III CZP 27/02 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 21 maja 2002 r., III CZP 27/02

Przepis art. 124 ust.1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.) – w

stanie faktycznym objętym jego hipotezą – wyłącza stosowanie przez analogię

przepisu art. 145 k.c.

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku R. Zakładu Energetycznego S.A. w R.

przy uczestnictwie Liliany B. i Ryszardy C. o ustanowienie służebności gruntowej,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 21 maja 2002 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krośnie postanowieniem z dnia

12 marca 2002 r.

"Czy nieruchomości będące własnością bądź pozostające w użytkowaniu

wieczystym Zakładu Energetycznego, na których znajdują się stacje

transformatorowe i inne urządzenia elektroenergetyczne, połączone przewodami

elektroenergetycznymi z nieruchomością będącą przedmiotem postępowania o

ustanowienie służebności gruntowej polegającej na prawie korzystania z części

budynku i doprowadzenia kabli energetycznych, na której znajdują się podobne

urządzenia tworzące tak zwany układ elektroenergetyczny zamknięty, – można

uznać za nieruchomości władnące w rozumieniu art. 285 § 1 k.c. w związku z art.

145 § 1 k.c. w stosunku do nieruchomości mającej być obciążoną służebnością

gruntową?"

odmówił podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Zakład Energetyczny S.A. w R. wniósł o ustanowienie służebności gruntowej

na rzecz będących jego własnością nieruchomości, stanowiących działki nr 5692/9 i

5746/2, położonych w K., polegającej na prawie utrzymywania i eksploatacji stacji

transformatorowej, usytuowanej w budynku znajdującym się na działce nr 2495 w

K., należącej do uczestniczek Liliany B. i Ryszardy C., wspólniczek spółki cywilnej

„P.”. Służebność miałaby także służyć, zdaniem wnioskodawcy, odprowadzaniu i

doprowadzaniu kabli energetycznych między nieruchomością obciążoną a

nieruchomością władnącą. W uzasadnieniu wniosku wskazano również, że

służebność będzie polegała na wyłącznym korzystaniu z lokalu będącego

własnością uczestniczek.

Sąd Rejonowy w Krośnie – postanowieniem z dnia 11 października 2001 r. –

wniosek oddalił, uznał bowiem, że służebność gruntowa może mieć na celu jedynie

zwiększenie użyteczności nieruchomości władnącej, a wymaganie to nie jest

spełnione – jak w sprawie niniejszej – w sytuacji, gdy służebność ma polegać

jedynie na korzystaniu z lokalu będącego własnością uczestniczek, prowadzącym

do usprawnienie działalności przedsiębiorstwa prowadzonego przez wnioskodawcę.

Przy rozpatrywaniu apelacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu

Rejonowego wyłoniło się – przytoczone na wstępie – zagadnienie prawne budzące

poważne wątpliwości, przedstawione przez Sąd Okręgowy w Krośnie do

rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Trafne jest zajęte przez Sąd Okręgowy stanowisko, że art. 145 k.c. może być

w drodze analogii stosowany w wypadku ustanawiania służebności polegającej na

doprowadzeniu linii energetycznej do nieruchomości pozbawionej bezpośredniego

dostępu do sieci energetycznej; mimo pewnych zastrzeżeń zgłaszanych w

doktrynie, należy je uznać za przekonywające oraz przeważające, zarówno w

orzecznictwie, jak i w literaturze (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

31 grudnia 1962 r., II CR 1006/62, OSPiKA 1964, nr 5, poz. 91 oraz uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 30 sierpnia 1991 r., III CZP 73/91, OSNC 1992, nr 4, poz. 53).

Sąd Okręgowy trafnie również dostrzegł w materiale faktycznym rozpoznawanej

sprawy poważne zagadnienie prawne, ma ono jednak dużo głębsze źródło i o wiele

szerszy zasięg niż mogłoby to wynikać z treści przedstawionego zagadnienia, w

związku z czym w okolicznościach sprawy pod znakiem zapytania staje możliwość

sięgania do analogii i – w konsekwencji – stosowania art. 145 k.c.

Na wstępie trzeba przypomnieć przepis art. 124 ustawy z dnia 21 sierpnia

1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz.

543 ze zm. – dalej „u.g.n.”), który zszedł z pola widzenia wnioskodawcy, a także

Sądów orzekających w obydwóch instancjach. Zgodnie z tym przepisem, starosta

wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej może w drodze decyzji

administracyjnej ograniczyć sposób korzystania z nieruchomości przez zezwolenie

na zakładanie m.in. przewodów i urządzeń do przesyłania energii elektrycznej, przy

czym zezwolenie to następuje na wniosek zarządu jednostki samorządu

terytorialnego lub innej osoby albo jednostki organizacyjnej, po przeprowadzeniu

rokowań z właścicielem lub użytkownikiem wieczystym nieruchomości. Pomijając

prawny charakter powyższego ograniczenia, które może być różnie oceniane, nie

powinno być wątpliwości, że hipoteza art. 124 ust. 1 u.g.n., przynajmniej prima

facie, obejmuje stan faktyczny, będący podłożem rozpoznawanej sprawy.

Niewątpliwe jest także podobieństwo prawne regulacji zawartych w art. 124 u.g.n. i

art. 145 k.c., zatem sięganie do art. 145 k.c. i wnioskowanie per analogiam legis

musi wywoływać poważne zastrzeżenia, gdyż korzystanie z analogii znajduje

zastosowanie tylko w przypadkach nie unormowanych, a więc wtedy, gdy skutki

prawne określonego stanu faktycznego nie są wyznaczane przez żaden przepis

obowiązującego prawa.

Przystawalność hipotez obydwóch przepisów na gruncie rozpoznawanej

sprawy dotyczy także elementu podmiotowego, co jest oczywiste, gdyż art. 145 k.c.

nie przewiduje w tym zakresie żadnych ograniczeń, natomiast art. 124 ust. 2 u.g.n.,

określający krąg osób (jednostek) uprawnionych do złożenia wniosku, obejmuje –

obok zarządów jednostek samorządu terytorialnego – także inne osoby i jednostki

organizacyjne. W pojęciu „inne osoby” mieści się, co nie powinno budzić

wątpliwości, R. Zakład Energetyczny w R., wnioskodawca w niniejszej sprawie,

prowadzący przedsiębiorstwo w formie spółki akcyjnej.

W tej kwestii należy dodatkowo wyjaśnić, że prezentowany w piśmiennictwie

pogląd, iż podmiotami uprawnionymi do uzyskania zezwolenia, o jakim mowa w art.

124 u.g.n., mogą być – oprócz jednostek samorządu terytorialnego – wyłącznie

zakłady i przedsiębiorstwa użyteczności publicznej, nie znajduje uzasadnienia.

Przeciwko niemu przemawia nie tylko wyraźne brzmienie art. 124 ust. 2, w którym

nie sposób doszukać się sugerowanych obostrzeń, ale także argumenty

pragmatyczne i celowościowe. Należy pamiętać, że zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z

dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (Dz.U. Nr 54, poz. 348 ze zm.),

każde przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się przesyłaniem i dystrybucją

energii, niezależnie od jego statusu prawnego, zobowiązane jest utrzymywać

zdolność urządzeń, instalacji i sieci do realizacji dostaw energii w sposób ciągły i

niezawodny, przy zachowaniu obowiązujących wymagań jakościowych. Z kolei w

myśl art. 7 tej ustawy, przedsiębiorstwa energetyczne zajmujące się przesyłaniem i

dystrybucją energii elektrycznej są obowiązane m.in. do zawarcia umowy o

przyłączenie, jak też są obowiązane zapewniać realizację i finansowanie budowy i

rozbudowy sieci, w tym na potrzeby przyłączeń podmiotów ubiegających się o

przyłączenie. Należy także wskazać na przepis § 28 ust. 1 rozporządzenia Ministra

Gospodarki z dnia 25 września 2000 r. w sprawie szczegółowych warunków

przyłączenia podmiotów do sieci elektroenergetycznych, obrotu energią

elektryczną, świadczenia usług przesyłowych, ruchu sieciowego i eksploatacji sieci

oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców (Dz.U. Nr 85, poz. 957), zgodnie

z którym operatorzy systemu przesyłowego i rozdzielczego, prowadząc ruch

sieciowy oraz eksploatując sieć, są obowiązani do utrzymania we właściwym stanie

technicznym sieci oraz jej połączeń z innymi sieciami, do zapewniania ciągłości,

niezawodności i efektywności funkcjonowania sieci, a także do rozwoju sieci oraz

połączeń z innymi sieciami w celu zapewnienia ciągłości i niezawodności

dostarczania energii elektrycznej.

W tym stanie rzeczy, przy wsparciu, jakie wynika z przytoczonych wyżej

przepisów, jest jasne, że art. 124 ust. 1 u.g.n. odpowiada potrzebom i zadaniom

wszelkich przedsiębiorstw energetycznych, niezależnie od ich struktury prawnej,

dlatego też proponowane w piśmiennictwie zwężanie jego stosowania tylko do

przedsiębiorstw użyteczności publicznej nie może być uznane za uzasadnione. Jest

poza tym oczywiste, że zadania realizowane przez przedsiębiorstwa energetyczne

pozostają w sferze interesu publicznego, który przyświeca także unormowaniu

zawartemu w art. 124 u.g.n.

W konsekwencji, zważywszy na przedmiotowy i podmiotowy zasięg hipotezy

art. 124 u.g.n., sięganie do analogii z art. 145 k.c. musi być bardzo powściągliwe i

poprzedzone wnikliwą oceną stanu faktycznego oraz wszechstronną analizą

jurydyczną. Powściągliwość ta dyktowana jest także faktem, że art. 145 k.c. służy

zaspokajaniu interesów indywidualnych, prywatnoprawnych, natomiast art. 124

u.g.n., należący do dziedziny prawa administracyjnego, ma na celu realizację

potrzeb ogólnych, o charakterze publicznym.

W tym stanie rzeczy wystąpienie przez R. Zakład Energetyczny do sądu o

ustanowienie służebności gruntowej na podstawie art. 145 k.c. należy ocenić jako

co najmniej przedwczesne. W związku z tym nieuzasadnione było również

rozpoznanie sprawy i oddalenie wniosku bez choćby ogólnej oceny zgłoszonego

żądania w aspekcie art. 124 u.g.n., dopiero bowiem ewentualne wyłączenie

możliwości zastosowania tego przepisu otwierałoby drogę do badania sprawy w

aspekcie art. 145 k.c. Podobny efekt mógłby być osiągnięty, gdyby wnioskodawcy,

przed wystąpieniem do sądu, w sposób ostateczny odmówiono wydania zezwolenia

na podstawie art. 124 u.g.n. Tymczasem Sądy obydwóch instancji, o czym już była

mowa, kwestie te pominęły.

W konsekwencji uszło także uwagi Sądów, że zgodnie z art. 112 u.g.n.,

przepisy rozdziału 4 stosuje się do nieruchomości położonych, z zastrzeżeniem art.

125 i 126, na obszarach przeznaczonych w planach miejscowych na cele publiczne.

Ponieważ w art. 112 nie wyłączono (nie „zastrzeżono”) przepisu art. 124, należy

uznać, że ograniczenie prawa własności przewidziane w art. 124 ust. 1 może

dotyczyć wyłącznie nieruchomości przeznaczonych w planach miejscowych na cele

publiczne. Wniosek ten znajduje potwierdzenie także w art. 124 ust. 1 zdanie

drugie. Tymczasem z materiału zgromadzonego w sprawie ani z twierdzeń

uczestników nie wynika, czy nieruchomość, która ma być obciążona, jest

przeznaczona w planie miejscowym na cele publiczne. Ocena żądania

wnioskodawcy z punktu widzenia art. 124 u.g.n. jest więc także z tego względu na

tym etapie rozpoznawania sprawy niemożliwa.

Istnieje również wątpliwość, czy art. 124 u.g.n. – będący w strukturze ustawy o

gospodarce nieruchomościami jednym z przepisów dotyczących wywłaszczenia –

może być zastosowany w sytuacji, gdy inwestycja została już przez Zakład

Energetyczny zrealizowana. Wątpliwość ta powstaje na tle orzecznictwa

Naczelnego Sądu Administracyjnego, który przyjmuje, że zrealizowanie na

nieruchomości celu publicznego przez inwestora przed wydaniem decyzji o jej

wywłaszczeniu pozbawia go możliwości skutecznego wystąpienia z wnioskiem o

wywłaszczenie nieruchomości (a więc także z wnioskiem opartym na art. 124

u.g.n.), gdyż cel publiczny został już zrealizowany (por. wyroki Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 25 stycznia 1995 r., SA/Wr 1507/94 oraz z dnia 1 kwietnia

1996 r., IV SA 1706/94, nie publ.). Nie przesądzając tej kwestii należy jednak

zauważyć, że skoro inwestycja (stacja transformatorowa w budynku na

nieruchomości uczestniczek) została zrealizowana za zgodą poprzedniego

właściciela, to kolejni właściciele, niezwiązani stanowiskiem poprzednika, mogą

obecnie tej zgody odmówić, a wówczas celowe i uzasadnione staje się stosowanie

art. 124 u.g.n.

Pominięcie art. 124 u.g.n. i sięganie do analogii z art. 145 k.c. bez

uprzedniego wyjaśnienia wszystkich wyżej zarysowanych kwestii jest

niedopuszczalne, toteż rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego,

dotyczącego wykładni art. 145 k.c., musi być uznane – na tym etapie postępowania,

wobec istniejących luk w stanie faktycznym oraz w zakresie oceny jurydycznej – za

zbędne do rozpoznania apelacji.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy postanowił, jak w sentencji (art. 390 § 1 k.p.c.

w związku z art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym,

jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 101, poz. 924 ze zm.).