III CZP 18/11 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 20 maja 2011 r., III CZP 18/11

Wpis do księgi wieczystej hipoteki przymusowej zabezpieczającej

należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników (art. 26 ust.

3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych,

jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm. w związku z art. 52 ust. 1

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, jedn.

tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 5, poz. 291 ze zm.) następuje na rzecz Skarbu Państwa

– Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego.

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sędzia SN Marian Kocon

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego, Oddziału Regionalnego w Poznaniu Placówki Terenowej w K. przy

uczestnictwie Leszka B. i Wiktorii B. o wpis hipoteki przymusowej kaucyjnej, na

posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 20 maja 2011 r., na skutek

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Poznaniu

postanowieniem z dnia 22 lutego 2011 r.:

„Na czyją rzecz powinien nastąpić wpis do księgi wieczystej hipoteki

przymusowej, zabezpieczającej wierzytelności (należności) z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne rolników – art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205,

poz. 1585 ze zm.) w związku z art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników (jedn. tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze

zm.)?”

odmówił podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało w sprawie z

wniosku Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, Oddziału Regionalnego w

P., Placówki Terenowej w K. z udziałem Wiktorii B. i Leszka B. o wpis do księgi

wieczystej hipoteki przymusowej kaucyjnej na zabezpieczenie należności z tytułu

składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Jako dokument stanowiący

podstawę wniosku załączono doręczoną uczestniczce decyzję Prezesa Kasy

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 21 stycznia 2009 r. określającą

wysokość jej zaległości płatniczych wynikających z nieopłacenia składek na

ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie oraz składek na

ubezpieczenie emerytalno-rentowe.

Uwzględniając wniosek, referendarz sądowy dokonał w dniu 1 marca 2010 r.

wpisu w księdze wieczystej hipoteki przymusowej kaucyjnej do kwoty 3 405,48 zł,

na rzecz Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego celem

zabezpieczenia zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników, do których

zobowiązana jest uczestniczka, a Sąd Rejonowy w Kościanie, rozpoznający skargę

uczestników, postanowieniem z dnia 27 sierpnia 2010 r. utrzymał w mocy

zaskarżony wpis.

Przy rozpoznawanie apelacji uczestnika Sąd Okręgowy w Poznaniu powziął

poważną wątpliwość przedstawioną Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w

przytoczonym na wstępie zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 65 ust.1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i

hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz.1361 ze zm.), hipoteka

zabezpiecza określoną wierzytelność i uprawnia wierzyciela do dochodzenia

zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to czyją stała się własnością i z

pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości.

Hipoteka wpisywana jest zatem na rzecz wierzyciela wierzytelności, którą ma

zabezpieczać, a wierzyciel jest legitymowany do złożenia wniosku o jej wpis (art.

6262 § 5 k.p.c.).

Gdy przedmiotem wpisu ma być hipoteka przymusowa kaucyjna

zabezpieczająca wierzytelności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne

rolników, o tym kto jest wierzycielem takiej wierzytelności decydują przepisy ustawy

z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jedn. tekst: Dz.U. z

2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm. – dalej: "u.u.s.r."), na podstawie których są ustalane i

pobierane składki. Zgodnie z art. 41 ust. 1 oraz art. 49 ust. 1 i art. 50 u.u.s.r.,

poboru każdego rodzaju składek przewidzianych w art. 1 ust. 2 ustawy – zarówno

na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie, jak i na ubezpieczenie

emerytalno-rentowe – dokonuje Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego,

która także wypłaca świadczenia z każdego rodzaju ubezpieczenia. Także Kasa,

zgodnie z art. 75 u.u.s.r., a nie utworzony na podstawie art. 76 Fundusz Składkowy

Ubezpieczenia Społecznego Rolników, prowadzi samodzielną gospodarkę

finansową, natomiast Fundusz jedynie gromadzi składki i finansuje (a nie wypłaca)

świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego.

W świetle tych uregulowań wierzycielem należności z tytułu nieopłaconych w

terminie składek na każdego rodzaju ubezpieczenie społeczne rolników

przewidziane w art. 1 ust. 2 u.u.s.r. jest Kasa Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego. Egzekucję należności z tego tytułu prowadzi się w trybie

postępowania egzekucyjnego w administracji (art. 51 u.u.s.r.), na podstawie decyzji

wydanej przez Prezesa Kasy (art. 36 ust. 1, 2 u.u.s.r.), która stanowi też podstawę

wpisu hipoteki do księgi wieczystej. Zgodnie z art. 6262 § 5 k.p.c., legitymowany do

złożenia wniosku o wpis takiej hipoteki jest wierzyciel, a więc Kasa Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego.

Jak trafnie wskazał Sąd Okręgowy, wpis do księgi wieczystej hipoteki

przymusowej kaucyjnej zabezpieczającej wierzytelności (należności) z tytułu

składek na ubezpieczenie społeczne rolników następuje na podstawie art. 26 ust. 3

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych jedn.

tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm. – dalej: "u.s.u.s.") w związku z art.

52 ust. 1 u.u.s.r., przy czym do wpisu takiej hipoteki art. 26 ust. 3 u.s.u.s., podobnie

jak inne przepisy tej ustawy, stosuje się tylko odpowiednio. Dotyczy on

zabezpieczenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne

przysługujących Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, który jest osobą prawną, a

zatem bez wątpienia może być wnioskodawcą w sprawie o wpis hipoteki

przymusowej kaucyjnej do księgi wieczystej.

Inaczej przedstawia się status prawny Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego, która jest państwową jednostką organizacyjną niemającą osobowości

prawnej. Zgodnie z art. 59 ust. 1 i 3 oraz art. 2 ust. 2 u.u.s.r., Kasą kieruje Prezes,

który jest centralnym organem administracji rządowej, podległym ministrowi

właściwemu do spraw rozwoju wsi, a powołuje go Prezes Rady Ministrów.

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, jako jednostka niebędąca

osobą prawną, nie ma zdolności sądowej (art. 64 k.p.c.); jedynie w sprawach z

zakresu ubezpieczeń społecznych przyznana została szczególna zdolność sądowa

Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego jako organowi rentowemu

(art. 460 § 1 i art. 476 § 2, 3 i 4 k.p.c.; por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17

kwietnia 2009 r., I UK 320/08, OSNP 2010, nr 23-24, poz. 291). We wszystkich

innych sprawach, w tym w sprawie o wpis hipoteki przymusowej, Kasa Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego ani jej Prezes, jak również żadna jednostka

organizacyjna Kasy (oddziały regionalne i placówki terenowe oraz reprezentujący je

dyrektorzy i kierownicy), nie mają zdolności sądowej. W sprawach tych zdolność

sądową ma Skarb Państwa jako osoba prawna, za którą – zgodnie z art. 67 § 2

k.p.c. – czynności procesowe podejmuje organ państwowej jednostki

organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie. Tą

jednostką organizacyjną w rozpoznawanej sprawie o wpis hipoteki jest Kasa

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, a jej organem reprezentującym przed

sądem Skarb Państwa jest Prezes Kasy. Wniosek o wpis na rzecz Skarbu Państwa

– Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego hipoteki przymusowej kaucyjnej

zabezpieczającej nieopłacone w terminie składki na ubezpieczenie społeczne

rolników powinien zatem złożyć Skarb Państwa reprezentowany przez Prezesa

Kasy.

W rozpoznawanej sprawie wniosek o wpis złożyła jednostka organizacyjna

Kasy – Oddział Regionalny w P., Placówka Terenowa w K. – która, podobnie jak

Kasy, nie ma zdolności sądowej. W takiej sytuacji sąd nie jest władny samodzielnie

oznaczyć Skarbu Państwa jako wnioskodawcy (por. m.in. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2001 r., III CZP 10/01, OSNC 2001, nr 10, poz. 147

i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2008 r., II CSK 10/08, nie publ.), powinien

zatem rozważyć, czy braki w zakresie zdolności sądowej dają się uzupełnić, a w

razie odpowiedzi twierdzącej wszcząć postępowanie naprawcze na podstawie art.

70 k.p.c. W razie nieusunięcia braków należy odrzucić wniosek zgodnie z art. 199 §

1 pkt 3 i § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

Niezależnie od tego trzeba wskazać, że wniosek o wpis hipoteki podpisany

został przez kierownika Placówki Terenowej Kasy w K., który – wbrew obowiązkowi

wynikającemu z art. 68 w związku z art. 67 § 2 k.p.c. – nie wykazał przy pierwszej

czynności procesowej odpowiednim dokumentem swojego umocowania do

działania w imieniu Prezesa Kasy, co także nie zostało dostrzeżone przez Sąd i nie

zostało usunięte w odpowiednim trybie (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19

maja 2004 r., III CZP 21/04, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 118, z dnia 30 marca 2006 r.,

III CZP 14/06, OSNC 2006, nr 10, poz. 165 i z dnia 23 stycznia 2009 r., III CZP

118/08, OSNC 2009, nr 6, poz. 76, postanowienie z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP

19/09, OSNC-ZD 2010, nr B, poz. 49 i wyrok z dnia 8 stycznia 2010 r. IV CSK

280/09, nie publ.). Obydwa te braki prowadzą do nieważności postępowania przed

Sądami obu instancji (art. 379 pkt 2 k.p.c.), co Sąd drugiej instancji obowiązany jest

wziąć pod uwagę z urzędu (art. 378 § 1 k.p.c.).

Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, wydanie przez sąd drugiej

instancji postanowienia o przedstawieniu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego

w postępowaniu dotkniętym nieważnością stanowi podstawę do odmowy podjęcia

przez Sąd Najwyższy uchwały, gdyż zgodnie z art. 390 k.p.c. udzielenie odpowiedzi

jest uzasadnione tylko wtedy, gdy od jej treści zależy rozstrzygnięcie sprawy w

postępowaniu w drugiej instancji. Merytoryczne rozpoznanie apelacji jest zaś

możliwe tylko w ważnym postępowaniu sądowym, gdyż zgodnie z art. 386 § 2 i 3

k.p.c. w razie stwierdzenia nieważności postępowania sąd drugiej instancji uchyla

zaskarżone orzeczenie, znosi dotychczasowe postępowanie i jeżeli pozew lub

wniosek podlega odrzuceniu, odrzuca go. W takim stanie formalnym postępowania

nie zachodzi potrzeba rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego związanego z

merytorycznym rozpoznaniem apelacji (por. m.in. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 11 października 1978 r., III CZP 64/78, OSPiKA 1979, nr 5,

poz. 84, z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 93/04, nie publ. , z dnia 22 listopada 2007

r., III CZP 99/07, nie publ. , nie publ., z dnia 25 czerwca 2008 r., III CZP 49/08, nie

publ., z dnia 19 marca 2009 r., III CZP 11/09 oraz z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP

19/09).

Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały.