III CZP 25/08 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 27 czerwca 2008 r., III CZP 25/08

Artykuł 16 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie

prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez

nieuzasadnionej zwłoki (Dz.U. Nr 179, poz. 1843) nie stanowi źródła roszczeń

o naprawienie szkody wynikłej z przewlekłości postępowania; ich podstawą

mogą być w szczególności art. 445 i 448 k.c., stosowane z uwzględnieniem

orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczącego art. 6

ust. 1 i art. 41 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych

wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr

61, poz. 284).

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Strus

Sędzia SN Dariusz Zawistowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marka B. przeciwko Skarbowi

Państwa – Prezesowi Sądu Okręgowego w C., Prezesowi Sądu Rejonowego w C. i

Prokuratorowi Okręgowemu w C. o zapłatę, na posiedzeniu jawnym w Izbie

Cywilnej w dniu 27 czerwca 2008 r., na skutek zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Katowicach postanowieniem z dnia 27

grudnia 2007 r.:

„Czy przewidziane art. 16 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na

naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez

nieuzasadnionej zwłoki (Dz.U. Nr 179, poz. 1843) naprawienie szkody wynikłej z

przewlekłości postępowania obejmuje tylko szkodę majątkową w zakresie

przewidzianym art. 363 k.c., czy również szkodę niemajątkową w postaci

zadośćuczynienia za krzywdę moralną,

a w przypadku pozytywnej odpowiedzi

czy wobec tego, że doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie

praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada

1950 r., bezpośrednie jej stosowanie, wynikające z art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., jej przepisy art. 13 i 41 przy

uwzględnieniu orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w

Strasburgu (art. 32 ust. 1), przemawiają za taką wykładnią Kodeksu cywilnego,

która zezwala na przyjęcie analogii przy stosowaniu art. 445 i art. 448 k.c. dla oceny

żądania zadośćuczynienia za krzywdę moralną?”

odmówił podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 21 marca 2007 r. Sąd Okręgowy w Częstochowie oddalił

powództwo Marka B. przeciwko Skarbowi Państwa – Prezesowi Sądu Okręgowego

w C., Prezesowi Sądu Rejonowego w C. i Prokuratorowi Okręgowemu w C. o

zapłatę kwoty 100 000 zł tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia za krzywdy

moralne, których doznał na skutek błędnego postawienia go w stan oskarżenia, a

także z powodu przewlekłości postępowania karnego. Powód był oskarżony w

sprawie karnej, która w wyniku dwukrotnego uchylenia wyroku wydanego przez sąd

pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania trwała ok.

ośmiu lat i zakończyła się wydaniem wyroku uniewinniającego.

W tej sprawie powód nie był tymczasowo aresztowany ani nie składał skargi

na przewlekłość postępowania, jakkolwiek pozostawał w izolacji, gdyż aresztowano

go w innym postępowaniu karnym, a następnie odbywał wymierzoną mu w innej

sprawie karę pozbawienia wolności. Nie cierpiał na żadne choroby i nie był

poddawany leczeniu.

Przy rozpoznawaniu apelacji powoda powstało przedstawione przez Sąd

Apelacyjny w Katowicach zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości o

treści przytoczonej na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na

naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez

nieuzasadnionej zwłoki (Dz.U. Nr 179, poz. 1843 – dalej: „u.s.n.p.”), sąd –

uwzględniając skargę – może, na wniosek skarżącego, przyznać mu od Skarbu

Państwa odpowiednią sumę w wysokości nieprzekraczającej kwoty 10 000 zł.

Skarżący, którego skargę uwzględniono, może również – stosownie do art. 15 ust. 1

wymienionej ustawy – dochodzić w odrębnym postępowaniu od Skarbu Państwa

naprawienia szkody wynikłej ze stwierdzonej przewlekłości; art. 15 ust. 2 ustawy

jasno wskazuje, że skarżący może żądać zarówno odszkodowania, jak i

zadośćuczynienia. Z kolei z art. 16, którego treść wywołała wątpliwości Sądu

Apelacyjnego, wynika, że strona, która nie wniosła skargi na przewlekłość

postępowania, może po prawomocnym zakończeniu postępowania dochodzić – na

podstawie art. 417 k.c. – naprawienia szkody wynikłej z przewlekłości.

Formułując przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne Sąd

Apelacyjny założył, że art. 16 stanowi źródło roszczeń o naprawienie szkody

wynikłej z przewlekłości postępowania, a jego wątpliwości sprowadzają się do

pytania, czy rzeczywiście – jak przyjęto w wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach

z dnia 9 listopada 2005 r., I ACa 1063/05 (OSA 2007, nr 9, poz. 28) – przepis ten

wyłącza możliwość dochodzenia zadośćuczynienia, skoro nie wymieniono w nim tej

formy naprawienia szkody, a art. 445 i 448 k.c. nie przewidują przewlekłości

postępowania sądowego jako podstawy zasądzenia zadośćuczynienia.

Założenie to trzeba jednak zanegować, gdyż w istocie funkcja art. 16,

podobnie jak art. 15, jest inna; ustawodawca – wprowadzając do naszego systemu

skargę na przewlekłość postępowania oraz towarzyszące jej uprawnienie do

żądania przez skarżącego zasądzenia na jego rzecz odpowiedniej sumy pieniężnej

jako swoistego środka wymuszającego na państwie usprawnienie działania

państwa (wymiaru sprawiedliwości) w konkretnej sprawie – chciał zamanifestować,

że suma ta nie wyczerpuje i nie zaspokaja wszystkich roszczeń przysługujących

skarżącemu na podstawie przepisów prawa cywilnego, jakie mogą powstać na

skutek przewlekłego prowadzenia sprawy. Artykuły 15 i 16 u.s.n.p. stanowią zatem

tylko swego rodzaju wzmocnienie normatywne, za pomocą którego prawodawca

usuwa wszelkie ewentualne wątpliwości co do odpowiedzialności państwa na

podstawie przepisów prawa cywilnego za szkodę wyrządzoną rozpoznaniem

sprawy w postępowaniu sądowym z nieuzasadnioną zwłoką.

Wymienionym przepisom można także przypisać funkcję norm kolizyjnych, co

oznacza, że same nie kreują jakichkolwiek praw podmiotowych ani nie stanowią

podstawy prawnej dochodzenia roszczeń cywilnoprawnych. Takiej podstawy –

wbrew błędnej tezie zawartej w wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 9

listopada 2005 r., I ACa 1063/05, na który powołał się Sąd przedstawiający

zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia – należy poszukiwać w szczególności w art.

445 i 448 k.c. i ich wykładni, dostosowanej do orzecznictwa Europejskiego

Trybunału Praw Człowieka dotyczącego art. 6 ust. 1 i art. 41 Konwencji o ochronie

praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada

1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284). W związku z tym, skoro art. 445 i 448 k.c.

mają zastosowanie wprost, o potrzebie sięgania do nich w drodze analogii w ogóle

nie może być mowy.

Zważywszy więc, że wykładnia art. 16 u.s.n.p. nie nastręcza poważnych

wątpliwości, a nawet – w kierunku wyznaczonym przez Sąd Apelacyjny – jest

zbędna do rozpoznania apelacji powoda, jak też nie ma podstaw do rozważania

sugerowanej w drugiej części zagadnienia prawnego analogiae legis, należało

odmówić podjęcia uchwały (art. 390 § 1 k.p.c.).