III CZP 3/11 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 30 marca 2011 r., III CZP 3/11

W sprawie o ustalenie wysokości opłaty rocznej za użytkowanie

wieczyste obejmującej żądanie dotyczące współużytkowników, którzy nie

zgłosili wniosków o ustalenie, że aktualizacja opłaty jest nieuzasadniona i nie

brali udziału w postępowaniu przed samorządowym kolegium odwoławczym,

droga sądowa jest niedopuszczalna.

Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Laury W. przeciwko Gminie Miasta S.

o ustalenie, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 30

marca 2011 r., na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z dnia 19 listopada 2010 r.:

"Czy dopuszczalne jest w postępowaniu sądowym prowadzonym w sprawie o

ustalenie wysokości opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste rozszerzenie

powództwa o ustalenie wysokości opłaty rocznej od udziałów w użytkowaniu

wieczystym przysługujących innym niż strona powodowa współużytkownikom

wieczystym – w sytuacji, gdy powyżsi współużytkownicy wieczyści nie złożyli

wniosku do samorządowego kolegium odwoławczego o ustalenie, że aktualizacja

opłaty rocznej jest bezzasadna lub zasadna w innej wysokości i w tym zakresie

samorządowe kolegium odwoławcze nie wydało orzeczenia w trybie art. 79 ust. 3

ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami?"

odmówił podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy Szczecin-Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie postanowieniem

z dnia 5 lipca 2010 r. odrzucił w części pozew wniesiony przez Laurę W. przeciwko

Gminie Miasta S. w sprawie o ustalenie, że aktualizacja opłaty rocznej z tytułu

użytkowania wieczystego nieruchomości położonej w S. przy ul. G. nr 11 jest

nieuzasadniona. Postanowienie to dotyczyło żądania pozwu odnoszącego się do

współużytkowników wieczystych nieruchomości Danuty J.-M., Diany M., Lilianny M.

i Elżbiety M.-H., którzy nie złożyli wniosków do Samorządowego Kolegium

Odwoławczego w S. w zakresie aktualizacji opłaty związanej z ich udziałami w

prawie użytkowania wieczystego nieruchomości. Sąd Rejonowy uznał, że powódka

taki wniosek złożyła jedynie w zakresie przysługującego jej udziału i rozszerzenie

powództwa odnośnie do całej opłaty należnej za wykonywanie prawa użytkowania

wieczystego nieruchomości było niedopuszczalne i uzasadniało odrzucenie pozwu

na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.

Sąd Okręgowy w Szczecinie przy rozpoznaniu zażalenia powódki powziął

wątpliwość dotyczącą dopuszczalności rozszerzenia powództwa, którego dokonała

powódka i zagadnienie to przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle

regulacji dotyczącej sposobu zmiany wysokości opłaty za użytkowanie wieczyste

nieruchomości w przypadku, gdy prawo to przysługuje kilku osobom posiadającym

udziały w prawie użytkowania wieczystego. Sąd Okręgowy przyjął, że tylko jeden ze

współużytkowników wieczystych zakwestionował wypowiedzenie dotychczasowej

wysokości opłaty, której dokonała Gmina Miasta S. jako właściciel nieruchomości i

powziął wątpliwość, czy w tej sytuacji w postępowaniu sądowym toczącym się po

wniesieniu sprzeciwu od orzeczenia kolegium był on uprawniony do domagania się

ustalenia, iż wypowiedzenie wysokości opłaty było nieuzasadnione także w

stosunku do pozostałych współużytkowników wieczystych nieruchomości.

W świetle powołanych przez Sąd Okręgowy okoliczności faktycznych i

przedstawionych rozważań zagadnienie prawne zostało sformułowane

nieprawidłowo. Nie dotyczy ono dopuszczalności rozszerzenia powództwa w

sprawie o ustalenie właściwej wysokości opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste

nieruchomości, lecz dopuszczalności drogi sądowej dla żądania ustalenia

wysokości tej opłaty przez jednego ze współużytkowników wieczystych

nieruchomości, który złożył wniosek do samorządowego kolegium odwoławczego

odnośnie do swojego udziału, także w odniesieniu do pozostałych

współużytkowników wieczystych, którzy takich wniosków nie zgłosili. Problem

dopuszczalności drogi sądowej w tym zakresie wiąże się z wymaganiem

wyczerpania postępowania administracyjnego przewidzianego w art. 78 ust. 2

ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst:

Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm. – dalej: "u.g.n."). Zgodnie z tym przepisem,

użytkownik wieczysty może w terminie 30 dni od otrzymania wypowiedzenia opłaty

złożyć do samorządowego kolegium odwoławczego wniosek o ustalenie, że

aktualizacja opłaty jest nieuzasadniona albo jest uzasadniona w innej wysokości.

Od wyczerpania tego postępowania uzależniona została możliwość uzyskania

ochrony w postępowaniu przed sądami powszechnymi, co powszechnie jest

uznawane za przypadek czasowej niedopuszczalności drogi sądowej.

Zgodnie z art. 390 § 1 k.p.c., przesłanką rozstrzygnięcia zagadnienia

prawnego przez Sąd Najwyższy jest jego znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W

zażaleniu, które było przedmiotem oceny Sądu Okręgowego, skarżąca podważyła

ustalenie Sądu pierwszej instancji, że dopiero na etapie postępowania sądowego

zakwestionowała wypowiedzenie wysokości opłaty za użytkowanie wieczyste w

odniesieniu do całej nieruchomości, a nie jedynie jej udziału. Twierdziła, że w

wyniku działu spadku stała się wyłącznym użytkownikiem wieczystym i już w

postępowaniu przed kolegium domagała się wydania orzeczenia odnośnie do opłaty

należnej nie tylko od jej udziału, lecz opłaty za użytkowanie wieczyste całej

nieruchomości. Sąd Okręgowy stwierdził, że przedstawione zagadnienie prawne nie

występuje przy założeniu, iż prawo użytkowania wieczystego przysługuje tylko

jednemu podmiotowi, wymagało zatem wcześniejszego rozważenia, czy zarzuty

skarżącej były uzasadnione. Brak takiej oceny ze strony Sądu Okręgowego

sprzeciwiał się możliwości udzielenia przez Sąd Najwyższy odpowiedzi na

przedstawione zagadnienie prawne, odmowa podjęcia uchwały była jednak

uzasadniona także z innych powodów.

Wystąpienie przez sąd powszechny o rozstrzygnięcie przez Sąd Najwyższy

zagadnienia prawnego wymaga przedstawienia argumentacji prawnej wskazującej

na możliwość jego rozbieżnej oceny, np. ze względu na wątpliwości w zakresie

wykładni przepisów stanowiących podstawę rozstrzygnięcia w rozpoznawanej

sprawie, istniejące mimo próby jej dokonania zgodnie z obowiązującymi zasadami.

Sąd Okręgowy podkreślił, że można przyjąć, iż postępowanie administracyjne w

sprawie aktualizacji wysokości opłaty za użytkowanie wieczyste, a następnie

postępowanie sądowe toczy się wyłącznie w granicach podmiotowych

ograniczonych do współużytkownika wieczystego, który złożył wniosek na

podstawie art. 78 ust. 2 u.g.n., oraz w granicach przedmiotowych określonych

zakresem tego wniosku. Stwierdził również, że przeciwko takiemu stanowisku może

przemawiać to, iż spór sądowy dotyczący wysokości opłaty za użytkowanie

wieczyste toczy się na podstawie powództwa o ustalenie (art. 189 k.p.c.) i dotyczy

opłaty, która powinna być ustalona w jednej wysokości w stosunku do wszystkich

współużytkowników wieczystych, stosownie do wartości nieruchomości, gdyż jej

zróżnicowanie może prowadzić do naruszenia zasady równości. Czynności jednego

ze współużytkowników wieczystych można też, zdaniem Sądu Okręgowego,

traktować jako zmierzające do zachowania wspólnego prawa (art. 209 k.c.). Ta

argumentacja, przemawiająca za możliwością przyjęcia, że wyczerpanie drogi

postępowania administracyjnego przez jednego ze współużytkowników wieczystych

otwiera drogę sądową do domagania się ustalenia wysokości opłaty rocznej za

użytkowanie wieczyste całej nieruchomości, jest nietrafna.

Po pierwsze, błędne jest stanowisko, że postępowanie sądowe toczące się po

złożeniu sprzeciwu od orzeczenia kolegium w przedmiocie wysokości opłaty za

użytkowanie wieczyste jest postępowaniem w sprawie o ustalenie. Wypowiedzenie

dotychczasowej wysokości opłaty związanej z wykonywaniem prawa użytkowania

wieczystego ma charakter jednostronnej czynności prawnej, stanowiącej rodzaj

oferty dotyczącej zmiany wysokości opłaty. Jest to wypowiedzenie zmieniające

konkretną umowę o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste, w zakresie

wysokości obowiązującej opłaty rocznej. Orzeczenie sądu ustalające wysokość

opłaty należnej po dokonaniu wypowiedzenia zastępuje oświadczenie woli i ma

charakter konstytutywny. Na skutek jego wydania dochodzi do ukształtowania

sytuacji podmiotów konkretnego stosunku prawnego powstałego na skutek

zawarcia umowy o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste.

Po drugie, Sąd Okręgowy nie przedstawił argumentacji wspierającej

stanowisko, że opłata za użytkowanie wieczyste powinna być ustalona w

jednakowej wysokości w stosunku do wszystkich współużytkowników, poza

stwierdzeniem, że jej zróżnicowanie, mimo jednakowej podstawy, związanej z

wartością nieruchomości, mogłoby prowadzić do naruszenia zasady równości.

Tymczasem wysokość opłaty za użytkowanie wieczyste jest ustalana w drodze

umowy między właścicielem nieruchomości i użytkownikiem wieczystym, a więc

indywidualnie także w odniesieniu do każdego z współużytkowników wieczystych.

Sytuacja prawna poszczególnych współużytkowników, wynikająca ze stosunku

umownego łączącego ich z właścicielem nieruchomości, nie wpływa przy tym

bezpośrednio na sytuację pozostałych współużytkowników w zakresie wysokości

opłat uiszczanych przez nich za użytkowanie wieczyste. Wysokość opłat

obciążających poszczególnych współużytkowników, mimo jednakowej wysokości

udziałów, może się zatem różnić. Obciążają one odrębnie każdego ze

współużytkowników, stosownie do wielkości jego udziału. Nie można zatem przyjąć,

że wniosek jednego z nich, dotyczący ustalenia należnej od niego opłaty, stanowi

czynność zmierzającą do zachowania prawa wspólnego dla wszystkich

współużytkowników, podejmowaną w granicach umocowania wynikającego z art.

209 k.c.

Zgodnie z art. 80 u.g.n., wniesienie sprzeciwu od orzeczenia kolegium jest

równoznaczne z żądaniem przekazania sprawy do sądu powszechnego, a wniosek

złożony na podstawie art. 78 ust. 2 u.g.n. zastępuje pozew. Regulacja ta wskazuje,

że postępowanie sądowe wywołane złożeniem sprzeciwu toczy się w granicach

określonych przez treść wniosku, o którym mowa w art. 78 ust. 2 u.g.n., a zatem w

tych samych granicach, w których postępowanie toczyło się przed kolegium. Po

wniesieniu sprzeciwu orzeczenie kolegium traci moc, a sąd powszechny orzeka na

nowo w sprawie, którą wcześniej rozpoznawało kolegium. Skoro wniosek, o którym

mowa, zastępuje wniesienie pozwu, należy oceniać jego treść stosownie do art. 321

k.p.c., z uwzględnieniem jednak wymagania wyczerpania postępowania o

charakterze administracyjnym. Prowadzi to także do wniosku, że podmiotami

postępowania toczącego się przed sądem powszechnym mogą być ci

współużytkownicy, którzy brali udział w postępowaniu administracyjnym i zaskarżyli

orzeczenie kolegium przez wniesienie sprzeciwu. Podejmowane przez nich

czynności nie mogą natomiast wpływać na stan stosunków pozostałych

współużytkowników, którzy nie wyrazili woli zaskarżenia orzeczenia kolegium lub

zgodzili się wcześniej na zmianę wysokości opłaty za użytkowanie wieczyste i nie

brali nawet udziału w postępowaniu administracyjnym toczącym się przed kolegium.

W konsekwencji należy przyjąć, że nie ma podstaw dla stanowiska, że w

sprawie o ustalenie wysokości opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste,

rozpoznawanej przez sąd powszechny, dopuszczalna jest droga sądowa dla

żądania odnoszącego się do współużytkowników, którzy nie zgłosili wniosków o

ustalenie, iż aktualizacja opłaty jest nieuzasadniona i nie brali udziału w

postępowaniu przed kolegium. Zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd

Okręgowy w Szczecinie nie miało zatem charakteru istotnego zagadnienia

prawnego w rozumieniu art. 390 § 1 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały.