III CZP 29/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 29/13

UCHWAŁA

Dnia 27 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Owczarek (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

k

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa-Prezydenta Miasta Ł.

o założenie księgi wieczystej i wpis,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 27 czerwca 2013 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w Ł.

postanowieniem z dnia 19 lutego 2013 r.,

"a) Czy przepis art. 713 Kodeksu Napoleona może stanowić

samodzielną podstawę dokonania wpisu w księdze wieczystej prawa

własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa?

b) Czy powołanie się we wniosku przez Skarb Państwa na

prawo własności nieruchomości wynikające z przepisu art. 713

Kodeksu Napoleona, do którego to wniosku nie dołączono żadnych

dokumentów

to

prawo

własności

wykazujących

stanowi

wystarczającą podstawę do dokonania obwieszczeń publicznych

w trybie

przepisu

§

ust.

rozporządzenia

Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia

ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122

ze zm.)?"

podjął uchwałę:

1. Przepis art. 713 Kodeksu Cywilnego Napoleona może

stanowić samodzielną podstawę dokonania wpisu w księdze

wieczystej prawa własności nieruchomości na rzecz Skarbu

Państwa.

2. Powołanie się przez Skarb Państwa na prawo własności

nieruchomości wynikające z art. 713 Kodeksu Cywilnego

Napoleona we wniosku, do którego nie dołączono żadnych

dokumentów wykazujących to prawo, stanowi wystarczającą

podstawę do zarządzenia przez sąd obwieszczenia publicznego

(§ 24 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych

i zbiorów dokumentów, Dz. U. Nr 102, poz. 1122 ze zm.).

Uzasadnienie

Skarb Państwa reprezentowany przez Prezydenta Miasta Ł. jako Starostę

Powiatowego wniósł o założenie księgi wieczystej dla nieruchomości położonej w Ł.

przy ul. W. […] o powierzchni 973 m2 stanowiącej działkę gruntu nr 217/4 oraz

nieruchomości położonej w Ł. przy ul. J. o powierzchni 169 m2 stanowiącej działkę

gruntu nr 357/9 i wpisanie w dziale II nowej księgi Skarbu Państwa jako właściciela

tych nieruchomości. Podkreślił, że Skarb Państwa nie posiada dokumentu

stwierdzającego nabycie własności nieruchomości, z dołączonego do wniosku

wypisu i wyrysu z rejestru gruntów wynika, że właściciel tej nieruchomości nie jest

ustalony, a teren jest „niehipotekowany”, zatem tytuł Skarbu Państwa do

nieruchomości wynika z określonej w art. 713 Kodeksu Napoleona zasady

domniemania własności państwowej do rzeczy, w stosunku do których nie istnieją

jakiekolwiek tytuły na rzecz innych osób i na wypadek, gdyby Sąd uznał, że prawo

własności nieruchomości nie zostało dostatecznie wykazane, wniósł o zarządzie

obwieszczenia publicznego. Do wniosku dołączył wypis i wyrys z operatu ewidencji

gruntów i budynków przeznaczony do dokonania wpisu w księdze wieczystej.

Z treści wypisu wynika, że nieruchomość znajduje się we współwładaniu Miasta Ł. i

Zespołu Szkół Specjalnych Nr […] w Ł.

Sąd Rejonowy w Ł. postanowieniem dnia 18 września 2012 r. oddalił ten

wniosek.

Podkreślił,

że

art.

6268

§

k.p.c.

ogranicza

kognicję

sądu

wieczystoksięgowego do badania wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów

oraz treści księgi wieczystej. Wskazał, że przepis prawa może w wyjątkowych

sytuacjach stanowić samoistną podstawę dokonania wpisu w księdze wieczystej.

Zdaniem Sądu Rejonowego, jeżeli przepis prawa ma być podstawą wpisu, to

powinien identyfikować nieruchomość, której stan prawny ma być ujawniony w

księdze wieczystej. Nie można uznać, że art. 713 Kodeksu Napoleona wskazuje

Skarb Państwa jako właściciela rzeczonych nieruchomości. Ponadto nie może mieć

w sprawie zastosowania § 24 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów

dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122).

Skarb Państwa wniósł apelację od tego postanowienia.

Sąd Okręgowy w Ł. przy rozpoznawaniu apelacji powziął wątpliwość

wyrażoną w zagadnieniu prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Sąd Najwyższy dwukrotnie wypowiadał się w kwestii, której dotyczy

pierwsze zagadnienie prawne. W postanowieniu z dnia 20 czerwca 2012 r., I CSK

220/12 (OSNC-ZD 2013 B, poz. 41) stwierdził, że Skarb Państwa składający

wniosek o założenie księgi wieczystej i wpisanie jego prawa własności do

nieruchomości na podstawie art. 713 Kodeksu Napoleona powinien wykazać,

że w czasie

obowiązywania

tego

przepisu

dana

nieruchomość

była

nieruchomością niemającą właściciela. W wyroku z dnia 20 września 2012 r.,

IV CSK 46/12 (niepubl.) uznał, nawiązując do wspomnianego postanowienia,

że art. 713 Kodeksu Napoleona był źródłem nabycia przez państwo własności

rzeczy ruchomych i nieruchomości, nieposiadających właściciela. W oparciu o art.

713 Kodeksu Napoleona państwo, z mocy samego prawa, stawało się właścicielem

takich rzeczy, bez konieczności potwierdzenia tego faktu decyzją administracyjną

lub jakimkolwiek innym dokumentem; wyrażał on domniemanie własności Skarbu

Państwa rzeczy niczyich.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w wyjątkowych

sytuacjach podstawą wpisu może być sam przepis ustawy (por. uchwały z dnia

9 lipca 1993 r., III CZP 91/93, OSNC 1994, nr 2, poz. 29, z dnia 7 maja 2009 r.,

III CZP 15/09, OSNC 2010, nr 1, poz. 10 i z dnia 7 października 2009 r., III CZP

69/09, OSNC 2010, nr 4, poz. 53 oraz postanowienia z dnia 24 czerwca 1997 r.,

II CKN 216/97, OSNC 1998, nr 1, poz. 7 i z dnia 23 maja 2002 r., IV CKN 1092/00,

OSNC 2003 nr 9, poz. 122). Ma to miejsce w sytuacji, w której nabycie własności

nastąpiło z mocy samego prawa, a taki wypadek przewiduje rozporządzenie

Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 sierpnia 2003 r. w sprawie zakładania

i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie informatycznym (Dz. U. Nr 162, poz.

1575).

Przepis art. 713 Kodeksu cywilnego Napoleona (dalej: „k.c.Nap.), zgodnie

z którym „Dobra nie mające właściciela należą do państwa”, obowiązywał na

części ziem polskich w okresie od dnia 1 maja 1808 r. do dnia 31 grudnia 1946 r.,

kiedy został uchylony przez art. III § 1 pkt 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U.

Nr 57, poz. 321 ze zm.).

Przez „dobra nie mające właściciela” należało rozumieć przede wszystkim

dobra niczyje. Stosowanie tej formuły w odniesieniu do nieruchomości budzi jednak

istotne wątpliwości, zarówno bowiem dawne prawo polskie, jak i współczesne nie

znają pojęcia nieruchomości niczyjej. O ile własność ruchomej rzeczy niczyjej

nabywa się przez jej objęcie w posiadanie samoistne (art. 181 k.c.), o tyle brak jest

podobnej regulacji w odniesieniu do nieruchomości. Właściciel może wyzbyć się

własności rzeczy ruchomej przez to, że w tym zamiarze rzecz porzuci (art. 180

k.c.). Właściciel nie może zaś „porzucić” nieruchomości, może natomiast podjąć

negocjacje z właściwą gminą lub Skarbem Państwa zmierzające do zawarcia

umowy przekazania nieruchomości (art. 9021 i 9022 k.c.), a właściciel będący

państwową

lub

samorządową

osobą

prawną

może

zrzec

się

własności

nieruchomości odpowiednio na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu

terytorialnego (art. 16 ust. 1 u.g.n.).

W polskim prawie występuje pojęcie nieruchomości o nieuregulowanym

stanie prawnym, które zresztą tylko potwierdza tezę, że każda nieruchomość musi

mieć właściciela, choć nie zawsze musi on być znany. Pod tym pojęciem rozumie

się mianowicie nieruchomość, dla której ze względu na brak księgi wieczystej,

zbioru dokumentów albo innych dokumentów nie można ustalić osób, którym

przysługują do niej prawa rzeczowe (art. 113 ust. 6 ustawy z dnia 21 sierpnia

1997 r. o gospodarce nieruchomościami, jedn. tekst: Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz.

651 ze zm.; dalej: „u.g.n.”). Pojęcie to zostało wprowadzone przede wszystkim

w związku z wywłaszczeniem nieruchomości (art. 113 ust. 5, art. 114 ust. 3,

art. 115 ust. 5 i art. 118 ust. 1a u.g.n.), a także podziałem nieruchomości (art. 97a

u.g.n.) i ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości (art. 124a u.g.n.).

Nieruchomość,

której

właściciel

jest

nieznany,

może

zatem

być

wywłaszczona, jeżeli będą spełnione przesłanki określone w ustawie o gospodarce

nieruchomościami. Wywłaszczenie jest jednak dokonywane ze współczesnej

perspektywy i oczywiście nie wyłącza możliwości nabycia przez Skarb Państwa

własności nieruchomości wcześniej i w inny sposób, tj. w drodze zasiedzenia bądź

ex lege, np. na podstawie art. 713 k.c.Nap.

Argumenty systemowe i funkcjonalne przemawiają za wykładnią, że art. 713

k.c.Nap. należy rozumieć szerzej, a więc nie tylko jako dotyczący nieruchomości

niczyich, których zresztą w znaczeniu prawnym nie było i nie ma, ale jako

odnoszący się również do sytuacji, w których właściciel nieruchomości jest

nieznany. Taka wykładnia pozwala na uregulowanie stosunków własnościowych

istniejących w czasie i na obszarze obowiązywania omawianego przepisu.

Po pierwsze,

art.

porządkuje

k.c.Nap.

stosunki

prawne

dotyczące

nieruchomości, a wynikające ze zdarzeń, które nastąpiły przed wejściem w życie

przepisu i wywoływały wątpliwości co do stanu prawnego w dniu jego wejścia

w życie.

Po

nieruchomości

drugie,

przepis ten

i wynikające

ze

porządkuje

zdarzeń,

stosunki prawne

które

dotyczące

nastąpiły w czasie

jego

obowiązywania. Jest to o tyle istotne, że na obszarze obowiązywania Kodeksu

cywilnego Napoleona toczyły się liczne działania wojenne (wojny napoleońskie,

powstania narodowe, dwie wojny światowe). Z działaniami wojennymi wiążą się

zniszczenia wojenne oraz zmiany polityczne, które mogą powodować faktyczne

porzucanie nieruchomości przez dotychczasowych właścicieli i utrwalanie się takich

stanów. Do tego dochodzą trudności związane z zebraniem odpowiedniej

dokumentacji, która mogła ulec zniszczeniu. Tym samym dopuszczalne jest

przyjęcie, że art. 713 k.c.Nap. stanowi podstawę nabycia własności nieruchomości

również w przypadku, gdy nie da się ustalić jej właściciela. Taki pogląd jest zgodny

z argumentami płynącymi z wykładni systemowej, a podobny kierunek rozwiązań

został przyjęty m.in. w dekrecie z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych

i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.).

Brak księgi wieczystej, jak w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość

zastosowania art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.; dalej: „u.k.w.h.”),

zaś ze względu na brak sporu w sprawie wyłączone jest wytoczenie innego

powództwa (w szczególności o ustalenie – art. 189 k.p.c.). Z kolei ewentualny

wniosek Skarbu Państwa o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez

zasiedzenie mógłby być oceniony jako złożony przez podmiot, który już jest

właścicielem na podstawie art. 713 k.c.Nap.

2. W okolicznościach niniejszej sprawy wnioskodawca nie przedstawił

żadnego dokumentu, z którego wynikałoby, że Skarb Państwa jest właścicielem

nieruchomości. Powstaje w związku z tym pytanie, czy w takiej sytuacji możliwe jest

zastosowanie § 24 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września

2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U.

Nr 102, poz. 1122 ze zm.; dalej: „rozp. MS z 2001 r.”), który określa treść

zarządzonego przez sąd obwieszczenia publicznego w przypadku, gdy zakładana

jest księga wieczysta, a prawo własności tego, kto ma być wpisany, nie zostało

dostatecznie wykazane.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 28 stycznia 2010 r., I CSK 222/09

(niepubl.) wskazał, że stosowanie tego przepisu w przypadku, gdy prawo własności

zostało dostatecznie wykazane, jest bezprzedmiotowe, gdyż wówczas istnieje

podstawa

do

dokonania

wpisu

bez

potrzeby

zarządzenia

obwieszczenia

publicznego. Podzielając ten pogląd, należy wskazać, że § 24 rozp. MS z 2001 r.

nie

stanowi

wyjątku

od

przepisów

dotyczących

postępowania

wieczystoksięgowego, w tym zwłaszcza art. 6268 k.p.c. ograniczającego kognicję

sądu.

Postępowanie wieczystoksięgowe opiera się na założeniu, że sytuacje

niemieszczące się w jego granicach mogą zostać rozpoznane w ramach innego

postępowania, w szczególności wszczętego na podstawie 10 u.k.w.h. albo art. 189

k.p.c. Niniejsza sprawa wskazuje jednak na to, że nie jest to założenie ścisłe, mogą

bowiem wystąpić sytuacje, które nie mieszczą się w granicach kognicji sądu

wieczystoksięgowego, a jednocześnie nie ma możliwości zastosowania ani art. 10

u.k.w.h., ani art. 189 k.p.c. Wówczas sąd wieczystoksięgowy musi rozpoznać

sprawę bez ograniczeń przewidzianych w art. 6262 i 6268 k.p.c.

Przy interpretacji przepisów o postępowaniu wieczystoksięgowym należy

uwzględnić argumenty wynikające z prawa materialnego. Przyjęcie skuteczności

prawnorzeczowej art. 713 k.c.Nap. musi mieć konsekwencje w przyznaniu

wnioskodawcy

instrumentów

prawnych

służących

ochronie

jego

praw

właścicielskich. Niewątpliwie podstawowe znaczenie ma tu możliwość ujawnienia

prawa własności nieruchomości w księdze wieczystej. Zamknięcie tej możliwości

oznaczałoby istotne naruszenie bezpieczeństwa prawnego właściciela, m.in. przez

pozbawienie go ochrony przewidzianej w art. 5 u.k.w.h.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie

prawne, jak w uchwale.