III CZP 28/10 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 21 maja 2010 r., III CZP 28/10

Sąd rejonowy, rozpoznający skargę na czynność komornika, działa jako

sąd pierwszej instancji.

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Grzegorz Misiurek

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi dłużnika "I.F.F.P.", sp. z o.o. w W. na

czynność komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Wrocławia – Krzyków

we Wrocławiu – postanowienie z dnia 15 grudnia 2009 r. o oddaleniu wniosku

dłużnika o umorzenie postępowania egzekucyjnego wydane w sprawie

egzekucyjnej z wniosku wierzyciela D." Stefan P. i Anna P. sp.j. w W. przeciwko

dłużnikowi "I.F.F.P.", sp. z o.o. w W. o świadczenie pieniężne, na posiedzeniu

jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 21 maja 2010 r. na skutek zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Rejonowy dla Wrocławia – Śródmieścia we Wrocławiu

postanowieniem z dnia 12 stycznia 2010 r.:

„Czy tygodniowy termin, liczony od zawiadomienia strony o czynności

komornika sądowego, do złożenia do sądu skargi na czynność komornika

sądowego, jest zachowany, jeżeli przed upływem tygodnia od zawiadomienia strony

o czynności komornika sądowego skarga została złożona do sądu rejonowego

niewłaściwego do jej rozpoznania, a następnie przekazana przez ten sąd do

właściwego sądu rejonowego już po upływie tygodnia od zawiadomienia strony o

czynności komornika sądowego?”

odmówił podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy dla Wrocławia – Śródmieście, rozpoznając skargę na

postanowienie komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Wrocławia –

Krzyków z dnia 15 grudnia 2009 r. o oddaleniu wniosku dłużnika o umorzenie

postępowania egzekucyjnego, powziął wątpliwości sformułowane w

przedstawionym zagadnieniu prawnym.

Według dokonanych ustaleń, postanowienie zaskarżone skargą na czynność

komornika doręczone zostało dłużnikowi w dniu 17 grudnia 2009 r. Skarga złożona

została w dniu 23 grudnia 2009 r. do Sądu Rejonowego dla Wrocławia – Krzyków

we Wrocławiu, który na podstawie zarządzenia przewodniczącego przekazał ją w

dniu 30 grudnia 2009 r. Sądowi Rejonowemu dla Wrocławia – Śródmieścia we

Wrocławiu jako właściwemu.

Sąd Rejonowy wskazał, że w doktrynie i judykaturze prezentowane są dwa

rozbieżne poglądy co do tego, czy sąd rejonowy, rozpoznając skargę na czynność

komornika, działa jako sąd pierwszej, czy sąd drugiej instancji. Udzielenie

odpowiedzi na to pytanie ma istotne znaczenie dla oceny, czy został zachowany

tygodniowy termin do wniesienia skargi.

Przyjęcie koncepcji, że w postępowaniu wywołanym skargą na czynności

komornika sądowego należy stosować przepisy regulujące postępowanie przed

sądem pierwszej instancji, w tym także art. 200 k.p.c., termin do złożenia skargi

określony w art. 767 § 4 k.p.c. zostałby dochowany w każdym przypadku złożenia

skargi w jakimkolwiek sądzie, jeżeli tylko czynność ta została podjęta przed

upływem terminu określonego w art. 767 § 4 k.p.c.

Opowiedzenie się za stanowiskiem, że skarga na czynności komornika

sądowego jest środkiem zaskarżenia podobnym do apelacji lub zażalenia, a jej

przekazanie do sądu właściwego następuje bez wydawania postanowienia

zaskarżalnego zażaleniem, powoduje, że termin przewidziany do jej złożenia jest

zachowany tylko wówczas, gdy niewłaściwy sąd, do którego skarga została

wniesiona przed upływem terminu określonego w art. 767 § 4 k.p.c., przekazał ją w

tym terminie sądowi właściwemu. Sąd Rejonowy dla Wrocławia – Śródmieścia

przyjął, że działa jako sąd drugiej instancji, mógł więc na podstawie art. 390 § 1 w

związku z art. 13 § 2 k.p.c. przedstawić Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości może być przedstawione

do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, jeżeli powstanie przy rozpoznawaniu

apelacji, a więc przez sąd drugiej instancji. Odpowiednie zastosowanie art. 390 § 1

k.p.c. w postępowaniu egzekucyjnym (art. 13 § 2 k.p.c.) oznacza, że tylko sąd

drugiej instancji, rozpoznając środek zaskarżenia, może skorzystać z uprawnienia

przewidzianego w tym przepisie. Rozważenia wymaga zatem kwestia, do jakiego

rodzaju środków zaskarżenia przysługujących w postępowaniu egzekucyjnym

zaliczyć należy skargę na czynności komornika, jaki jest jej charakter i czy

rozpoznający ją sąd rejonowy, działa jako sąd pierwszej, czy drugiej instancji.

W postępowaniu egzekucyjnym czynności organów sądowych, czyli sądu oraz

komornika zaskarżane są różnymi środkami zaskarżenia. Czynności sądu jako

organu egzekucyjnego podlegają zaskarżeniu zwyczajnym (odwoławczym)

środkiem zaskarżenia, jakim jest zażalenie (art. 7674 k.p.c.), (...) natomiast

czynności komornika podlegają zaskarżeniu wyłącznie skargą przewidzianą w art.

767 § 1 k.p.c. Szczególny charakter skargi polega na tym, że do jej rozpoznania

właściwy jest sąd rejonowy, przy którym komornik działa oraz że jest to środek

zaskarżenia przysługujący – co do zasady – na wszelkie czynności i zaniechania

komornika, a więc czynności o charakterze zarówno orzeczniczym (np.

postanowienie o zawieszeniu postępowania egzekucyjnego), jak i wykonawczym

(np. zajęcie ruchomości).

Kodeks postępowania cywilnego, normując zwyczajne środki zaskarżenia,

operuje pojęciem „środki odwoławcze” (tytuł działu V, księgi pierwszej, części

pierwszej) i obejmuje nim apelację i zażalenie. Środki te przysługują od orzeczeń

nieprawomocnych. Charakteryzują się zarówno suspensywnością, polegającą na

wstrzymaniu uprawomocnienia się orzeczenia (zarządzenia), jak i dewolutywnością,

powodują bowiem przeniesienie sprawy do sądu wyższej instancji (z wyjątkiem

wypadku przewidzianego w art. 395 § 2 k.p.c.). Środkom odwoławczym w tym

rozumieniu przeciwstawiono w kodeksie „inne środki zaskarżenia”, które także

przysługują od orzeczeń nieprawomocnych (art. 363 § 1 in fine k.p.c.), nie mają

jednak cechy dewolutywności; postępowanie wywołane ich wniesieniem toczy się

dalej przed tym samym sądem albo przed sądem pierwszej instancji sprawującym

kontrolę procesową nad organem innym niż sąd, który wydał zaskarżone

orzeczenie albo dokonał lub zaniechał określonej czynności.

Respektując ten podział, należy zatem stwierdzić, że skarga na czynność

komornika, przysługująca do sądu rejonowego, jest innym, w ujęciu art. 363 § 1

k.p.c., niedewolutywnym środkiem zaskarżenia, podobnie jak sprzeciw od wyroku

zaocznego (art. 344 k.p.c.), sprzeciw od nakazu zapłaty w postępowaniu

upominawczym (art. 502 k.p.c.), sprzeciw od nakazu zapłaty w elektronicznym

postępowaniu upominawczym (art. 50535 k.p.c.), sprzeciw od nakazu zapłaty w

europejskim postępowaniu nakazowym (art. 50519 § 1 k.p.c.), zarzuty od nakazu

zapłaty w postępowaniu nakazowym (art. 491 k.p.c.), zarzuty przeciwko planowi

podziału sumy uzyskanej z egzekucji (art. 1027 § 2 i 3 k.p.c.), skarga na orzeczenie

referendarza sądowego nie dotyczące kosztów (art. 39822 w związku z art. 39823

k.p.c.), skarga na – sporządzony przez zarządcę – plan podziału sumy uzyskanej

ze sprzedaży przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego (art. 106413 § 2 w związku

z art. 106423 k.p.c.), skarga na plan podziału sporządzony przez zarządcę

przymusowego (art. 106413 § 2 k.p.c.), skarga na udzielenie przybicia (art. 870 § 1

k.p.c.), odwołanie się do sądu od zarządzeń przewodniczącego (art. 160 i 226

k.p.c.). Środki te w zasadzie mają charakter suspensywny, a niekiedy anulacyjny

(np. skarga na orzeczenie referendarza sądowego w przypadkach przewidzianych

w art. 39822 § 2, art. 51811 § 3 i 3a k.p.c.), nie są natomiast dewolutywne.

Na taką kwalifikację skargi na czynność komornika jako szczególnego środka

zaskarżenia Sąd Najwyższy wskazywał wielokrotnie, skarga jest więc bez wątpienia

szczególnym środkiem zaskarżenia; nie ma cech zwyczajnego środka

odwoławczego, charakteryzującego się dewolutywnością, nie przenosi bowiem

sprawy do sądu wyższej instancji (por. uchwały z dnia 6 września 1994 r., III CZP

101/94, OSNC 1995, nr 2, poz. 24, z dnia 9 czerwca 1999 r., III CZP 16/99, OSNC

1999, nr 12, poz. 202 i z dnia 28 listopada 2008 r., III CZP 107/08, OSNC 2009, nr

10, poz. 139).

Sporadyczne wypowiedzi dopatrujące się w działaniu sądu rejonowego

rozpoznającego skargę wykonywania funkcji sądu drugiej instancji rozpoznającego

zażalenie należy uznać za odosobnione i pozbawione uzasadnienia. Zaprzecza im

art. 7674 k.p.c., z którego wprost wynika, że sąd rozpoznający skargę na czynność

komornika jest sądem pierwszej instancji, a dopiero jego postanowienia – wskazane

w ustawie – podlegają zaskarżeniu do sądu drugiej instancji w drodze zażalenia.

Należy ponadto podnieść, że jeśli ustawodawca chce, aby sąd rozpoznający

szczególny środek zaskarżenia orzekał jako sąd drugiej instancji, stosując

odpowiednio przepisy o zażaleniu, wyraźnie o tym stanowi (np. art. 39823 § 2 k.p.c.).

Pogląd, według którego sąd rozpoznający skargę na czynność komornika działa

jako sąd drugiej instancji jest niemożliwy do zaakceptowania także z tego względu,

że w przypadku odrzucenia skargi, zażalenie na postanowienie o odrzuceniu skargi

rozstrzygałby sąd okręgowy jako sąd trzeciej instancji. Takie rozwiązanie byłoby

sprzeczne z istotą obowiązującego systemu środków zaskarżenia oraz

instancyjności postępowania cywilnego.

Nie podzielając zatem stanowiska Sądu Rejonowego, że rozpoznając skargę

na czynności komornika działał jako sąd drugiej instancji, któremu przysługuje

uprawnienie do przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego,

należało odmówić podjęcia uchwały.

Wskazanie przez Sąd Rejonowy na rozbieżną praktykę sądową w zakresie

postępowania w przypadku wniesienia skargi do komornika, zamiast do właściwego

sądu, a także w przypadku jej wniesienia – niezgodnie z art. art. 767 § 1 k.p.c. – do

sądu innego niż sąd, przy którym komornik działa, usprawiedliwia potrzebę

skrótowego odniesienia się do tej kwestii.

W uchwale z dnia 11 stycznia 1996 r., III CZP 185/95 (OSNC 1996, nr 4, poz.

54) Sąd Najwyższy trafnie wskazał, że wprawdzie komornik jest organem sądowym,

a jego właściwość w tym zakres uprawnień i obowiązków w postępowaniu

egzekucyjnym regulują kodeks postępowania cywilnego i wydane na jego

podstawie rozporządzenie albo inne ustawy, jednak nie usprawiedliwia to poglądu,

że komornik powinien być traktowany jak sąd w rozumieniu art. 200 k.p.c. i że

przepis ten ma zastosowanie wtedy, gdy wniosek w postępowaniu egzekucyjnym

skierowany został do sądu, zamiast do komornika. Sąd Najwyższy podkreślił, że nie

ma również ani możliwości, ani potrzeby traktowania komornika, w zakresie

przekazania mu – według właściwości – wniosku dłużnika o umorzenie

postępowania egzekucyjnego, jako wydziału sądowego. Do przekazania sprawy

tego rodzaju przez sąd rejonowy komornikowi sądowemu powinny mieć

zastosowanie art. 759 i 800 k.p.c.

Należy przyjąć, że z tych samych przyczyn art. 200 w związku z art. 13 § 2

k.p.c. nie ma zastosowania także w przypadku przeciwnym, tj. w razie złożenia do

komornika wniosku o wszczęcie postępowania egzekucyjnego lub innego pisma, do

rozpoznania których właściwy jest sąd jako organ egzekucyjny, w takim przypadku

komornik powinien przesłać wniosek (pismo) do sądu właściwego. Podobny sposób

postępowania komornik powinien zastosować w razie złożenia skargi przewidzianej

w art. 767 k.p.c. wprost do niego, zamiast do sądu, przy którym działa.

Uregulowanie przyjęte w art. 200 k.p.c. nie ma zastosowania także w sytuacji,

w której zachodzi konieczność przekazania skargi na czynność komornika przez

sąd niewłaściwy sądowi właściwemu do jej rozpoznania. Należy zwrócić uwagę, że

art. 200 § 1 k.p.c. stanowi podstawę przekazania sprawy sądowi właściwemu. Jeśli

zatem wniosek wszczynający sprawę egzekucyjną przed sądem jako organem

egzekucyjnym skierowany zostanie do sądu niewłaściwego, sąd ten, na podstawie

art. 200 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., powinien – wydając postanowienie –

stwierdzić swą niewłaściwość i przekazać sprawę sądowi właściwemu. Przepis art.

200 § 1 k.p.c. nie może natomiast stanowić podstawy przekazania przez sąd

niewłaściwy sądowi właściwemu środka prawnego ani innego pisma

niewszczynającego postępowania w sprawie.

Skarga na czynność komornika nie wszczyna postępowania egzekucyjnego;

postępowanie wywołane skargą ma charakter wpadkowy w stosunku do

właściwego postępowania egzekucyjnego. Powinna zostać złożona we właściwej

formie, odpowiednim czasie i właściwym miejscu, tj. w sądzie rejonowym przy

którym komornik działa, zgodnie bowiem z obowiązującą także w postępowaniu

egzekucyjnym zasadą formalizmu procesowego, dla skutecznego dokonania

czynności procesowej istotne znaczenie ma podjęcie jej w wyznaczonym terminie i

właściwym sądzie (art. 165 § 2 i 3 w związku z art.13 § 2 k.p.c.).

W judykaturze utrwalony jest pogląd, że środek zaskarżenia wniesiony do

niewłaściwego sądu rodzi dla strony niekorzystne skutki procesowe (uchwała

połączonych Izb: Cywilnej oraz Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 1987 r., III CZP 33/87, OSNCP 1988, nr 6,

poz. 73). Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 14 listopada 1973 r., II CZ 183/73

(OSPiKA 1974, nr 5, poz. 97) stwierdził, że datą wniesienia rewizji przesłanej do

sądu niewłaściwego jest data nadania jej przez ten sąd do sądu właściwego w

urzędzie pocztowym, natomiast w postanowieniu z dnia 6 grudnia 1965 r., I PZ

80/65 (OSPiKA 1966, nr 12, poz. 277) uznał, że jeżeli sąd niewłaściwy, do którego

wpłynęła rewizja, nie przekaże jej sądowi właściwemu w terminie otwartym do

wniesienia tego środka prawnego, strona we wniosku o przywrócenie terminu do

jego wniesienia nie może skutecznie zarzucać, że „częściowo zawinił sąd, który

przetrzymał rewizję”. Z orzeczeń tych, które zasługują na akceptację i są aktualne

na gruncie obowiązującego systemu środków zaskarżenia, należy wyprowadzić

wniosek, że środek zaskarżenia wniesiony do niewłaściwego sądu podlega

przekazaniu sądowi właściwemu na podstawie niezaskarżalnego zarządzenia

przewodniczącego, nie zaś na podstawie postanowienia sądu, o którym mowa w

art. 200 § 1 k.p.c.