III CZP 27/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 27/10

POSTANOWIENIE

Dnia 27 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa-Dyrektora Izby Celnej w K.

przy uczestnictwie Wiktora M. i Krystyny M.

o wpis,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 maja 2010 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 20 stycznia 2010 r.,

"Czy

administracyjny

tytuł

wykonawczy

przeciwko

podatnikowi

może

być

przymusowej

na

nieruchomości

wystawiony

podstawą

stanowiącej

współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka?"

odmawia podjęcia uchwały.

wpisu

tylko

hipoteki

przedmiot

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy rozpoznawał apelację wnioskodawcy Skarbu Państwa Dyrektora Izby Celnej w K. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 16 listopada

2009 r. w sprawie o wpis hipoteki przymusowej zwykłej w księdze wieczystej

nieruchomości, będącej własnością uczestników postępowania Wiktora M. i

Krystyny M. pozostających w ustawowej wspólności małżeńskiej.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Rejonowy uchylił wpis dokonany przez

referendarza sądowego i oddalił wniosek o dokonanie wpisu wymienionej hipoteki.

Jako podstawę rozstrzygnięcia Sąd wskazał art. 6269 k.p.c., stwierdzając

w uzasadnieniu, że dołączony do wniosku administracyjny tytuł wykonawczy

o zobowiązaniu podatkowym nie stanowi wystarczającej podstawy wnioskowanego

wpisu, ponieważ dotyczy on jedynie uczestnika postępowania, podczas gdy

w księdze wieczystej ujawnione jest prawo własności na rzecz uczestnika

i uczestniczki postępowania, będących w ustawowej wspólności majątkowej.

Powołał się ponadto na obszerne orzecznictwo Sądu Najwyższego, zgodnie

z którym podstawę wpisu hipoteki przymusowej zwykłej na nieruchomości

stanowiącej przedmiot wspólności majątkowej małżeńskiej może stanowić jedynie

tytuł wykonawczy wystawiony na obojga małżonków. Wynika to z roli szczególnego

środka egzekucyjnego, jaką pełni hipoteka przymusowa, skoro zatem art. 27c

ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji

(tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1254 ze zm. dalej jako u.p.e.a.) wymaga

do prowadzenia egzekucji z majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka,

aby tytuł wykonawczy był wystawiony na oboje małżonków, to również wpis hipoteki

przymusowej do księgi wieczystej wymaga spełnienia tej przesłanki.

W apelacji wnioskodawca domaga się uchylenia postanowienia Sądu

pierwszej

instancji,

podnosząc,

że

orzecznictwo

niektórych

sądów

administracyjnych uważa, iż art. 27c u.p.e.a. nie ma zastosowania do przypadków

w

których

za

zobowiązania

podatkowe

nie

ponosi

odpowiedzialności

współmałżonek, albo ponosi tę odpowiedzialnośc tylko z majątku wspólnego.

W uzasadnieniu apelacji powołał się na argument płynący z orzecznictwa

administracyjnego, że w sytuacji, gdy współmałżonek ponosi odpowiedzialność za

zobowiązania podatkowe tylko z majątku wspólnego, to do prowadzenia egzekucji

z tego majątku wystarcza tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko podatnikowi,

a wydanie tytułu wykonawczego przeciwko małżonkowi zobowiązanego jest

niedopuszczalne na podstawie art. 27c u.p.e.a., ponieważ mogłoby to prowadzić do

egzekucji także z majątku osobistego tego małżonka, co poszerzałoby jego

odpowiedzialność.

W

toku

rozpoznawania

apelacji

wyłoniło

się

zagadnienie

prawne,

sformułowane na wstępie, przedstawione przez Sąd Okręgowy do rozstrzygnięcia

Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważenie przedstawionego zagadnienia prawnego należy zacząć od

stwierdzenia, że hipoteka przymusowa może mieć postać hipoteki kaucyjnej

i podstawą jej ustanowienia jest nieostateczna decyzja administracyjna, a także

hipoteki zwykłej w rozumieniu art. 109 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze

zm., dalej jako u.k.w.h.) i z kolei jej podstawą jest sądowy i administracyjny tytuł

wykonawczy (zob. postanowienie SN z dnia 5 stycznia 2005 r., II CK 416/04, Lex nr

277087 oraz wcześniejsza uchwała SN z dnia 28 października 2004 r., III CZP

33/04 oraz postanowienie SN z dnia 15 grudnia 2004 r., II CK 274/04).

Hipoteka

przymusowa

kaucyjna

występuje

w

art.

u.k.w.h.

(zob. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów SN z dnia 28 października

2004 r., III CZP 33/04, OSNC 2005, nr 3, poz. 43), mając podstawę w przepisach

szczególnych, to znaczy w art. 34 § 1 i 2 pkt 2 oraz w art. 35 § 2 pkt 1a ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 8

poz. 60 ze zm., dalej jako Ordynacja podatkowa). Przepisy prawa podatkowego

przewidują wspomnianą już hipotekę przymusową zwykłą, przy czym podstawę

wniosku o jej wpis może stanowić tytuł wykonawczy wydany w administracyjnym

postępowaniu egzekucyjnym, bez potrzeby zaopatrywania go w sądową klauzulę

wykonalności (art. 35 § 2 Ordynacji podatkowej, art. 109 ust. 1 u.k.w.h.; zob.

uchwałę SN z dnia 18 maja 1995 r., III CZP 63/95, OSNC 1995, nr 10, poz. 142;

uchwała SN z dnia 18 września 2002 r., III CZP 49/02, OSNC 2003, nr 9, poz. 115).

Zagadnienie prawne przedstawione w niniejszej sprawie dotyczy takiej właśnie

hipoteki przymusowej zwykłej.

Hipoteka przymusowa należy do szeroko rozumianego postępowania

egzekucyjnego. Orzecznictwo jest w tej sprawie zgodne od wielu lat, uzasadniając

to wyraźnie egzekucyjnym charakterem norm prawnych stanowiących o hipotece

przymusowej (por. postanowienie SN z dnia 12 czerwca 1997 r., III CKN 72/97 oraz

uzasadnienie uchwały SN z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 3/05, OSNC 2006, nr 2,

poz. 27 wraz ze wskazanym tam orzecznictwem). Wprawdzie zatem postępowanie

wieczystoksięgowe dotyczące wpisu hipoteki przymusowej nie jest sposobem

egzekucji, ani jego skutkiem nie jest wyegzekwowanie roszczenia, ale zmierza ono

do

ułatwienia

przyszłego

postępowania

egzekucyjnego,

stanowiąc

środek

zabezpieczenia interesów fiskalnych (por. powołane postanowienie SN z dnia

5 stycznia 2005 r., II CK 416/04). W uchwale Sądu Najwyższego z dnia

8 października 2003 r. (III CZP 68/03, OSNC 2004, nr 12, poz. 191), odnoszącej się

do wszystkich należności o charakterze publicznoprawnym wyraźnie się stwierdza,

co znajduje poparcie doktryny, że „postępowanie dotyczące hipoteki przymusowej

w księdze wieczystej powinno być traktowane jak postępowanie egzekucyjne".

Wpisanie hipoteki obciążającej nieruchomość będącą majątkiem wspólnym

małżonków nie pozostaje w takim razie bez wpływu na prawa małżonka, który nie

jest zobowiązanym podatnikiem. Jak trafnie przypomina się w orzecznictwie

hipoteka jest ograniczonym prawem rzeczowym (art. 244 k.c.) i obciąża

nieruchomość, a więc prawo własności właściciela (właścicieli) nieruchomości

obciążonej; hipoteka jest prawem ustanawianym na rzeczy cudzej (powołana

uchwała SN z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 3/05). W takim razie musi się

uwzględnić prawa współwłaścicieli, chronione konstytucyjnie (art. 21 i 64

Konstytucji RP) oraz w szczególności przez art. 140 i nast. k.c., art. 222 i nast. k.c.).

Jeżeli więc jest ustanawiana hipoteka przymusowa na nieruchomości stanowiącej

przedmiot współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka, to to ograniczone

prawo rzeczowe wpływa na zmniejszenie zakresu prawa własności tegoż

małżonka, mimo że nie jest on podmiotem zobowiązania podatkowego. Skoro tak,

to należy temu małżonkowi zapewnić takie środki ochrony jego interesów, aby mógł

występować w postępowaniu dotyczącym realizacji zobowiązania podatkowego

zabezpieczonego wpisaną hipoteką przymusową, podobnie jak zobowiązany

podatnik - współmałżonek.

W orzecznictwie wyrażony został ogólny pogląd, z powołaniem się na art.

109 ust. 1 u.k.w.h., że hipotekę przymusową wierzyciel może uzyskać na podstawie

tytułu wykonawczego skierowanego przeciwko wszystkim uprawnionym do

przedmiotu hipoteki (postanowienie SN z dnia 18 października 2000 r., V CKN

118/00, nie publ.). Pogląd ten został podzielony przez późniejsze orzecznictwo,

zgodne zwłaszcza co do konieczności wystawienia tytułu wykonawczego będącego

podstawą

wpisu

hipoteki

przymusowej

na

obojga

małżonków,

mimo

że

zobowiązanym podatkowo jest tylko jeden z nich. Podstawa normatywna dla

takiego twierdzenia znajduje się w art. 27c u.p.e.a., który został wprowadzony

ustawą nowelizującą z dnia 6 września 2001 r. (Dz. U. Nr 125, poz. 1368). Przepis

ten stanowi, że „Jeżeli egzekucja ma być prowadzona zarówno z majątku

wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, jak i z ich majątków osobistych, tytuł

wykonawczy wystawia się na oboje małżonków".

Konieczność wystawienia administracyjnego tytułu wykonawczego na obojga

małżonków z powołaniem się na art. 27c u.p.e.a. przyjmuje Sąd Najwyższy

w zdecydowanej większości swoich orzeczeń, począwszy od powołanej już

uchwały z dnia 18 września 2002 r. (III CZP 49/02), następnie uchwały z dnia

28 października 2004 r. (III CZP 33/04) i postanowienia z dnia 15 grudnia 2004 r.

(II CK 274/04). W tezie pierwszej postanowienia SN z dnia 5 stycznia 2005 r.

(II CK 416/04) znajdujemy stwierdzenie, że z art. 27c u.p.e.a. wynika, iż „,jeżeli

egzekucja ma być prowadzona z majątku wspólnego zobowiązanego i jego

małżonka, to tytuł wykonawczy powinien być wystawiony na oboje małżonków.

Do wpisu hipoteki przymusowej, której przedmiotem jest taka nieruchomość,

konieczne jest istnienie tytułu wykonawczego wystawionego na oboje małżonków".

Z kolei w uchwale SN z dnia 18 marca 2005 r. (III CZP 3/05) czytamy w tezie,

że „Administracyjny tytuł wykonawczy wystawiony tylko przeciwko podatnikowi nie

może być podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej

przedmiot współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka".

Odmienne,

odosobnione

stanowisko,

wyraził

Sąd

Najwyższy

w postanowieniu z dnia 11 stycznia 1995 r. (II CRN 149/94, OSNC 1995, nr 5,

poz.84). Zostało ono wydane jeszcze przed wprowadzeniem do systemu prawnego

art. 27c u.p.e.a. Doktryna zwłaszcza w dziedzinie prawa publicznego wyrażała

również

zdanie

aprobujące

wystawienie

tytułu

wykonawczego

tylko

na

zobowiązanego ze skutkami wobec drugiego małżonka, powołując się na art. 41

Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Spotkało się to z krytyką doktryny

cywilistycznej.

Na gruncie art. 27c u.p.e.a. stanowisko odmienne od wyrażanego

powszechnie przez Sąd Najwyższy występowało w niektórych orzeczeniach sądów

administracyjnych, w których znaczenie tego przepisu odnoszono początkowo do

egzekucji, która ma być prowadzona z majątku osobistego zobowiązanego oraz

z majątku wspólnego, a nie gdy jest ona kierowana i do majątku wspólnego

i majątków osobistych każdego z nich (por. wyrok NSA z dnia 18 stycznia 2006 r.,

II FSK 146/05, Lex nr 201455). Obserwuje się wszakże, że orzecznictwo to

przeszło

ewolucję, na

co

wskazują

powoływane

w postanowieniu

Sądu

Okręgowego przedstawiającego zagadnienie prawne, odmienne od poprzednich

wyroki sądów administracyjnych: WSA w Warszawie z dnia 17 stycznia 2008 r.

(II GSK 335/07, Lex nr 471050) oraz WSA w Opolu z dnia 13 lipca 2009 r. (I SA/Op

221/09, Lex nr 552485). W pierwszym z nich WSA w Warszawie stwierdził ogólnie,

że „każde prowadzenie egzekucji przeciwko podatnikowi z majątku wspólnego

wymaga wystawienia tytułu wykonawczego na oboje małżonków". Podobne

znaczenie ma wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 25 kwietnia 2008 r. (I SA/Bd

101/08, Lex nr 452982). Natomiast w powołanym wyroku WSA w Opolu zostało

w tezie zawarte już krótkie, mające zasadnicze znaczenie dla całej kwestii,

uzasadnienie wyrażonego poglądu. Jeżeli zatem prowadzona egzekucja dotyczy

majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, odpowiadającego majątkiem

wspólnym, to tytuł wykonawczy należy wystawić przeciwko obojgu małżonkom, bo

„tylko wówczas zobowiązany i jego małżonek uprawnieni będą do wnoszenia

przewidzianych w ustawie środków zaskarżenia, w tym zarzutów na postępowanie

egzekucyjne". Dostrzeżona została wskazywana wcześniej potrzeba uwzględnienia

interesów małżonka osoby zobowiązanej podatkowo, choć z uzasadnienia wynika,

że nie ze względu na sytuację materialnoprawną którą stanowi obciążenie

nieruchomości ograniczonym prawem rzeczowym, jakim jest hipoteka, ale

z powodów proceduralnych, to znaczy gwarantowanego Konstytucją (art. 78)

stworzenia

instytucjonalnych

ram

pozwalających

na

zaskarżenie

każdego

rozstrzygnięcia wydanego przez organy państwa w postępowaniu przed pierwszą

instancją odnoszącego się do wolności i praw obywatelskich, a za takie działania

należy uznać egzekucję administracyjną skierowaną do majątku wspólnego

małżonka

z zobowiązanym

podatnikiem.

Jednocześnie

słusznie

wyłączono

małżonka z kręgu zobowiązanych w rozumieniu art. 1a pkt 20 u.p.e.a., jako że

zobowiązanym pozostaje wyłącznie podatnik (tak też WSA w Krakowie w wyroku

z dnia 2 września 2008 r. (I SA/Kr 696/08, Lex nr 524187).

W orzecznictwie, zarówno Sądu Najwyższego, jak i Naczelnego Sądu

Administracyjnego

i

sądów

administracyjnych,

przychylnego

dominującemu

stanowisku odnośnie do konieczności wystawienia administracyjnego tytułu

wykonawczego na oboje małżonków na podstawie art. 27c u.p.e.a. stwierdza się,

że gdyby oboje małżonkowie mieli status zobowiązanego, to jest oczywiste,

że odpowiadaliby i majątkami odrębnymi i z majątku wspólnego, a wówczas art.

27c u.p.e.a. byłby zbędny. Podstawa do wystawienia tytułu wykonawczego

znajdowała by się wówczas w przepisach ogólnych, to znaczy w art. 26 i 29 § 1

Ordynacji podatkowej. Według tych przepisów podatnik odpowiada całym swoim

majątkiem za podatki, przy czym w odniesieniu do osób pozostających w związku

małżeńskim odpowiedzialność ta obejmuje majątek odrębny podatnika oraz

majątek wspólny podatnika i jego małżonka. Zwrócić przy tym należy uwagę, że art.

29 Ordynacji podatkowej stanowi regulację materialnoprawną, a egzekucja

świadczeń jest unormowana przez przepisy proceduralne, a te muszą uwzględniać

interes małżonka osoby zobowiązanej. Powołany przepis nie zostaje więc

naruszony przez wymaganie wystawienia tytułu wykonawczego przeciwko obojgu

małżonkom, jeżeli egzekucja ma być prowadzona z nieruchomości wchodzącej

w skład majątku wspólnego. Przepisy egzekucyjne umożliwiają w rezultacie

poniesienie odpowiedzialności przez małżonka zobowiązanego, który w rozumieniu

prawa materialnego (podatkowego) tym zobowiązanym nie jest.

Z powyższego wyłania się przekonujący wniosek, że wprowadzenie art. 27c

u.p.e.a. było zasadne i ma zastosowanie właśnie do takich sytuacji, w których

małżonek nie powinien zostać zaliczony do osób zobowiązanych podatkowo.

Tylko jeden z małżonków jest podmiotem zobowiązanym, a drugi takiego statusu

nie ma, ale zachodzi podstawa do prowadzenia egzekucji z majątku wspólnego

zobowiązanego i jego małżonka. Dla wypełnienia tej podstawy prawnej konieczne

jest

wystawienie

tytułu

Odmienna wykładnia

wykonawczego

art.

27c

u.p.e.a.

wspólnie

na

świadczyłaby

oboje

o

małżonków.

nieracjonalności

ustawodawcy, włączającego ten przepis w 2001 r. do systemu prawnego.

Ustawodawca natomiast celowo w hipotezie art. 27c u.p.e.a. wyróżnił małżonka,

będącego podmiotem zobowiązanym i małżonka tegoż zobowiązanego.

Posługując się wykładnią historyczną i celowościową też należy wskazać na

potrzebę zamieszczenia art. 27c w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym

w administracji, ponieważ uczynione to zostało po to, aby powstała możliwość

zaspokojenia zobowiązań z majątku wspólnego, objętego współwłasnością łączną,

jeżeli zobowiązany jest tylko jeden z małżonków. Jednocześnie doszło do

oczekiwanego zagwarantowania środków obrony małżonkowi zobowiązanego.

Nastąpiło zatem zrealizowanie na poziomie ustawowym ochrony dwóch wartości

konstytucyjnych: ochrony prawa własności i ochrony prawa do sądu.

Wnioski powstałe na gruncie przeprowadzonej analizy nie pozwalają

na uwzględnienie argumentów przytoczonych przez Prokuratorię Generalną Skarbu

Państwa, która wypowiedziała się w odniesieniu do zagadnienia prawnego

w niniejszej sprawie w pisemnym stanowisku. Zmierza ono w toku wywodów do

udzielenia

pozytywnej

odpowiedzi

Sądowi

stawiającemu

zagadnienie,

z powołaniem się na wiele okoliczności, w tym także znanych z orzeczeń sądów

administracyjnych, od stanowiska których następnie odstąpiono. Jest zrozumiałe,

że można próbować prezentować zdanie odmienne od tego, które w obecnym

orzecznictwie przeważa, jednak skład orzekający w niniejszej sprawie takiego

kierunku rozumowania nie podziela.

Przeprowadzone

dotychczas

rozważania

zawierają

wystarczające

argumenty do stwierdzenia, że wbrew obiekcjom zgłoszonym przez Sąd Okręgowy

na tle rozpoznawanej apelacji, zawartych w pytaniu postawionym na podstawie art.

390 § 1 k.p.c. nie występuje zagadnienie prawne, które można uznać za budzące

„poważne wątpliwości". Odpowiedź negatywna na postawione przez ten Sąd

pytanie jest klarowna w świetle powołanego i publikowanego orzecznictwa Sądu

Najwyższego, a wskazywane w uzasadnieniu postanowienia tegoż Sądu

rozbieżności w orzecznictwie dzisiaj już nie występują.

W uzasadnieniu Sąd pytający dochodzi prawdopodobnie sam do takiego

wniosku i dlatego już niezależnie od ustalonego stanu faktycznego sprawy, na tle

której sformułował zagadnienie, zdaje się oczekiwać jakiegoś podsumowania

poglądów

Sądu

Najwyższego

i

odniesienia

się

do

orzecznictwa

sądów

administracyjnych w kwestii, której dotyczy pytanie. Formułując zagadnienie

podnosi także ogólniejszą potrzebę uzyskania stanowiska względem niektórych

przepisów kodeksu postępowania cywilnego o egzekucji należności o charakterze

cywilnoprawnym i publicznoprawnym, jeśli tytuł egzekucyjny jest wydany wobec

małżonków. Nie do takich jednak celów służy uprawnienie sądu rozpoznającego

apelację, ażeby przedstawić zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c.