III CZP 26/08 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 9 maja 2008 r., III CZP 26/08

Zasada tzw. integralności postanowienia o podział majątku wspólnego

nie obejmuje orzeczenia w przedmiocie roszczenia z tytułu niezgodnego z

prawem zbycia przez małżonka w czasie trwania wspólności ustawowej

przedmiotu wchodzącego w skład majątku wspólnego.

Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Ireneusza S. przy uczestnictwie Danuty

S. o podział majątku wspólnego, na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9

maja 2008 r., na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Katowicach postanowieniem z dnia 22 stycznia 2008 r.:

"Czy dopuszczalne jest przywrócenie terminu do wniesienia apelacji od

postanowienia w przedmiocie podziału majątku wspólnego, jeżeli wcześniej sąd

drugiej instancji prawomocnie rozpoznał już apelację innego uczestnika

postępowania, na skutek czego doszło do zmiany postanowienia sądu pierwszej

instancji?"

odmówił podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 16 stycznia 2007 r. Sąd Rejonowy w Będzinie dokonał

podziału majątku wspólnego Ireneusza S. i Danuty S., których związek małżeński

został rozwiązany przez rozwód prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w

Katowicach z dnia 20 listopada 2002 r. Apelacja wnioskodawcy dotyczyła tylko

nierozliczenia orzeczeniem działowym sprzedaży przez uczestniczkę w toku

istnienia wspólności ustawowej samochodu ford sierra.

Sąd drugiej instancji przeoczył złożony przez Danutę S. wniosek o

przywrócenie terminu do wniesienia apelacji od postanowienia z dnia 16 stycznia

2007 r., w której uczestniczka zakwestionowała sposób działu, tj. przydzielenie

wnioskodawcy spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu nr 78 przy ul. S. 18b w

C. o pow. 50,9 m2 oraz nieuwzględnienie jej żądania o rozliczenie nakładu z

majątku odrębnego na majątek wspólny, tj. na wkład mieszkaniowy. W toku

postępowania przed Sądem pierwszej instancji wnioskodawca przyznał, że środki

na wkład mieszkaniowy pochodziły w całości z książeczki mieszkaniowej

uczestniczki założonej jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego.

Postanowieniem z dnia 19 lipca 2007 r. Sąd Okręgowy w Katowicach zmienił

postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że rozliczył cenę zbytego przez

uczestniczkę samochodu. Ustalił, że samochód ten, będący składnikiem majątku

wspólnego, pozostawał w posiadaniu uczestniczki, która po wypadku zbyła go bez

wiedzy i zgody wnioskodawcy, podrabiając na umowie sprzedaży jego podpis. Za

ten czyn i przywłaszczenie ceny została skazana prawomocnym wyrokiem Sądu

Rejonowego w Będzinie z dnia 23 października 1998 r.

Postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2007 r. Sąd Rejonowy w Będzinie

przywrócił uczestniczce termin do wniesienia apelacji od postanowienia z dnia 16

stycznia 2007 r. Rozpoznając apelację, Sąd Okręgowy w Katowicach przedstawił

Sądowi Najwyższemu – na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. – przytoczone na wstępie

zagadnienie prawne. Podniósł w szczególności, że uwzględnienie apelacji

wnioskodawcy skutkowało wydaniem przez Sąd drugiej instancji orzeczenia

zmieniającego treść rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji również w części, która

podlegałaby zmianie w przypadku uwzględnienia środka odwoławczego

uczestniczki. Orzeczenie to jest prawomocne i Sąd drugiej instancji jest nim

związany. Jednocześnie, rozpoznając sprawę na skutek apelacji uczestniczki, może

zmienić jedynie postanowienie Sądu pierwszej instancji, a nie swoje orzeczenie.

Jego zdaniem, argument ten może przemawiać za niedopuszczalnością

przywrócenia terminu do wniesienia przez uczestniczkę apelacji. Z drugiej strony,

przyjęcie tego poglądu skutkowałoby pozbawieniem jej środka odwoławczego,

pomimo że nie ponosi winy w uchybieniu terminowi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek o przywrócenie terminu jest powszechnie uznawany za instytucję o

charakterze nadzwyczajnym i ma na celu usunięcie niekorzystnych dla strony

skutków procesowych wynikających z uchybienia przez nią terminowi ustawowemu

lub sądowemu przewidzianemu dla danej czynności procesowej, które nastąpiły bez

jej winy.

Sądowe postępowanie o podział majątku dorobkowego unormowane jest nie

tylko w art. 566 i 567 k.p.c., gdyż ustawodawca posłużył się tu mechanizmem

dwukrotnego odesłania do odpowiedniego stosowania przepisów o dziale spadku

(art. 680-689 k.p.c.), które z kolei odsyłają do unormowania postępowania o

zniesienie współwłasności (art. 688 k.p.c.). Jakkolwiek kodeks postępowania

cywilnego nie wprowadza jednego postępowania działowego, to w wyniku takiego

unormowania wszystkie mają zbliżony charakter.

W judykaturze wyjaśniono, że sprawy działowe stanowią jedną całość w tym

sensie, że dyspozycje wydanego w nich orzeczenia są w zasadzie wzajemnie

zależne i uwarunkowane (tzw. integralność orzeczeń działowych). Taki

nierozerwalny związek zachodzi zwłaszcza pomiędzy rozstrzygnięciem o sposobie

podziału i orzeczeniem o spłatach lub dopłatach, a wadliwość jednego z nich

skutkuje koniecznością uchylenia orzeczenia działowego w całości. Jedynie

wyjątkowo, gdy zaskarżona część postanowienia działowego nie ma wpływu na

rozstrzygnięcie o samym dziale, a więc nie jest nierozerwalnie związana z

pozostałymi, możliwe jest rozpoznanie sprawy w tym zakresie (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 7 listopada 1964 r., III CR 294/64, OSNCP 1965, nr 7-8, poz.

130 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1999 r., III CKN 63/98,

nie publ). W ślad za tym stanowiskiem w uchwale z dnia 11 marca 1977 r., III CZP

7/77 (OSNCP 1977, nr 11, poz. 205) wyrażony został pogląd, że sąd odwoławczy

może uchylić orzeczenie na niekorzyść skarżącego, jeżeli przedmiot zaskarżenia

jest integralnie związany z inną częścią lub całością orzeczenia. Przyjęto więc, że

zakaz reformationis in peius nie obowiązuje w razie niepodzielności

poszczególnych rozstrzygnięć zawartych w zaskarżonym częściowo orzeczeniu

działowym.

W świetle tych uwag należało odpowiedzieć, czy wnioskodawca mógł

skuteczne zaskarżyć postanowienie o podziale majątku dorobkowego z dnia 16

stycznia 2007 r. tylko w zakresie nierozliczenia wartości bezprawnie sprzedanego w

toku trwania wspólności ustawowej samochodu ford sierra. Roszczenie

poszkodowanego Ireneusza S. z tego tytułu ma podstawę prawną w przepisach o

obowiązku naprawienia szkody, a w szczególności w art. 415 k.c. Uznanie go za

uzasadnione skutkuje uwzględnieniem wartości zbytego przedmiotu przy określeniu

wartości majątku wspólnego objętego podziałem i rozliczenie go, obciążające udział

w majątku wspólnym przypadający temu z małżonków, z którego winy nastąpiło

uszczuplenie majątku wspólnego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27

października 1967 r., III CZP 73/67, OSNCP 1968, nr 7, poz. 116).

Sąd Okręgowy trafnie wskazał w uzasadnieniu postanowienia z dnia 19 lipca

2007 r., że ustalając składniki majątku wspólnego bierze pod uwagę, czy dana

rzecz wchodziła w skład dorobku w chwili ustania wspólności majątkowej

małżonków. W skład majątku wspólnego nie wchodził, zbyty wcześniej, samochód

ford sierra, omawiane zatem roszczenie nie pozostawało w nierozerwalnym

związku ze sposobem działu majątku wspólnego dokonanym przez Sąd Rejonowy,

choć podlegało rozliczeniu przy podziale (w art. 567 § 1 k.p.c.). Sąd Okręgowy mógł

więc – zgodnie z zakresem zaskarżenia – rozstrzygnąć tylko o tym roszczeniu, nie

rozpoznając sprawy co do sposobu działu i zasądzonej spłaty orzeczeniem z dnia

16 stycznia 2007 r., gdyż nie stała temu na przeszkodzie zasada integralności

orzeczenia działowego. Fakt, że zbilansował dokonane rozliczenie objętego

apelacją roszczenia z zasądzoną przez Sąd pierwszej instancji spłatą nie oznacza,

że zreformował orzeczenie Sądu Rejonowego o spłacie. Dokonana przez Sąd

Okręgowy postanowieniem z dnia 19 lipca 2007 r. zmiana orzeczenia Sądu

Rejonowego w Będzinie co do sposobu działu i zasądzonej spłaty była tylko zmianą

techniczną, a nie merytoryczną.

Do rozpoznanego przez Sąd Okręgowy, zgodnie z zakresem apelacji,

roszczenia wnioskodawcy w stosunku do uczestniczki miał zastosowanie – jak

trafnie podniesiono w literaturze – per analogiam art. 45 § 1 k.r.o. Brak

„nierozerwalności” rozstrzygnięcia w tym przedmiocie z orzeczeniem o sposobie

działu i o spłacie przesądza treść zdania drugiego tego przepisu. Rozliczenie

takiego roszczenia, przy spełnieniu przesłanki „dobra rodziny”, może nastąpić

nawet przed podziałem majątku wspólnego.

Z uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 19

lipca 2007 r. wynika, że przedmiotem jego rozstrzygnięcia nie był dokonany przez

Sąd pierwszej instancji sposób podziału majątku wspólnego zainteresowanych i

zasądzona z tego tytułu na rzecz uczestniczki spłata, a zwłaszcza przydzielenie

spółdzielczego lokatorskiego lokalu Ireneuszowi S. ani nierozliczenie nakładu z

majątku osobistego uczestniczki na wkład lokatorski na przedmiotowe mieszkanie,

co jest objęte zakresem apelacji uczestniczki. Sąd drugiej instancji nie przesądzał

ponownie składu ani sposobu podziału objętego postanowieniem z dnia 16 stycznia

2007 r. majątku wspólnego. Rozstrzygnięciu apelacji uczestniczki nie stoi więc na

przeszkodzie unormowanie zawarte w art. 365 § 1 k.c. i rozpoznając sprawę na

skutek tego środka odwoławczego Sąd Okręgowy nie będzie kontrolował własnego

orzeczenia, lecz niewzruszone w tej części orzeczenie sądu pierwszej instancji.

Zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

powinno budzić poważne wątpliwości; gdy nie odpowiada tej przesłance należy

odmówić podjęcia uchwały (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15

października 2002 r., III CZP 66/02, "Izba Cywilna" 2002, nr 10, poz. 10).

Jak wynika z poczynionych uwag, Sąd Okręgowy w postanowieniu z dnia 22

stycznia 2008 r. niezgodnie ze stanem faktycznym przyjął, że orzeczenie z dnia 19

lipca 2007 r. nie miało ograniczonego przedmiotu, tj. że obejmowało tylko

roszczenie z tytułu bezprawnej sprzedaży przez uczestniczkę w czasie trwania

wspólności ustawowej samochodu ford sierra, które nie pozostawało w

nierozerwalnym związku z orzeczeniem o sposobie działu i zasądzonej przez Sąd

Rejonowy spłacie. Korekta tego założenia skutkowała tym, że zagadnienie

przestało odpowiadać wskazanej wyżej przesłance, nie budzić bowiem poważnych

wątpliwości (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 lipca 1998 r., III CZP

24/98, nie publ.).

Z tych względów orzeczono, jak w sentencji (art. 61 § 1 ustawy z dnia 23

listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.).