemu

stanowi prawnemu ?"

podjął uchwałę:

Powództwo o usunięcie niezgodności między stanem prawnym

nieruchomości

ujawnionym

w

księdze

wieczystej

a rzeczywistym stanem prawnym może wytoczyć tylko osoba

uprawniona do złożenia wniosku o dokonanie wpisu w księdze

wieczystej (art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece, jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r., Nr 124, poz.

1361 ze zm. i art. 626 § 5 k.p.c.).

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w O. wyrokiem z dnia 12 maja 2005 r. oddalił powództwo Z.

P. przeciwko Gminie O., J. S. i Ja. S. o ustalenie nieważności umowy sprzedaży

nieruchomości. Sąd ten ustalił, iż na podstawie umowy zawartej w formie aktu

notarialnego

w dniu 7 maja 2001 r. Gmina sprzedała J. S. i Ja. S. w trybie

bezprzetargowym, przewidzianym w art. 37 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 21 sierpnia

1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz. U. z 2004 r., Nr 261, poz.

2603 ze zm.), nieruchomość położoną w O., oznaczoną numerem geodezyjnym

240 o powierzchni 2 ary 11 m2 w udziałach po ½ części. Nabywcy nieruchomości

zostali ujawnieni w prowadzonej dla niej w Sądzie Rejonowym w O. księdze

wieczystej Kw nr […] jako współwłaściciele. W takiej sytuacji – uznał Sąd Rejonowy

– powód nie ma interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności umowy.

Przysługuje mu bowiem dalej idący środek ochrony w postaci powództwa

o uzgodnienie

treści

księgi

wieczystej

z

rzeczywistym

stanem

prawnym.

Uwzględnienie powództwa opartego na treści art. 189 k.p.c. nie likwidowałoby

stanu niepewności, czy też zagrożenia sfery prawnej powoda, skoro stan taki

wynika z wpisu prawa własności pozwanych nabywców nieruchomości w księdze

wieczystej.

Przy rozpoznawaniu apelacji powoda od powyższego wyroku, opartej na

zarzucie naruszenia art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm.,

dalej: u.k.w.h.), Sąd Okręgowy w L. powziął poważne wątpliwości, które stały się

przyczyną przedstawienia Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia

prawnego sformułowanego w sentencji postanowienia z dnia 20 września 2005 r.

Sąd Okręgowy wskazał, że uznanie powoda w konkretnym stanie faktycznym za

osobę uprawnioną do wytoczenia powództwa o usunięcie niezgodności między

stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym

stanem prawnym niewątpliwie musiałoby prowadzić do oddalenia zgłoszonego w

pozwie żądania ustalenia nieważności umowy na podstawie art. 189 k.p.c.

Problematyczna pozostaje jednak kwestia, czy powoda można zaliczyć do kręgu

osób legitymowanych do wytoczenia powództwa z art. 10 ust. 1 u.k.w.h.

Według Sądu Okręgowego, literalne brzmienie tego przepisu nakazywałoby

odmówić powodowi takiej legitymacji. Nie jest on bowiem osobą, której prawo nie

zostało w księdze wieczystej wpisane lub zostało wpisane błędnie albo

pozostawało dotknięte wpisem nieistniejącego obciążenia lub ograniczenia.

Względy celowościowe przemawiają wszakże za stanowiskiem przeciwnym.

Powództwo z art. 10 ust. 1 u.k.w.h. stwarza powodowi bezsprzecznie możliwość

uzyskania ochrony szerszej, definitywnie usuwającej stan zagrożenia jego sfery

prawnej.

W judykaturze nie ma zgodności poglądów co do tego, czy katalog osób

wymienionych w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. ma charakter zamknięty, a w konsekwencji

– czy z powództwem, jakie przewiduje to unormowanie, może wystąpić każdy, kto

ma interes prawny w tym, aby treść księgi wieczystej odpowiadała rzeczywistemu

stanowi prawnemu. Częściej wyrażane jest zapatrywanie aprobujące pozytywną

odpowiedź na drugie z tak postawionych pytań, ale nie brak też wypowiedzi

przeciwnych. Również w piśmiennictwie zagadnienie to jest przedmiotem sporów,

co pogłębia wątpliwości ujęte w pytaniu przedstawionym do rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie problem zakresu podmiotowego legitymacji procesowej do

wytoczenia powództwa o usunięcie niezgodności miedzy stanem prawnym

nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym

istotnie – na co trafnie zwrócił uwagę Sąd Okręgowy – był przedmiotem

rozbieżnych wypowiedzi. Kontrowersje dotyczące tego zagadnienia zaznaczyły się

wyraźnie jeszcze pod rządami dekretu z dnia 11 października 1946 r. – prawo

rzeczowe (Dz. U. R.P. Nr 57, poz. 319 ze zm.), który w art. 23 zawierał

unormowanie zbliżone do przyjętego w obecnie obowiązującym art. 10 ust. 1

u.k.w.h.

Brak jednolitego stanowiska judykatury oraz zgodności poglądów

przedstawicieli nauki w tej kwestii skłoniły Rzecznika Praw Obywatelskich do

wystąpienia do Sądu Najwyższego o jej

rozstrzygnięcie poprzez udzielenie

odpowiedzi na pytanie o takiej samej treści, jaka zawarta została w pytaniu

postawionym przez Sąd Okręgowy w rozpoznawanej sprawie.

Rozstrzygając to zagadnienie Sąd Najwyższy w uchwale podjętej w składzie

siedmiu sędziów w dniu 15 marca 2006 r., III CZP 106/05, (jeszcze nie publ.),

wyjaśnił, że powództwo o usunięcie niezgodności między stanem prawnym

nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym

może wytoczyć tylko osoba uprawniona do złożenia wniosku o dokonanie wpisu

w księdze wieczystej (art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece, jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm. i art. 626 2 § 5

k.p.c.). W uzasadnieniu tego zapatrywania Sąd Najwyższy wskazał, że powództwo

z art. 10 ust. 1 u.k.w.h. nie ogranicza się tylko do żądania ustalenia przez sąd

istnienia prawa powoda, które nie jest wpisane do księgi wieczystej lub jest wpisane

błędnie, bądź też do żądania ustalenia nieistnienia obciążenia lub ograniczenia

dotykającego prawa powoda wpisanego do księgi wieczystej. W istocie rzeczy

obejmuje ono także samo uzgodnienie stanu prawnego wynikającego z księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. W konsekwencji sąd rozpoznający to

powództwo w ogóle nie bada interesu prawnego powoda. Interes prawny nie

stanowi zatem źródła legitymacji procesowej do jego wytoczenia. Z brzmienia art.

10 ust. 1 u.k.w.h. wynika, że żądanie usunięcia niezgodności treści księgi

wieczystej dotyczy takiego prawa, które obrazuje stan prawny nieruchomości

w szerokim tego słowa znaczeniu (także roszczenia z art. 16 u.k.w.h.). Przyjęta

w tym przepisie konstrukcja związania uzgodnienia z wpisem (art. 31 ust. 2

u.k.w.h.) wskazuje na wyraźną synchronizację unormowania legitymacji do

wytoczenia powództwa z legitymacją do złożenia wniosku o wpis w księdze

wieczystej. Oznacza to, że te same osoby, które mogą złożyć wniosek o dokonanie

wpisu (art. 6262 § 5 k.p.c.), są legitymowane do wytoczenia powództwa z art. 10

ust. 1 u.k.w.h. Przyjęcie odmiennego zapatrywania i uznanie, że legitymacja ta

może przysługiwać podmiotowi spoza tak określonego kręgu uprawnionych,

prowadziłoby do sytuacji, w której osoba mająca interes w uzgodnieniu, a nie

wymieniona w art. 10 ust. 1 u.k.w.h., po uzyskaniu wyroku uwzględniającego

powództwo nie mogłaby skutecznie wystąpić z wnioskiem o dokonanie stosownego

wpisu w księdze wieczystej. Ochrona udzielona jej w wyniku procesu o uzgodnienie

treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym byłaby więc iluzoryczna.

Tymczasem osoba taka ma możliwość obalenia domniemania wynikającego z art. 3

u.k.w.h. w każdym innym postępowaniu, w którym stwierdzenie rzeczywistego

stanu prawnego nieruchomości stanowi przesłankę rozstrzygnięcia.

Skład orzekający w pełni podziela zapatrywanie wyrażone w powołanej

wyżej uchwale i przytoczoną w jej uzasadnieniu argumentację. Uchwała ta odnosi

się wprost do zagadnienia prawnego przedstawionego w rozpoznawanej sprawie.

Mając na uwadze fakt, iż Sąd Okręgowy powziął wątpliwości zanim zapadło to

orzeczenie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. udzielił na nie

odpowiedzi, jak w sentencji.

jc