III CZP 22/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 22/13

UCHWAŁA

Dnia 22 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

w sprawie z wniosku A. G.

przy uczestnictwie P. P., V. P. i J. H.

o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po S. P.,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 22 maja 2013 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Ł.

postanowieniem z dnia 4 lutego 2013 r.,

„Czy nieopatrzenie testamentu własnoręcznego przez testatora

datą, wywołujące wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do

sporządzenia testamentu skutkuje nieważnością testamentu

własnoręcznego w rozumieniu przepisu art. 949 § 2 k.c. w sytuacji

gdy osoba zainteresowana na nieważność testamentu spowodowaną

jego sporządzeniem w stanie wyłączającym świadome albo

swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli (art. 945 § 1 pkt 1 k.c.)

powołuje się po upływie dziesięciu lat od otwarcia spadku (art. 945

§ 2 k.c.)?”

podjął uchwałę:

Artykuły 945 i 949 k.c. stanowią odrębne podstawy

nieważności testamentu.

Uzasadnienie

Wnioskodawczyni A. G. wystąpiła dnia 20 października 2010 r. do Sądu

Rejonowego w Ł. o zmianę prawomocnego postanowienia wydanego dnia 16 lipca

2010 r. stwierdzającego nabycie spadku po zmarłym w 1996 r. bracie S. P. W

postanowieniu tym stwierdzone zostało nabycie spadku, w którego skład wchodziło

także gospodarstwo rolne, przez żonę V. P. i córkę J. H. po ½ części na zasadach

dziedziczenia ustawowego. Wnioskodawczyni nie brała udziału w postępowaniu

spadkowym, przedstawiając obecnie wraz z wnioskiem o zmianę postanowienia

testament holograficzny spadkodawcy. Nie budziło wątpliwości własnoręczne

sporządzenie testamentu, ale nie zawierał on daty. Uczestniczki postępowania V.

P. i J. H. zakwestionowały zdolność testowania spadkodawcy ze względu na jego

stan psychiczny, co zostało poddane ocenie biegłego sądowego. W swojej opinii

stwierdził on, że ze względu na chorobę alkoholową oraz inne związane z nią

schorzenia spadkodawca miewał okresy, w których miał swobodę i świadomość

podejmowanych przez siebie czynności i takie okresy, w których nie miał takiej

świadomości.

W wyniku rozpoznania sprawy Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek

o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku, jednak głównie z tego

względu, że testament jest nieważny jako nieopatrzony datą, a brak daty powoduje

w ustalonym stanie faktycznym wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do

testowania w chwili sporządzania testamentu. W apelacji od postanowienia Sądu

Rejonowego wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 949 w związku z art. 945

§ 2 k.c. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy ze względu na upływ ponad

dziesięciu lat od daty otwarcia spadku uczestniczki nie mogły się powoływać na

nieważność testamentu spowodowaną brakiem świadomości albo swobody

testatora.

W toku rozpoznawania apelacji Sąd Okręgowy uznał, że nie jest jasne, czy

wątpliwości co do zdolności testowania, o których mowa w art. 949 § 2 k.c. należy

rozpatrywać jako samodzielną przesłankę nieważności testamentu, czy też łącznie

z art. 945 k.c., a wówczas miałoby zastosowanie ograniczenie czasowe wskazane

w art. 945 § 2 k.c. Wprawdzie w swoim uzasadnieniu Sąd Okręgowy stanął na

stanowisku, że art. 949 § 2 k.c. statuuje samodzielną przyczynę nieważności

bezwzględnej testamentu, ale uznał powstałe zagadnienie prawne za budzące

poważne wątpliwości i w trybie art. 390 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

przedstawił je do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższego w brzmieniu jak na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota

problemu

prawnego

sformułowanego

w

postanowieniu

Sądu

Okręgowego sprowadza się do zgłoszenia wątpliwości odnośnie do wykładni art.

949 § 2 k.c. i badania zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co

pozwoliłoby na uznanie testamentu nieopatrzonego datą za ważny. Przyczyną

wątpliwości jest upływ terminów wskazanych w art. 945 § 2 k.c., co powoduje

niemożność powoływania się na nieważność testamentu, jeśli został sporządzony

w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

Należy więc postawić pytanie, czy po upływie trzech lat od dnia, w którym osoba

mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności testamentu,

a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku, tak jak to stanowi

art. 945 § 2 k.c. jest dopuszczalne badanie wątpliwości co do zdolności

spadkodawcy - o której mowa w art. 949 § 2 k.c. - do sporządzenia testamentu.

Zdolność ta jest powszechnie rozumiana jako zdolność testowania, jednak

z uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego wynika, że należałoby rozważyć,

czy powołany przepis nie odnosi się do szerzej ujmowanej ogólnej zdolności

faktycznej i prawnej do sporządzenia testamentu. Zgłoszenie tej wątpliwości

nastąpiło, mimo stanowiska tegoż Sądu, że art. 949 § 2 k.c. statuuje samodzielną

przyczynę nieważności bezwzględnej testamentu.

W pierwszej kolejności wymaga więc analizy, czy występują wystarczające

przesłanki do udzielenia odpowiedzi na zagadnienie prawne, ze względu na wagę

zgłoszonych wątpliwości oraz przydatność odpowiedzi do rozpoznania sprawy, na

tle której zagadnienie zostało wywiedzione. Rozważenie tej kwestii jest zasadne

chociażby z tej przyczyny, że w doktrynie i orzecznictwie nie ma rozbieżności co do

uznania art. 949 § 2 k.c. jako przepisu dotyczącego zdolności testowania

spadkodawcy w chwili sporządzania testamentu. Z kolei, art. 945 k.c., do którego

nawiązuje zgłoszony problem prawny stanowi w § 1 o wadach oświadczenia woli,

których wystąpienie powoduje nieważność testamentu. Sporządzenie testamentu

w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie

woli testatora nawiązuje wprost do art. 82 k.c. i tam określonej wady oświadczenia

woli, powodującej bezwzględną nieważność czynności prawnej. W odróżnieniu od

wielu systemów prawnych nie jest to więc de lege lata w prawie polskim ujmowane

wśród przesłanek zdolności testowania, o których stanowi art. 949 § 2 k.c., lecz

wśród wad oświadczenia woli. To sprawia, wobec mającego charakter szczególny

art. 945 § 2 k.c., że nie tyle bezwzględnie nieważny testament staje się ważny, ile,

że po upływie czasu określonego w tym przepisie nie można powołać się na

wystąpienie tej wady oświadczenia woli przy sporządzaniu testamentu. Takie też

stanowisko płynie z motywów postanowienia Sądu Okręgowego, a jak wynika

z utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego możliwość kierowania pytań

prawnych w trybie art. 390 § 1 k.c. nie służy temu, żeby uzyskać potwierdzenie

własnego stanowiska ani temu, żeby rozstrzygnąć rozpoznawaną sprawę zamiast

sądu właściwego (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2005 r.,

III CZP 14/05, niepubl., z dnia 29 października 2009 r., III CZP 74/09, niepubl,;

z dnia 27 listopada 2003 r., III CZP 78/03, niepubl. i z dnia 11 maja 2010 r., II PZP

4/10, niepubl.).

Jednakże waga przedstawionego problemu oraz praktyczne znaczenie jego

rozstrzygnięcia skłaniają do bliższej analizy porównawczej wzmiankowanych

przepisów na tle rozpoznawanej sprawy, uwzględniając także brak dotychczas

stanowiska Sądu Najwyższego w tej kwestii. W niniejszej sprawie zostało ustalone,

że spadkodawca miał w chwili sporządzania testamentu zdolność testowania

określoną w art. 944 § 1 k.c., to znaczy miał pełną zdolność do czynności prawnych

ze względu na posiadanie odpowiedniego wieku i nie był ubezwłasnowolniony

(art. 12 i 15 k.c.). Z kolei, wiadome jest, że na zdolność testowania nie ma wpływu

stan psychiczny (choroba psychiczna) testatora, gdyż takiej przesłanki negatywnej

testowania przepisy nie wymieniają. Stan taki może jedynie stanowić o wadzie

oświadczenia woli testatora w warunkach prawnych, o których mowa w art. 945 § 1

k.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 kwietnia 1976 r., III CRN

25/76, OSPiKA 1977, nr 4, poz. 76).

Sformułowanie jednak zarzutu o braku

świadomości lub swobody w podjęciu decyzji i oświadczeniu woli jest ograniczone

maksymalnie dziesięcioletnim okresem jaki upłynął od otwarcia spadku (art. 945 § 2

k.c.).

W niniejszej sprawie termin ten już minął. Gdyby testament własnoręczny,

o który toczy się spór był opatrzony datą, tak jak tego wymaga art. 949 § 1 k.c., to

problem zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu według art. 949 § 2

k.c. w ogóle by nie powstał. Przepis ten dotyczy bowiem sytuacji uznawanej za

wyjątek od sankcji bezwzględnej nieważności testamentu nie mającego daty jego

sporządzenia i tylko wtedy, gdy dla ratowania woli testatora przewidziane zostało

sanowanie braku daty, przez niewystępowanie żadnych wątpliwości co do

zdolności

testowania,

treści

testamentu

lub

wzajemnego

stosunku

kilku

testamentów (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 1975 r., I CR

860/74, nie publ.; uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

23 października 1992 r., III CZP 90/92, OSNCP 1993, nr 1-2, poz. 4).

W obowiązującym prawie złagodzone zostały zatem warunki prawne występujące

pod rządem prawa spadkowego z 1946 r., według którego w testamencie musiała

być data, albo jej oznaczenie dawało się ustalić za pomocą dowolnych środków

dowodowych, przy czym w ich braku testament był nieważny, bez względu na

jakiekolwiek inne wątpliwości, których sąd w ogóle nie miał podstawy badać.

Tym bardziej to przekonuje w kwestii oddzielenia zdolności testowania od

zdolności spadkodawcy od sporządzenia testamentu. Jedynie dokonując wykładni

językowej i potocznie rozumiejąc sformułowanie użyte w art. 949 § 2 k.c. można

przez zdolność testowania rozumieć ogół czynności faktycznych i prawnych

prowadzących do oświadczenia ostatniej woli. Kontrargumentem jest jednakże

dostrzeżenie, że z podobnym sformułowaniem spotkamy się w art. 944 § 1 k.c.,

w którym jest mowa o możliwości sporządzenia testamentu wyłącznie przez osobę

mającą pełną zdolność do czynności prawnych (zdolność testowania). Rozumując

a contrario należy stwierdzić, że brak pełnej zdolności do czynności prawnych

spadkodawcy powoduje, iż testament sporządzony przez niego jest dotknięty

sankcją

bezwzględnej

nieważności.

Jednocześnie

brak

jest

terminów

ograniczających podnoszenie zarzutu nieważności testamentu z tego właśnie

powodu i ograniczających uwzględnienie tej okoliczności z urzędu przez sąd na

zasadach właściwych dla sankcji bezwzględnej nieważności czynności prawnej.

Dokonując wszakże poprawnej wykładni należy uznać za rozłączny zakres

zastosowania art. 949 § 2 i art. 945 § 1 i 2 k.c. Zdolność testowania, to według art.

949 § 2 k.c. ocena formalna stwierdzenia pełnej zdolności spadkodawcy do

czynności prawnych. Ze względu na to, że prawo polskie nie zna naturalnej

niezdolności do czynności prawnych, bez znaczenie jest dla spełnienia przesłanek

z art. 944 k.c. stopień świadomości i swobody decyzji testatora oświadczającego

swoją ostatnią wolę. Ma on natomiast znaczenie dla oceny wadliwości lub

niewadliwości złożonego oświadczenia woli, do czego z kolei jest obojętne

posiadanie przez testatora pełnej zdolności do czynności prawnych. Jej brak

powoduje

bezwzględną

występowanie

wady

nieważność

oświadczenia

czynności

woli

prawnej

skutkującej

bez

również

względu

na

bezwzględną

nieważnością tej czynności. Z treści art. 945 § 2 k.c., odwołującego się do § 1 tego

artykułu wyraźnie wynika, że chodzi o okoliczności wymienione w tym przepisie,

a wśród nich nie ma zdolności testowania.

Zastosowanie więc art. 945 § 2 k.c. w odniesieniu do przesłanek, o których

stanowi art. 949 § 2 wydaje się całkowicie wyłączone. Gdyby było inaczej, to po

upływie terminów, o których mowa w art. 945 § 2 k.c. nie byłoby możliwości

kwestionowania ważności testamentu holograficznego niezawierającego daty

sporządzenia, ze względu na niezdolność spadkodawcy do sporządzenia

testamentu. Dojście do takich wniosków w drodze wykładni przepisu szczególnego,

jakim jest art. 949 § 2 k.c. nie może być aprobowane. Przepis ten stanowi wyjątek

od reguły, zgodnie z którą brak daty w testamencie własnoręcznym powoduje

bezwzględną

nieważność

tego

oświadczenia

woli.

Skoro

jest

przepisem

szczególnym, to wymaga ścisłej wykładni. Wprowadzenie drogą wykładni terminów

zawartych w art. 945 § 2 k.c. do normy prawnej wynikającej z takiego przepisu

prowadziłoby w sposób nieuprawniony do wykładni rozszerzającej. Jest tak dlatego,

że po upływie tych terminów nie można by kwestionować ważności pozbawionego

daty testamentu holograficznego, ze względu na niezdolność spadkodawcy do

sporządzenia takiego testamentu. Z kolei, ograniczenie terminem możliwości

badania braku zdolności testowania w wypadku testamentu własnoręcznego nie

posiadającego daty byłoby niezgodne z ratio legis wyjątku od zasady, jaki stanowi

art. 949 § 2 k.c. Niedochowanie w testamencie własnoręcznym obowiązku

umieszczenia w nim daty nie powoduje bezwzględnej nieważności testamentu tylko

wtedy, gdy nie budzi wątpliwości, między innymi, że spadkodawca w chwili

testowania miał zdolność do czynności prawnych i mógł dokonać tej czynności

prawnej. Taką funkcję pełni też obowiązek opatrzenia testamentu datą, gdyż

pozwala na ocenę zdolności testowania na chwilę oświadczania ostatniej woli.

Gdyby natomiast ograniczyć czasowo możliwość zakwestionowania tego, że

testator nie miał zdolności do sporządzenia testamentu, to w przeciwieństwie do

celu, dla jakiego jest art. 949 § 2 k.c. skutkowałoby to utrzymaniem w mocy

testamentów sporządzonych przez osoby nie mające zdolności testowania, jeśli

tylko ważność takich testamentów nie zostałaby podważona w ustawowo

określonym czasie, tj. w terminach wskazanych w art. 945 § 2 k.c.

Z tego płynie argument o zastosowaniu art. 945 § 2 k.c. tylko do takich

jednostronnych czynności prawnych, jakimi są testamenty, jeżeli spadkodawca

w chwili sporządzenia testamentu miał zdolność testowania. Jeżeli jej nie miał, to

nie mógł sporządzić dokumentu, który de iure byłby testamentem, a wtedy terminy

określone w art. 945 § 2 nie mają w ogóle zastosowania, bo testament i tak jest

bezwzględnie

nieważny.

Taką

nieważnością

skutkuje

również

wystąpienie

okoliczności, o której mowa w art. 945 § 1 k.c., a upływ terminu, żeby powołać się

na wadę oświadczenia woli, o czym stanowi art. 945 § 2 k.c. powoduje, że choć

testament pozostaje nieważny, to nie można tego dowodzić i traktować go należy

jak ważny i wywołujący skutki prawne. Z wywodów tych zatem wynika, że art. 945

oraz art. 949 w związku z art. 958 k.c., czyli z przepisem sankcjonującym

nieważność

testamentu

sporządzonego

z

naruszeniem

ustawy,

stanowią

samodzielne i niezależne od siebie podstawy stwierdzenia bezwzględnej

nieważności

testamentu.

To

uzasadnia

rozstrzygnięcie

przedstawionego

zagadnienia prawnego w sposób sformułowany w podjętej uchwale.