III CZP 24/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 24/10

POSTANOWIENIE

Dnia 27 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

w sprawie z powództwa Reginy W.

przeciwko Sławomirowi M.

o zapłatę,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 maja 2010 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 19 stycznia 2010 r.,

„Czy art. 192 pkt 3 w zw. z art. 365 § 1 ustawy z dnia 17 listopada

1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 64.43.296 ze zm.)

w razie ziszczenia się przesłanek wymienionych w tym przepisie, to

jest w razie zbycia w toku sprawy o zobowiązanie do złożenia

oświadczenia woli w przedmiocie przeniesienia własności

nieruchomości tej nieruchomości objętej sporem, wyłącza rękojmię

wiary publicznej ksiąg wieczystych wynikającą z art. 5 ustawy

z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece-tekst jedn.

Dz.U.2001.124.1361 ze zm.)?”

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Powódka

Regina

W. wniosła

o

ustalenie,

że

umowa

sprzedaży

nieruchomości we wsi T., dla której Sąd Rejonowy prowadzi księgę wieczystą nr

[...], zawarta w dniu 30 kwietnia 1992 r. pomiędzy Czesławą M. a jej synem

Sławomirem

M. w formie

aktu

notarialnego

jest

nieskuteczna.

W

toku

postępowania powódka zmieniła powództwo w ten sposób, że w miejsce

dotychczasowego żądania wniosła o zasądzenie od pozwanego Sławomira M.

kwoty

800.000

zł

tytułem

bezpodstawnego

wzbogacenia

ewentualnie

odszkodowania. Powództwo to zostało oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego z

dnia 16 kwietnia 2009 r. Sąd ten ustalił, że aktem notarialnym z dnia 15 sierpnia

1984 r. Anna M. (matka powódki) darowała swojej córce Czesławie M.

nieruchomości, w skład których wchodziło 5 działek położonych w miejscowości T.

Pismem z dnia 19 września 1986 r. Anna M. odwołała darowiznę i pozwem z dnia

20 września 1986 r. wniosła o stwierdzenie obowiązku Czesławy M. do złożenia

oświadczenia

woli

o

przeniesieniu

własności

darowanych

nieruchomości

z powrotem na Annę M. W dniu 30 kwietnia 1992 r. Czesława M. sprzedała

nieruchomości będące przedmiotem darowizny synowi Sławomirowi M., a ten

sprzedał 3 działki umowami z dnia 17 kwietnia 2001 r., 26 czerwca 2002 r. oraz 31

lipca 2006 r. Anna M., zmarła w dniu 11 czerwca 1991 r., a w jej miejsce w sprawie

dotyczącej odwołania darowizny wstąpiła spadkobierczyni Regina W. Pozwana w

tej sprawie Czesława M. zmarła w 2007 r., a w jej miejsce wstąpili spadkobiercy:

Sławomir M. i Krystyna M.-G.

Sąd Okręgowy uznał powództwo za przedwczesne, bowiem nie można

uznać umowy sprzedaży zawartej w dniu 30 kwietnia 1992 r. pomiędzy Czesławą

M. a Sławomirem M. za bezskuteczną, dopóki nie zostanie rozstrzygnięte, czy

doszło do skutecznego odwołania darowizny przez Annę M. Rozstrzygnięcie

powinno zapaść w toczącej się sprawie o stwierdzenie obowiązku przeniesienia

własności darowanej nieruchomości.

Podczas rozpoznawania apelacji wniesionej przez powódkę od wyroku Sądu

Okręgowego Sąd Apelacyjny przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, a mianowicie, czy art. 192 pkt

3 w zw. z art. 365 § 1 k.p.c. w razie ziszczenia się przesłanek wymienionych w tym

przepisie, to jest w razie zbycia w toku sprawy o zobowiązanie własności

nieruchomości tej nieruchomości objętej sporem, wyłącza rękojmię wiary publicznej

ksiąg wieczystych wynikającą z art. 5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r., nr 124, poz. 1361 ze zm.)?

Odpowiedź na to pytanie ma wpływ na rozstrzygnięcie, jakie zapadnie

w sprawie. Powódka dochodzi bowiem zasądzenia kwoty pieniężnej z tytułu

bezpodstawnego wzbogacenia. Jeżeli jednak art. 192 pkt 3 w zw. z art. 365 k.p.c.

znajduje zastosowanie w przypadku zbycia nieruchomości w toku procesu

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli w przedmiocie przeniesienia

własności tej nieruchomości i wyłącza zastosowanie ochrony wynikającej z rękojmi

wiary publicznej ksiąg wieczystych, to nie zachodzi podstawa do dochodzenia

przez powódkę od pozwanego ani zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia, ani

odszkodowania z uwagi na fakt, że pełną ochronę swoich roszczeń z tytułu

odwołania darowizny przez Annę M. powódka może uzyskać w toku toczącego się

postępowania

o

zobowiązanie

oświadczenia

woli

w

spadkobierców

przedmiocie

Czesławy

powrotnego

M. do

przeniesienia

złożenia

własności

nieruchomości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pytanie prawne opiera się na założeniu, że w innej sprawie – o sygnaturze

akt II C 299/08 Sądu Rejonowego z powództwa Raginy W. (w miejsce zmarłej Anny

M.) przeciwko Sławomirowi M. i Krystynie M.-G. (w miejsce zmarłej Czesławy M.) –

ziściły się przesłanki z art. 192 pkt 3 k.p.c., bowiem doszło do zbycia nieruchomości

w toku sprawy o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli w przedmiocie

przeniesienia własności tej nieruchomości. Odnosząc się do tak przyjętego

założenia należy zauważyć, że zgodnie z art. 192 pkt 3 k.p.c. z chwilą doręczenia

pozwu zbycie w toku sprawy rzeczy lub prawa, objętych sporem, nie ma wpływu na

dalszy bieg sprawy; nabywca może jednak wejść na miejsce zbywcy za

zezwoleniem strony przeciwnej. Treść powołanego przepisu nie wymienia jako

przesłanki jego stosowania, aby przedmiotem żądania było zbycie nieruchomości

w toku

sprawy

o

zobowiązanie

pozwanego

do

przeniesienia

własności

nieruchomości. Wymaga więc uściślenia, że przedstawiając zagadnienie prawne do

rozstrzygnięcia

Sądu

Najwyższego

Sąd

Apelacyjny

przyjął,

że

zbycie

nieruchomości po doręczeniu odpisu pozwu zawierającego żądanie zobowiązanie

pozwanego do przeniesienia własności tej nieruchomości wypełnia dyspozycje

normy art. 192 pkt 3 k.p.c. Zachodzi jednak brak spójności pomiędzy treścią tak

skonstruowanego pytania prawnego a jego uzasadnieniem, w którym Sąd

Apelacyjny wyraził wątpliwość, czy w takim przypadku ma w ogóle zastosowanie

art. 192 pkt 3 k.p.c. Zagadnieniu temu poświęcona jest znaczna część

uzasadnienia postanowienia przedstawiającego Sądowi Najwyższemu zagadnienie

prawne do rozstrzygnięcia. Ta wątpliwość dotycząca interpretacji art. 192 pkt 3

k.p.c. nie znalazła jednak wyrazu w treści pytania prawnego. W konsekwencji

odpowiedź na pytanie prawne musiałaby się opierać w pierwszej kolejności na

przestankowym rozstrzygnięciu wykładni art. 192 pkt 3 k.p.c., a mianowicie, czy

znajduje on zastosowanie w przypadku, gdy proces dotyczy roszczenia

o zobowiązanie pozwanego do przeniesienia własności nieruchomości, podczas

którego dochodzi do zbycia tej nieruchomości.

W ocenie Sądu Najwyższego nie zachodzi potrzeba rozstrzygania przez Sąd

Apelacyjny tego zagadnienia. Należy bowiem wziąć pod uwagę istotną okoliczność,

że problem wykładni art. 192 pkt 3 k.p.c. nie dotyczy wprost sprawy rozstrzyganej

przez Sąd Apelacyjny, lecz sprawy o sygnaturze akt II C 299/08 Sądu Rejonowego

w której zgłoszono żądanie o zobowiązanie pozwanych do złożenia oświadczenia

woli o powrotnym przeniesieniu własności nieruchomości stanowiących przedmiot

odwołanej darowizny dokonanej przez Annę M. Ewentualny wyrok uwzględniający

takie żądanie wydany przeciwko zbywcy nieruchomości (jego następcom prawnym)

mógłby doprowadzić do powrotnego przeniesienia własności nieruchomości na

powódkę, gdyby obowiązek wynikający z takiego wyroku, w związku z tzw.

rozszerzoną prawomocnością tego orzeczenia, przeszedł na nabywców albo

nabywcy nieruchomości byliby zobowiązani do uwzględnienia skutków rzeczowych

– w związku z treścią art. 64 k.c. i art. 1047 § 1 k.p.c. - wynikających z takiego

orzeczenia. Wymagałoby to potwierdzenia orzeczeniem sądowym wydanym na

podstawie art. 788 § 1 k.p.c. albo na podstawie art. 189 k.p.c. (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 5 maja 1951 r., C 689/50, OSN(C) z 1952 r., nr 1, poz. 3).

Dopiero więc prawomocny wyrok uwzględniający powództwo przeciwko zbywcy

nieruchomości oraz prawomocne orzeczenie sądowe potwierdzające przejście na

nabywców

nieruchomości

obowiązku

wynikającego

z

tego

wyroku

albo

uwzględnienia jego skutków dawałoby ochronę prawną roszczenia powódki o

powrotne przeniesienia własności nieruchomości w związku z odwołaniem

darowizny przez Annę M., co byłoby istotne dla rozstrzygnięcia o żądaniu zapłaty

kwoty dochodzonej przez powódkę na podstawie przepisów o bezpodstawnym

wzbogaceniu, ewentualnie tytułem odszkodowania. W sprawie o zobowiązanie do

złożenia oświadczenia woli o powrotnym przeniesieniu własności nieruchomości,

sąd rozpoznający zgłoszone powództwo ma pełną swobodę w zakresie oceny

istnienia w tym postępowaniu przesłanek z art. 192 pkt 3 k.p.c. i nie będzie

związany stanowiskiem dotyczącym interpretacji art. 192 pkt 3 k.p.c. zajętym przez

Sąd Apelacyjnym na podstawie odpowiedzi udzielonej przez Sąd Najwyższy

wskutek rozpoznania przedstawionego zagadnienia prawnego. Sądu tego nie

będzie wiązało również stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy, zgodnie bowiem z

art. 390 § 2 k.p.c., uchwała Sądu Najwyższego rozstrzygająca zagadnienie prawne

wiąże tylko w danej sprawie. Uzasadnia to wniosek, że równolegle toczy się

postępowanie sądowe, którego wynik - w zależności od przyjętej przez sąd

rozstrzygający tę sprawę wykładni art. 192 pkt 3 k.p.c. - może mieć wpływ na wynik

sprawy, w której przedstawiono Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

zagadnienie prawne. Określona odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne

nie wyklucza innego rozstrzygnięcia, przez sąd właściwy do rozpoznania

powództwa o zobowiązanie pozwanych do złożenia oświadczenia woli o powrotnym

przeniesieniu własności nieruchomości, zagadnienia czy w tej sprawie ma

zastosowanie art. 192 pkt 3 k.p.c. Ponadto, nawet uwzględnienie takiego

powództwa w odniesieniu do działek zbytych w trakcie procesu, nie przesądza

rozstrzygnięcia sądu, który będzie orzekać o tym, czy obowiązek określony w

wyroku uwzględniającym takie powództwo przeciwko zbywcy nieruchomości

(obecnie przeciwko jego następcom prawnym) przeszedł na kolejnych nabywców

nieruchomości oraz, czy przysługuje im ochrona w związku z nabyciem

nieruchomości w dobrej wierze. Są to okoliczności, które przemawiają przeciwko

udzieleniu odpowiedzi na pytanie prawne przedstawione przez Sąd Apelacyjny.

Niezależnie od powyższego przedstawione zagadnienie prawne dotyczy

relacji prawnej pomiędzy art. 192 pkt 3 k.p.c. i art. 5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.),

według którego w razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości

ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym treść księgi

wieczystej rozstrzyga na korzyść tego, kto przez czynność prawną z osobą

uprawnioną według treści księgi nabył własność lub inne prawo rzeczowe (rękojmia

wiary publicznej ksiąg wieczystych). Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu postanowienia

przedstawiającego Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia

w ogóle nie odniósł się do kwestii którego z nabywców nieruchomości będącej

przedmiotem odwołanej darowizny, dotyczy ochrona wynikająca z rękojmi wiary

publicznej ksiąg wieczystych. Mimo tego braku w ustalonym stanie faktycznym nie

zachodzą przesłanki do zastosowania art. 5 ustawy o księgach wieczystych

i hipotece, co powoduje bezprzedmiotowość badania relacji prawnej, której dotyczy

przedstawione zagadnienie prawne.

Zgodnie z art. 898 § 2 k.c. zwrot przedmiotu odwołanej darowizny powinien

nastąpić stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. W przypadku,

gdy przedmiotem darowizny jest nieruchomość odwołanie darowizny nie wywołuje

skutku rzeczowego, a jedynie obligacyjny. Wówczas przedmiotem żądania jest

wykonanie przez obdarowanego obowiązku powrotnego przeniesienia własności

nieruchomości na darczyńcę (por. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 7 stycznia 1967 r., III CZP 32/66, OSNCP z 1968 r., poz. 199). Złożenie

przez darczyńcę oświadczenia o odwołaniu darowizny nieruchomości nie powoduje

więc utraty własności tej nieruchomości przez obdarowanego, który według

przepisów

prawa

rzeczowego

(art.

k.c.)

jest

uprawniony

m.in.

do

rozporządzania rzeczą. Ciąży na nim jedynie obowiązek złożenia oświadczenia woli

o powrotnym przeniesieniu jej własności na darczyńcę. Obowiązek ten obciąża

osobę obdarowanego, a nie nieruchomość będącą przedmiotem darowizny.

Darczyńca posiada w stosunku do obdarowanego jedynie roszczenie o charakterze

obligacyjnym (actio in personam). Dopiero ujawnienie roszczenia o przeniesienie

własności nieruchomości w księdze wieczystej na podstawie art. 16 ust. 1 w zw.

z art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy o księgach wieczystych i hipotece

powoduje

„urzeczowienie” takiego roszczenia i przekształcenie go w roszczenie, które –

zgodnie z art. 17 ustawy o księgach wieczystych i hipotece – może być

dochodzone przeciwko każdoczesnemu właścicielowi nieruchomości (actio in rem

scripta), gdyż wówczas takie roszczenie uzyskuje skuteczność względem praw

nabytych przez czynność prawną po jego ujawnieniu.

Według art. 1 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece księgi

wieczyste prowadzi się w celu ustalenia stanu prawnego nieruchomości, który

obejmuje przede wszystkim prawa rzeczowe dotyczące danej nieruchomości

(por. art. 25 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece). Stan prawny

ujawniony w księdze wieczystej oprócz praw rzeczowych obejmuje również inne

prawa i roszczenia. Zgodnie bowiem z art. 16 ust. 1 w wypadkach przewidzianych

w przepisach ustawowych w księdze wieczystej, poza prawami rzeczowymi, mogą

być ujawnione prawa osobiste i roszczenia, które przykładowo są wymienione

w art. 16 ust. 2 tej ustawy, w tym roszczenie o przeniesienie własności

nieruchomości.

Roszczenie

to

może

także

wynikać

z

bezpodstawnego

wzbogacenia wskutek złożenia oświadczenia o odwołaniu wcześniejszej darowizny

nieruchomości. Brak ujawnienia takiego roszczenia w księdze wieczystej, przed

złożeniem wniosku o jego ujawnienie, nie powoduje niezgodności stanu prawnego

ujawnionego w księdze z rzeczywistym stanem prawnym w rozumieniu art. 5

ustawy o księgach wieczystych i hipotece, bowiem roszczenie to obciąża jedynie

osobę zobowiązaną do jego spełnienia, a nie nieruchomość. Dlatego w razie zbycia

przez obdarowanego nieruchomości, co do której darczyńca żąda jej powrotnego

przeniesienia własności w związku z odwołaniem darowizny, w stosunku do

nabywcy nie ma zastosowania art. 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotece,

gdyż w takim przypadku zbycie nieruchomości następuje przez osobę uprawnioną

według treści księgi wieczystej, co jest zgodne z rzeczywistym stanem prawnym.

W konsekwencji w stosunku do nabywcy nieruchomości nie zachodzi potrzeba

sięgania po ochronę wynikającą z rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych.

Sytuacji tej nie zmienia okoliczność, że zbycie nieruchomości następuje w trakcie

trwania procesu o zobowiązanie zbywcy do złożenia oświadczenia woli o powrotne

przeniesienie własności tej nieruchomości. Doręczenie pozwanemu odpisu pozwu

zawierającego takie żądanie nie powoduje zmiany stanu prawnego nieruchomości,

a w trakcie procesu nie obowiązuje zakaz zbywania nieruchomości. Również art.

192 pkt 3 k.p.c., jeżeli w danej sprawie ma zastosowanie, nie wywołuje żadnych

skutków rzeczowych, lecz wyłącznie procesowe (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 16 listopada 2006 r., II CSK 183/06, Lex nr 445247),

niezależne od dobrej bądź złej wiary nabywcy rzeczy objętej sporem (por. por.

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1967 r., III CR 18/67,

PUG z 1967 r., nr 12, str. 409). Z powyższych względów brak jest uzasadnienia do

rozważania

w

okolicznościach

faktycznych

sprawy

zagadnienia

ochrony

nabywców nieruchomości zbytych w trakcie procesu na podstawie rękojmi wiary

publicznej ksiąg wieczystych (art. 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotece),

która ma zastosowanie wówczas, gdy stan prawny nieruchomości w chwili zbycia

nieruchomości jest niezgodny z treścią księgi wieczystej, a nie w sytuacji, gdy stan

prawny nieruchomości w chwili tej czynności jest zgodny ze stanem rzeczywistym.

W konsekwencji bezprzedmiotowe jest rozważanie wyłączenia przez art. 192 pkt 3

k.p.c. rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, która w ustalonym stanie

faktycznym sprawy w ogóle nie ma zastosowania.

Uwzględniając powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy

z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. z 2002 r. Nr 240, poz.

2052 ze zm.) postanowił jak w sentencji.