III CZP 25/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 25/13

UCHWAŁA

Dnia 22 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku R. C.

przy uczestnictwie M. C.

o wykonanie kontaktów z dzieckiem,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 22 maja 2013 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 1 lutego 2013 r.,

"Czy od postanowienia oddalającego wniosek osoby uprawnionej do

kontaktów z dzieckiem złożony w trybie art. 59815 § 1 k.p.c.

przysługuje apelacja, czy też zażalenie?"

podjął uchwałę:

Na postanowienie oddalające wniosek o zagrożenie

nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej osobie, która

nie wykonuje albo niewłaściwie wykonuje obowiązki

w przedmiocie kontaktów z dzieckiem (art. 598 15 § 1 k.p.c.),

przysługuje zażalenie.

Uzasadnienie.

Postanowieniem z dnia 9 października 2012 r. Sąd Rejonowy oddalił

wniosek R. C. o wykonanie orzeczenia dotyczącego kontaktów z małoletnimi

synami W. C. i M. C. przez zobowiązanie uczestniczki M. C. do wypełniania

obowiązków wynikających z ugody zawartej w dniu 13 kwietnia 2011 r. przed

Sądem Rejonowym, w sprawie […], z zagrożeniem nakazania uczestniczce zapłaty

na rzecz wnioskodawcy kwot po 200 zł za każde jednostkowe naruszenie tych

obowiązków.

W uzasadnieniu Sąd Rejonowy stwierdził, że przesłanką orzeczenia

o zagrożeniu osobie sprawującej pieczę na dzieckiem nakazaniem zapłaty

oznaczonej sumy pieniężnej jest ustalenie, że osoba ta nie wykonuje albo

niewłaściwe wykonuje obowiązki wynikające z orzeczenia albo z ugody

w przedmiocie kontaktów z dzieckiem. Przeprowadzone w sprawie postępowanie

dowodowe nie dostarczyło natomiast podstaw do przyjęcia, że uczestniczka nie

wypełniała obowiązków wynikających z powołanej we wniosku ugody sądowej.

Wnioskodawca wniósł od tego postanowienia apelację, w której zarzucił

Sądowi Rejonowemu błędy proceduralne, lekceważące podejście do materiału

dowodowego oraz przedmiotowe traktowanie prawa ojca do kontaktów z dziećmi.

W konkluzji wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i orzeczenie zgodnie

z żądaniem wniosku.

Przy rozpoznawaniu apelacji Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości co

do rodzaju przysługującego wnioskodawcy środka odwoławczego, którym dał wyraz

w przedstawionym Sądowi Najwyższemu zagadnieniu prawnym, przytoczonym na

wstępie uchwały.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sposób wykonywania orzeczeń dotyczących kontaktów z dzieckiem uległ

zasadniczej zmianie z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 26 maja 2011 r.

o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 144, poz. 854).

Wcześniej, przez szereg lat wykonywanie obowiązków wynikających z kontaktów

z dzieckiem podlegało egzekucji sądowej prowadzonej na podstawie art. 1050

i 1051 k.p.c. (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 maja

1975 r., III CZP 94/75, OSNCP 1976, nr 3, poz. 41 oraz uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 30 stycznia 1976 r., III CZP 95/75, OSNCP 1976, nr 7-8,

poz. 157 i z dnia 20 marca 1992 r., III CZP 16/92, OSNC 1992, nr 9, poz. 162).

Powołaną ustawą w części pierwszej w księdze drugiej w tytule II w rozdziale 2

kodeksu postępowania cywilnego dodano oddział 6 pt. „Sprawy dotyczące

kontaktów z dzieckiem”, obejmujący art. 59815 – 59821. Na skutek umiejscowienia

tych przepisów w ramach postępowania nieprocesowego, po oddziale 5

normującym postępowanie w sprawach o odebranie osoby podlegającej władzy

rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką, postępowanie dotyczące wykonywania

kontaktów z dzieckiem utraciło charakter egzekucyjny i stało się jednym

z postępowań opiekuńczych. Jest ono – jak przyjmuje się w doktrynie – sui generis

postępowaniem rozpoznawczym, ograniczonym jednak tylko do fazy wykonawczej.

W przeciwieństwie do postępowania o odebranie osoby podlegającej władzy

rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką, postępowanie dotyczące wykonywania

kontaktów nie obejmuje fazy rozstrzygającej. Fazę tę regulują przepisy ogólne o

postępowaniu opiekuńczym.

Postępowanie dotyczące wykonywania kontaktów z dzieckiem obejmuje dwa

etapy. W pierwszym sąd orzeka o zagrożeniu nakazaniem zapłaty określonej

osobie oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie. W art. 59815 § 1 k.p.c.

zagrożenie to jest adresowane do osoby sprawującej pieczę nad dzieckiem, która

nie wykonuje albo niewłaściwie wykonuje obowiązki wynikające z orzeczenia albo

z ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem w przedmiocie kontaktów

z dzieckiem, i dotyczy zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej osobie uprawnionej do

kontaktu z dzieckiem. Z kolei w art. 59815 § 2 k.p.c. zagrożenie jest adresowane do

osoby uprawnionej do kontaktu z dzieckiem albo osoby, której tego kontaktu

zakazano, naruszającej obowiązki wynikające z orzeczenia albo z ugody zawartej

przed sądem lub przed mediatorem w przedmiocie kontaktów z dzieckiem. W tym

wypadku zagrożenie dotyczy zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej na rzecz osoby,

pod której pieczą dziecko pozostaje. Wyczerpanie pierwszego etapu jest konieczne

do przejścia na drugi etap, z tym że wyjątkowo wyczerpanie pierwszego etapu

może nastąpić już w postępowaniu rozpoznawczym. Możliwość taką przewiduje art.

5821 § 3 k.p.c., zgodnie z którym w razie uzasadnionej obawy naruszenia

obowiązków wynikających z postanowienia o kontaktach przez osobę, pod której

pieczą dziecko pozostaje, lub osobę uprawnioną do kontaktu z dzieckiem albo

osobę, której tego kontaktu zakazano, sąd opiekuńczy – przy orzekaniu

o kontaktach – może zagrozić nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej,

stosownie do zasad określonych w art. 59815. W pozostałych wypadkach konieczne

jest orzeczenie o zagrożeniu nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej na

podstawie art. 59815 k.p.c., gdyż dopiero po zakończeniu pierwszego etapu możliwe

jest przejście do drugiego etapu, w którym sąd orzeka o nakazaniu zapłaty sumy

pieniężnej. Wynika to z art. 59816 § 1 k.p.c., zgodnie z którym jeżeli osoba, której

sąd opiekuńczy zagroził nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej, nie

wypełnia nadal swego obowiązku, sąd opiekuńczy nakazuje jej zapłatę należnej

sumy pieniężnej, ustalając jej wysokość stosownie do liczby naruszeń. Trzeba

dodać, że w sprawach dotyczących wykonywania kontaktów z dzieckiem sąd

opiekuńczy orzeka

wyłącznie

na

wniosek,

przy czym

zarówno

wydanie

postanowienia o zagrożeniu nakazaniem zapłaty sumy pieniężnej, jak i o nakazaniu

jej zapłaty wymaga złożenia oddzielnego wniosku (art. 59818 § 1 k.p.c.).

Postanowienia wydawane na podstawie art. 59815 i art. 59816 k.p.c. nie

kończą postępowania w sprawie dotyczącej wykonywania kontaktów z dzieckiem,

jego zakończenie następuje bowiem na skutek wydania postanowienia o umorzeniu

postępowania. Wynika to z art. 59820 k.p.c., w myśl którego sąd umarza

postępowanie, jeżeli w ciągu sześciu miesięcy od uprawomocnienia ostatniego

postanowienia nie wpłynął kolejny wniosek w sprawach wykonywania kontaktów

z dzieckiem.

Z

ogólnych

przepisów

o

postępowaniu

nieprocesowym

wynika,

że w postępowaniu tym orzeczenia sądu zapadają w formie postanowień, chyba

że przepis szczególny stanowi inaczej, oraz że od postanowień sądu pierwszej

instancji orzekających co do istoty sprawy przysługuje apelacja, a na inne

postanowienia tego sądu – w wypadkach wskazanych w ustawie – zażalenie (art.

516 i 518 k.p.c.). Postanowieniami orzekającymi co do istoty sprawy są przy tym

postanowienia rozstrzygające o żądaniu będącym przedmiotem postępowania, czyli

takie, które odpowiadają wydawanym w procesie wyrokom; innymi słowy,

postanowienia merytoryczne, rozstrzygające kwestie materialnoprawne. Chodzi tu

zarówno o postanowienia, które dotyczą całego przedmiotu postępowania, jak

i takie, które odnoszą się tylko do części postępowania. Dla zaskarżalności

postanowienia orzekającego co do istoty sprawy apelacją nie ma w związku z tym

znaczenia to, czy kończy ono postępowanie w sprawie, czy stanowi jedynie

zamknięcie fragmentu postępowania lub jednego z jego etapów.

Jak zauważył jednak Sąd Najwyższy, art. 518 k.p.c., pomimo braku w jego

treści stosownych zastrzeżeń, nie reguluje sposobu zaskarżania postanowień

w sposób całościowy i jednolity. W niektórych przepisach księgi drugiej części

pierwszej kodeksu postępowania cywilnego ustawodawca przewidział bowiem

zażalenie na postanowienia merytoryczne. Przykładowo można tu wskazać

przepisy art. 551 § 2 k.p.c., art. 5861 czy art. 648 § 2 k.p.c., według których na

postanowienia co do istoty sprawy – zamiast apelacji – przysługuje zażalenie.

Innym przykładem, spośród przepisów pozakodeksowych, jest art. 27 ust. 4 ustawy

z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu

alkoholizmowi (jedn. tekst: Dz. U. z 2012 r., poz. 1356 ze zm.). Zasada wyrażona w

art. 518 k.p.c. doznaje zatem wyjątków, w których zażalenie służy de facto kontroli

postanowień orzekających co do istoty sprawy (zob. uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 23 września 1999 r., III CZP 25/99, OSNC 2000, nr 3, poz. 45, z dnia

31 stycznia 2001 r., III CZP 51/00, OSNC 2001, nr 6, poz. 81, z dnia 9 lutego

2007 r., III CZP 156/06, OSNC 2008, nr 1, poz. 2 i z dnia 18 marca 2011 r., III CZP

140/10, OSNC 2011, nr 11, poz. 123). Z tej przyczyny dobór właściwego środka

zaskarżenia w odniesieniu do postanowień orzekających co do istoty sprawy,

zwłaszcza niekończących postępowania w sprawie, może nasuwać pewne

wątpliwości.

Regulując

pierwszy

etap

postępowania

kontaktów z dzieckiem, ustawodawca w art. 598

dotyczącego

wykonywania

§ 3 k.p.c. przesądził, że na

postanowienia sądu, o których mowa w § 1 i 2, przysługuje zażalenie.

Postanowienia te – o czym była już mowa – nie należą do kategorii kończących

postępowanie w sprawie, są jednak postanowieniami merytorycznymi, a tego

rodzaju postanowienia, zgodnie z regułą wyrażoną w art. 518 k.p.c., podlegają

zaskarżeniu apelacją. Ustawodawca zdecydował jednak, że w tym wypadku

właściwym środkiem zaskarżenia postanowień, wydanych w postępowaniu

nieprocesowym będącym sui generis postępowaniem rozpoznawczym, jest

zażalenie.

Wykładnia

językowa

art.

59815 §

k.p.c.

prowadzi

do

wniosku,

że przewidziane w nim zażalenie przysługuje obojgu uczestnikom postępowania

i może

dotyczyć

wszystkich

kwestii

rozstrzygniętych

w

zaskarżonym

postanowieniu. Środek ten służy więc nie tylko kontroli prawidłowości zagrożenia

nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej, lecz także braku orzeczenia

o takim zagrożeniu oraz prawidłowości określenia sumy pieniężnej należnej za

naruszenie obowiązków w przedmiocie kontaktów z dzieckiem. Dokonany w art.

59815 § 3 k.p.c. dobór środka zaskarżenia w postaci zażalenia oznacza,

że postanowienia, o których mowa w § 1 i 2 tego artykułu, zostały przez

ustawodawcę uznane za „inne” w rozumieniu art. 518 zdanie drugie k.p.c. Nie

można w tej sytuacji zaaprobować koncepcji, zgodnie z którą w razie oddalenia

wniosku o zagrożenie nakazaniem zapłaty sumy pieniężnej wnioskodawcy

przysługiwałaby apelacja.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. orzekł,

jak na wstępie.