III CZP 29/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 29/12

UCHWAŁA

Dnia 21 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa A. T.

przeciwko M. T.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 21 czerwca 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 22 lutego 2012 r.,

"Czy wartość gospodarstwa rolnego będącego przedmiotem

umowy przekazania własności gospodarstwa rolnego, zawartej

w trybie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (tekst

jedn. Dz.U. z 1989 r., Nr 24, poz. 133 ze zm.) uwzględnia się przy

ustalaniu zachowku?"

podjął uchwałę:

Przy ustalaniu zachowku nie uwzględnia się wartości

gospodarstwa rolnego przekazanego przez spadkodawcę

następcy na podstawie umowy przewidzianej w art. 59 ustawy

z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

indywidualnych i członków ich rodzin ( t.j. Dz. U. z 1989 r. Nr 24,

poz. 133 ze zm.).

Uzasadnienie

Powód A. T. domagał się zasądzenia od swojego brata M. T. kwoty 165767

zł tytułem zachowku. Strony są synami i następcami prawnymi zmarłego w dniu 4

października 2008 r. W. T. Umową z dnia 11 września 1990 r. spadkodawca

przekazał na rzecz syna M. T., na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (t.j. Dz.

U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm., dalej u.s.r.in.), własność gospodarstwa rolnego

o powierzchni

1 ha, położonego w M. Sąd Okręgowy oddalił powództwo.

Rozpoznając sprawę na skutek apelacji powoda Sąd Apelacyjny powziął poważne

wątpliwości, wymagające rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, dotyczącego

kwestii uwzględniania przy ustalaniu zachowku wartości gospodarstwa rolnego,

będącego przedmiotem umowy przekazania własności gospodarstwa rolnego,

zawartej w trybie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. W motywach postanowienia

przedstawiającego zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia Sąd ten wskazał na cel

instytucji zachowku, którym jest zabezpieczenie interesów osób najbliższych

spadkodawcy. Stwierdził, że wykładni językowej art. 993 k.c. nie można pogodzić

z zasadą

sprawiedliwości

społecznej,

ponieważ

sytuacja

otrzymującego

gospodarstwo rolne jest tożsama z sytuacją obdarowanego. Powołał wypowiedź

Sądu Najwyższego zawartą w uchwale z dnia 14 lutego 1991 r., III CZP 4/91,

OSNC 1991/8-9/91 na gruncie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym i innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. z 1991 r. Nr 7,

poz. 24), wyłączającą uwzględnienie wartości przekazanego gospodarstwa rolnego

przy ustalaniu zachowku wraz z zaznaczeniem w jej uzasadnieniu, że odnosi się

to również do ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. Zaznaczył, że stanowisko wyrażone

w tej uchwale spotkało się krytycznymi uwagami w wypowiedziach przedstawicieli

doktryny. Przedstawił stanowisko Sądu Najwyższego z uchwały składu siedmiu

sędziów z dnia 25 listopada 2005 r., III CZP 59/05, OSNC 2006/5/79, odnoszące

się do przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin i art. 33 k.r.o.,

przyjmujące że gospodarstwo rolne przekazane następcy pozostającemu we

wspólności

majątkowej

małżeńskiej,

należy

do

majątku

wspólnego

oraz

zaznaczenie, że umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego jest swoistym

rodzajem umowy, różnym od umowy darowizny. Podkreślił, że w postanowieniu

z dnia 18 kwietnia 2008 r., II CSK 647/07 Sąd Najwyższy wskazał, że dokonane

w tej uchwale określenie charakteru umowy przekazania gospodarstwa rolnego

w relacji do umowy darowizny nie może być podzielone na gruncie ustawy

z 1982 r., do umowy przekazania gospodarstwa rolnego należy stosować w drodze

analogii przepisy Kodeksu cywilnego i innych ustaw o umowie darowizny.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przekazanie pozwanemu gospodarstwa rolnego przez ojca dokonane

zostało

w

oparciu

o

przepisy

ustawy

z

dnia

grudnia

1982

r.

o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin

(j.t. Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 - dalej: „ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r.”)

w brzmieniu uwzględniającym zmiany wprowadzone ustawą z dnia 24 lutego

1990 r. o niektórych warunkach funkcjonowania ubezpieczenia społecznego

rolników indywidualnych i członków ich rodzin w 1990 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 90).

Zgodnie z jej postanowieniami przekazanie gospodarstwa rolnego obejmowało (art.

2 pkt 6a) nieodpłatne przeniesienie posiadania lub własności, jeżeli rolnik jest

właścicielem, na rzecz następcy lub kilku następców (art. 50), za którego uważany

był zstępny, spełniający przesłanki przewidziane art. 48. Należały do nich:

posiadanie pełnej zdolności do czynności prawnych, wiek poniżej 55 lat, zdolność

do pracy w gospodarstwie rolnym (brak inwalidztwa I lub II grupy inwalidzkiej albo

III grupy, wyłączającego możliwość pracy w gospodarstwie rolnym) oraz praca

w przekazywanym

gospodarstwie

po

ukończeniu

szesnastego

roku

życia

co najmniej od 5 lat. W wypadku nieposiadania następcy spełniającego te warunki

albo odmowy przez następcę przejęcia gospodarstwa, przekazanie mogło być

dokonane dowolnej osobie fizycznej lub osobie prawnej albo Państwu (art. 2 pkt b).

Następca, który nie przejął gospodarstwa rolnego, a praca w tym gospodarstwie

stanowiła główne źródło jego utrzymania mógł, korzystając z pomocy organu

administracji państwowej, uzyskać zatrudnienie lub przyuczenie do zawodu

(art. 51). Przyczyną przekazania gospodarstwa rolnego było uzyskanie przez

rolnika prowadzącego to gospodarstwo emerytury lub renty inwalidzkiej stosownie

do art. 15 ust. 1 i art. 16 ust. 3. Rolnik zachowywał uprawnienia dotyczące

korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich oraz do

użytkowania działki gruntu o oznaczonej powierzchni (art. 56 ust. 1 i 2).

Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. należy do regulacji związanych

z systemem zabezpieczenia socjalnego rolników, zapoczątkowanego ustawą z dnia

czerwca

1962

r.

o

przejmowaniu

niektórych

nieruchomości

rolnych

w zagospodarowanie lub na własność państwa oraz zaopatrzeniu emerytalnym

właścicieli tych gospodarstw i ich rodzin (Dz. U. Nr 38, poz.166). Kolejna ustawa

z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz o innych

świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140 – dalej :”ustawa

z dnia 27 października 1977 r.”) przyznała prawo do świadczeń z ubezpieczenia

społecznego także rolnikom, którzy przekażą gospodarstwo rolne następcy, osobie

wywodzącej się z kręgu osób najbliższych przekazującemu (art. 75 ust. 1 pkt 3).

Niezależnie od tego rolnik mógł przekazać gospodarstwo rolne Państwu albo

jednostce gospodarki uspołecznionej w zamian za rentę lub spłaty pieniężne.

Te podstawowe założenia legły również u podstaw ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r., a jej zmiana ustawą z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy

o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz

o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. Nr 10, poz. 53) ograniczyła przesłanki

uzyskania przez rolnika uprawnień emerytalno-rentowych od osiągnięcia

wieku

emerytalnego lub inwalidztwa, odpowiedniego okresu pracy w rolnictwie, opłacania

składek oraz przekazania gospodarstwa uprawnionemu podmiotowi (art. 2 pkt 6a).

Z kolei w ustawie z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

(Dz. U. 1991 r. Nr 7, poz. 24 - dalej: „ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r.”)

przewidziane zostały jako sposoby wyzbycia się przez rolnika ubiegającego się

o przyznanie świadczeń emerytalno-rentowych, zawarcie umowy darowizny,

sprzedaży, dożywocia na podstawie i zasadach przewidzianych w kodeksie

cywilnym albo zawarcie umowy z następcą w trybie art. 84 i nast. Charakter prawny

umowy przeniesienia gospodarstwa rolnego na rzecz następcy określony został

w orzecznictwie jako rodzaj umowy o charakterze cywilnoprawnym, odmienny od

umów przeniesienia własności wymienionych w części szczegółowej księgi trzeciej

kodeksu cywilnego o zobowiązaniach. Mają do niej zastosowanie przepisy kodeksu

cywilnego dotyczące zdolności do czynności prawnych, wad oświadczenia woli,

nieważności czynności prawnej oraz skutków prawnych oświadczenia woli

(por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 31 lipca 1979 r., III CZP 41/79, OSNCP

1979, nr 12, poz. 238; siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia

1980 r., III CZP 39/80, OSNCP 1981, nr 7, poz. 121; z dnia 12 listopada 1984 r.,

III UZ 45/84, OSNCP 1985 r., nr 4, poz. 44; z dnia 19 lutego 1991 r.,

III CZP 4/91, OSNCP 1991, nr 8-9, poz. 103; z dnia 25 marca 1992 r., III CZP

19/92, OSNCP 1992, nr 9, poz. 163; z dnia 4 października 1992 r., III CZP 125/92,

OSNCP 1993, nr 4, poz. 58, z dnia 8 września 1993 r., III CZP121/93 OSNCP

1994, nr 5, poz. 97; postanowienie z dnia 4 października 2001 r., I CKN 402/00,

OSNC 2002, nr 6, poz. 79). Przedstawione zostały tych w orzeczeniach poglądy,

wskazujące

na

wyodrębnioną

ustawowo

swoistość

umowy

przekazania

gospodarstwa rolnego następcy, odmienną od umowy darowizny. Przyczyną jej

zawarcia jest dążenie do uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego, której

następstwem jest wzajemna zależność umowy i decyzji w przedmiocie tych

świadczeń ubezpieczeniowych, polegająca na tym, że utrata mocy jednej z tych

czynności pociąga za sobą utratę mocy także drugiej. Dochodzi do powiązania tymi

czynnościami rolnika, następcy i Państwa jako przyznającego świadczenia,

co przemawia za tym, że umowa nie mieści się w katalogu umów uregulowanych

w kodeksie cywilnym. W uchwale z dnia 16 lipca 1980 r., III CZP 44/80, OSNC

1981, nr 2-3, poz. 24 Sąd Najwyższy wskazał, że wspólna cecha umowy

przeniesienia i umowy darowizny dotyczy wyłącznie nieodpłatności świadczenia.

Istotne natomiast znaczenie dla swoistości umowy przeniesienia ma to,

że przekazujący zapewnia sobie świadczenia emerytalne lub rentowe ze środków

państwowych,

korzystanie

z

działki,

lokalu

mieszkalnego

i

pomieceń

gospodarczych, a gospodarstwo przejmuje osoba zdolna do osiągania lepszych

efektów gospodarowania, przez co umowa spełnia cel gospodarczy i społeczny.

Nie może zatem dojść do odwołania umowy przekazania z powodów leżących

u podstaw odwołania darowizny. W postanowieniu z dnia 4 października 2001 r.,

I CKN 402/00 Sąd Najwyższy podkreślił, że odrębność umowy przekazania

podkreślona została także treścią art. 119 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r.,

ustanawiającego w szczególnych wypadkach ochronę rolnika przekazującego

gospodarstwo rolne, która ma zastosowanie również do umów zawartych

na podstawie

poprzednio

obowiązujących

ustaw.

Za

tym

dominującym

w orzecznictwie poglądem opowiedział się również Sąd Najwyższy w uchwale

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2005 r., III CZP

59/05 (OSNC 2006, nr 5, poz. 79), podkreślając, że nieodpłatność umowy

przekazania nie jest wyłącznym atrybutem umowy ani nawet jej dominującą cechą.

Przedstawione poglądy i ich argumentację podziela także Sąd Najwyższy

w rozpoznawanej sprawie. Nie przekonuje do odmiennego stanowiska odosobniony

pogląd, wyrażony przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 kwietnia

2008 r., II CSK 647/07, niepubl. Ocena umowy o przekazaniu gospodarstwa

rolnego następcy dokonana na gruncie ustawy z dnia 27 października 1977 r. ma

zastosowanie również do takiej czynności prawnej podejmowanej w oparciu

o przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., przy uwzględnieniu tego, że skutki

prawne tej umowy ustalane są według przepisów ustawy, która obowiązywała

w

dacie

jej

zawarcia.

Charakter

prawny

tej

umowy,

przewidzianej

w wymienionych ustawach, nie różni się, na co wskazują również argumenty

przytoczone przez Sąd Najwyższy w uchwałach z dnia 19 lutego 1991,

III CZP 4/91, z dnia 29 września 1992 r. III CZP 98/92, OSNC 1993, nr 3, poz. 35,

z dnia 4 listopada 2005 r., III CZP 59/05 oraz w postanowieniu z dnia

4 października 2001 r., I CKN 402/00, podkreślające ustawowe wyodrębnienie,

nieodwracalność przekazania oraz cel, obejmujący z jednej strony zabezpieczenie

rolnikom bytu na starość, a z drugiej, unowocześnienie metod gospodarowania.

Konsekwencje przyjęcia, że umowa przekazania nie jest darowizną i nie

mają do niej zastosowania przepisy kodeksu cywilnego regulujące umowę

darowizny, odnoszą się również do kwestii doliczania darowizn do substratu

zachowku, która została uregulowana w art. 993 i 994 k.c. Wynika z nich zasada

doliczania wszystkich darowizn, poza wymienionymi w art. 994 § 1 i 2 k.c.,

która podyktowana

jest

ochroną

uniemożliwieniem

spadkodawcy

osób

uprawnionych

rozdysponowania

do

zachowku

majątkiem

za

oraz

życia,

a pozbawienie spadkobiercy zachowku przewidziane zostało jedynie przez

wydziedziczenie, w wypadkach ściśle uregulowanych w art. 1008 i nast. k.c.

Użyte w art. 993 k.c. pojęcie darowizny odnosi się do umowy uregulowanej w art.

k.c.,

którą

darczyńca

zobowiązuje

się

do

bezpłatnego

świadczenia

na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku, jeśli nie dotyczy bezpłatnych

przysporzeń objętych art. 889 k.c. Przedstawiona analiza charakteru umowy

przekazania gospodarstwa rolnego następcy określa cechy tej czynności

prawnej, które

różnią

ją

od

uregulowanej

w kodeksie

cywilnym

umowy

darowizny i doprowadziły do uznania, że stanowi ona swoisty rodzaj umowy

przenoszącej własność, wskazując na jej cywilnoprawną naturę oraz zakres

stosowania do niej przepisów kodeksu cywilnego. Pośród tych cech kwestia

nieodpłatności nie miała dominującego znaczenia. Wybór przez ustawodawcę

takiego

rodzaju

a nieskorzystanie

umowy,

z

typów

umów

kodeksowo

uregulowanych, był podyktowany uwypuklonymi w orzecznictwie względami,

prowadzącymi

do przyjęcia,

wymaga również

że

sytuacja

nie

jest

ona

przejmującego

darowizną.

gospodarstwo

Podkreślenia

rolne,

zarówno

w odniesieniu do przytoczonych wymagań ustawowych (art. 48 ustawy z dnia

12 grudnia 1982 r.), jak też związania obowiązkiem pracy w tym gospodarstwie.

Zgoda

na

przejęcie gospodarstwa

szczególnego charakteru

podejmowana

zawieranej umowy,

a

była

fakt,

że

przy

uwzględnieniu

nie

stanowi ona

darowizny nie był pozbawiony znaczenia. Wybór następcy również podlegał

istotnym ograniczeniom, a w odniesieniu do następcy, który nie przejął

gospodarstwa przewidziana została możliwość udzielenia pomocy w uzyskaniu

pracy zarobkowej lub zdobyciu zawodu. Uwzględniając szczególne znaczenie

przepisów regulujących zachowek, ich ochronną funkcję oraz wyinterpretowany

zamiar

ustawodawcy

doliczenia

do substratu

zachowku

wszystkich

świadczeń nieodpłatnych, nie można przyjąć, że art. 993 k.p.c. objęta jest również

umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy, ponieważ na zasadzie

analogii stosować należy do niej przepisy o darowiźnie. Wykładnia funkcjonalna

art.

k.c.

oparta

nie może prowadzić

określone

jedynie na nieodpłatności świadczenia

do wniosku,

szczególnego

ustawą, której

że objęte

rodzaju umową

nieodpłatność

nie

jest

nią

będą także

pozakodeksową,

przyczyną

zawarcia,

spadkodawcy

świadczenia

wprowadzoną

a obowiązek

świadczenia spadkodawcy stanowi wypełnienie warunku otrzymania świadczeń

z

ubezpieczenia

społecznego.

Nieodpłatność

umowy

przekazania,

będąca jedną z wielu cech umowy, wiązała się przecież z możliwością uzyskania

świadczeń przez rolnika, dążeniem do podniesienia rentowności gospodarstwa

rolnego, bez której niejednokrotnie nie byłoby możliwości zrealizowania jej celu, bo

na przeszkodzie stałoby obciążenie gospodarstwa spłatami. Podkreślenia wymaga,

że nie wprowadziły zmian w charakterze umowy nowelizacje ustawy z dnia

12 grudnia 1982 r., a w ustawie z dnia 20 grudnia 1990 r. umowa przekazania jest

obok darowizny, dożywocia i sprzedaży jednym z możliwych rozwiązań

prowadzących do uzyskania świadczeń emerytalno-rentowych. Wbrew wysuwanym

zapatrywaniom przyczyna umowy przekazania ma znaczenie także w relacjach

pomiędzy spadkobiercami, na co wskazuje charakter świadczeń oczekiwanych

przez przekazującego gospodarstwo. Nie ma niebezpieczeństwa obchodzenia

przepisów o doliczaniu darowizn, jeśli odmienny od niej charakter umowy

przekazania wprowadzony został ustawą. Ustawodawca nie zdecydował się

również na zmianę art. 993 k.c., jak miało to miejsce w odniesieniu do zapisu

windykacyjnego (art. 1 pkt 15 ustawy z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw - Dz. U. Nr 85, poz. 458). Nie było

zatem podstaw, w ramach rozstrzygania przedstawionego zagadnienia prawnego,

do stosowania analogii do umowy darowizny oraz do wyrażenia odmiennego

stanowiska, na gruncie ustawy z dnia 12 grudnia 1982 r., niż to wynikające

z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 1991 r., III CZP 4/91, że wartości

gospodarstwa rolnego przekazanego następcy nie uwzględnia się przy ustalaniu

zachowku.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c. udzielił

odpowiedzi przytoczonej w sentencji uchwały.

jw