III CZP 17/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 17/10

POSTANOWIENIE

Dnia 9 kwietnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Marcina B.

przeciwko Skarbowi Państwa - Szefowi Wojskowego Zarządu Infrastruktury

w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 kwietnia 2010 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 15 grudnia 2009 r.,

„Czy w sprawie o odszkodowanie z tytułu zmniejszenia wartości

nieruchomości w związku z działalnością Lotniska Wojskowego

Poznań - Krzesiny w Poznaniu, w której jedną z podstaw prawnych

dochodzonego roszczenia może być przepis art. 435 § 1 k.c.

w związku z art. 322 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r., Prawo

ochrony środowiska (tekst jednolity: Dz.U. z 2008 r., Nr 25 poz. 150

ze zm.), organem jednostki organizacyjnej reprezentującej Skarb

Państwa winien być Szef Wojskowego Zarządu Infrastruktury

w Poznaniu, czy też Dowódca 31 Bazy Lotnictwa Taktycznego

w Poznaniu (Jednostki Wojskowej nr 1156)?”

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Marcin B. wnosił o zasądzenie od Skarbu Państwa – Wojskowego Zarządu

Infrastruktury w P. kwoty 15 000 zł tytułem naprawienia szkody, jakiej doznał w

związku z wprowadzeniem obszaru ograniczonego użytkowania dla lotniska P. –

K., w tym kwoty 10 000 z tytułu rynkowego ubytku wartości nieruchomości i kwoty 5

000 zł z tytułu kosztów robót związanych z zapewnieniem ochrony akustycznej

budynku.

Wyrokiem z dnia 19 grudnia 2007 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo,

przyjmując za podstawę orzeczenia następujące ustalenia faktyczne.

Od czasu drugiej wojny światowej w P. istnieje lotnisko wojskowe, które od

lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia jest użytkowane jako miejsce startów i

lądowań samolotów odrzutowych. Do końca 2003 r. były to samoloty MIG – 21, od

2004 r. samoloty Iskra, a obecnie także samoloty myśliwskie F – 16.

Rozporządzeniem Nr 82/03 z dnia 17 grudnia 2003 r. Wojewoda W. utworzył dla

lotniska P. – K. obszar ograniczonego użytkowania, podzielony na pięć stref

oznaczonych literami A – E w zależności od odległości od lotniska i poziomu

hałasu. Obszar ten stanowi teren oznaczony linią, na której długotrwały poziom

hałasu w porze nocnej jest równy 45 dBA, natomiast granice strefy A wyznaczają;

granica obszaru ograniczonego użytkowania, granica strefy A, czyli linia, na której

długotrwały poziom hałasu w porze nocnej jest równy 50 dBA, oraz granica terenu

lotniska.

Powód jest współwłaścicielem zabudowanej nieruchomości położonej w L.

na terenach, które w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego zostały

przeznaczone pod zabudowę mieszkaniową. Nieruchomość powoda znalazła się w

strefie A, w której wprowadzono zakaz budowy szpitali, domów opieki oraz

zabudowy związanej ze stałym pobytem dzieci i młodzieży, a ponadto zakaz

tworzenia

obszarów

ochrony

uzdrowiskowej.

Nakazano

też

zapewnienie

właściwego klimatu akustycznego w istniejących budynkach szpitali, domów opieki

społecznej oraz domów przeznaczonych na stały pobyt dzieci i młodzieży. Nie

wprowadzono natomiast żadnych ograniczeń co do sposobu korzystania z

budynków mieszkalnych.

Pismem z dnia 12 grudnia 2005 r. powód wezwał pozwanego do

naprawienia szkody spowodowanej zmniejszeniem wartości nieruchomości oraz

koniecznością poniesienia w przyszłości nakładów w celu zapewnienia ochrony

akustycznej budynku, a wobec odmowy spełnienia żądanego świadczenia wystąpił

z pozwem, który zapoczątkował postępowanie w sprawie.

Dokonując oceny prawnej Sąd Rejonowy uznał, że koniecznym warunkiem

powstania roszczenia odszkodowawczego przewidzianego w art. 129 ustawy z dnia

27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (Dz.U. z 2008 r. Nr 25, poz. 150

ze zm. – dalej: „Pr.o.ś.”) jest wprowadzenie ograniczeń w sposobie korzystania

z nieruchomości. Pojęcie ograniczeń odniósł przy tym wyłącznie do ograniczeń

wynikających z rozporządzenia Wojewody W., wydanego na podstawie art. 135 ust.

1 Pr.o.ś. Doszedł w związku z tym do wniosku, że na skutek wydania tego

rozporządzenia powód nie doznał żadnych ograniczeń w dotychczasowym

sposobie korzystania z nieruchomości. Stwierdził ponadto, że pogorszenie jakości

środowiska nie może być uznane za ograniczenie sposobu korzystania z

nieruchomości, wobec czego do ograniczeń tych nie można zaliczyć hałasu

emitowanego przez startujące, przelatujące i lądujące statki powietrzne.

Sąd Rejonowy, odwołując się do art. 322 Pr.o.ś., zgodnie z którym do

odpowiedzialności za szkody spowodowane oddziaływaniem na środowisko stosuje

się przepisy kodeksu cywilnego, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, podkreślił, że

zakład pozwanego organizujący eksploatację wojskowych samolotów odrzutowych

odpowiada za szkody spowodowane szkodliwymi emisjami na podstawie art. 435

k.c. Zauważył jednak, że powód konsekwentnie powoływał się na podstawę

odpowiedzialności wskazaną w art. 129 Pr.o.ś. i w związku z tym nie wykazał

przesłanek odpowiedzialności deliktowej. W tym stanie rzeczy Sąd Rejonowy uznał,

że żądanie pozwu nie znajduje uzasadnienia w ustalonym stanie faktycznym i z tej

przyczyny powództwo oddalił.

W apelacji od powyższego wyroku powód podniósł zarzut naruszenia

przepisów: art. 129 ust. 2 Pr.o.ś. przez przyjęcie, że przesłanką odpowiedzialności

odszkodowawczej może być jedynie szkoda związana z ograniczeniami prawnymi,

a nie faktycznymi, oraz że pogorszenie jakości środowiska nie jest ograniczeniem

sposobu korzystania z nieruchomości, art. 233 k.p.c. przez poczynienie ustaleń

sprzecznych

z treścią zebranego materiału, art. 187 § 1 k.p.c. przez

niezastosowanie zasady da mihi factum dabo tibi ius, oraz art. 241 i art. 285 § 2 i 3

k.p.c. przez ich niezastosowanie.

W toku postępowania apelacyjnego pozwany – na wypadek gdyby

przedmiotem badania miały być przesłanki z art. 435 k.c. – podniósł zarzut

niewłaściwej reprezentacji Skarbu Państwa. Twierdził, że w takim wypadku

jednostką upoważnioną do reprezentacji Skarbu Państwa jest 31 Baza Lotnictwa

Taktycznego w P., gdyż Wojskowy Zarząd Infrastruktury jest właściwy tylko w

sprawach związanych z wprowadzeniem obszaru ograniczonego użytkowania.

Postanowieniem z dnia 15 grudnia 2009 r. Sąd Okręgowy przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnienie

prawne, które wyraził w pytaniu, czy w sprawie o odszkodowanie z tytułu

zmniejszenia

wartości nieruchomości w związku

z działalnością Lotniska

Wojskowego P. – K. w P., w której jedną z podstaw prawnych dochodzonego

roszczenia może być przepis art. 435 § 1 k.c. w związku z art. 322 Pr.o.ś., organem

jednostki

organizacyjnej

reprezentującej Skarb

Państwa

winien

być

Szef

Wojskowego Zarządu Infrastruktury w P., czy też Dowódca 31 Bazy Lotnictwa

Taktycznego w P. (Jednostki Wojskowej nr [...]). W uzasadnieniu Sąd Okręgowy

podkreślił, że problem określenia i udziału w sprawie właściwej jednostki

organizacyjnej Skarbu Państwa pojawia się na skutek uznania, że podstawa

faktyczna żądania obejmuje nie tylko zachowanie pozwanego, polegające na

działalności skutkującej koniecznością ustanowienia ograniczeń w korzystaniu z

nieruchomości w wyniku utworzenia obszaru ograniczonego użytkowania, lecz

także działalność samego lotniska jako oddziałującego negatywnie na środowisko

przez emisję hałasu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przed

przystąpieniem

do

rozstrzygnięcia

zagadnienia

prawnego

przedstawionego w trybie art. 390 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy powinien zbadać, czy

spełnione zostały wszystkie określone w tym przepisie przesłanki, warunkujące

podjęcie uchwały. Kontroli podlega także prawidłowość wydania przez sąd drugiej

instancji postanowienia o przedstawieniu zagadnienia prawnego.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, zagadnienie

przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 390 § 1 k.p.c.

musi odpowiadać trzem podstawowym wymaganiom. Po pierwsze, zagadnienie to

musi mieć charakter abstrakcyjny i dotyczyć wykładni przepisów prawa,

niedopuszczalne jest bowiem przedstawienie Sądowi Najwyższemu zagadnienia

prawnego sprowadzającego się jedynie do pytania o sposób rozstrzygnięcia sprawy

(zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 września 2005 r., II UZP 8/05,

OSNP 2006, nr 15 – 16, poz. 252, z dnia 10 maja 2007 r., III UZP 1/07, OSNP

2008, nr 3-4, poz. 49, z dnia 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08, nie publ., z dnia

9 lipca 2009 r., III CZP 38/09, nie publ. i z dnia 12 sierpnia 2009 r., II PZP 8/09, nie

publ.). Po drugie, zagadnienie to musi obejmować wątpliwość prawną, której

wyjaśnienie jest niezbędne do rozpoznania środka odwoławczego, co oznacza, że

dla skorzystania z uprawnienia przewidzianego w art. 390 § 1 k.p.c. konieczny jest

związek między przedstawionym zagadnieniem prawnym a podjęciem decyzji co do

istoty sprawy, na istnienie którego musi wskazywać jurydyczna spójność

sformułowanego zagadnienia i jego uzasadnienia, a także nawiązanie w ogólnie

postawionym pytaniu do stanu faktycznego sprawy (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r., III CZP 21/08, nie publ., z dnia 5 grudnia

2008 r., III CZP 121/08, nie publ., z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 38/09, nie publ.

i z dnia 12 sierpnia 2009 r., II PZP 8/09, nie publ.). Po trzecie wreszcie,

przedmiotem zagadnienia przedstawionego do rozstrzygnięcia musi być kwestia

prawna budząca rzeczywiście poważne wątpliwości; w razie powstania zwykłych

wątpliwości sąd drugiej instancji obowiązany jest rozwiązywać je we własnym

zakresie (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2007 r., III CZP

100/06, nie publ., z dnia 23 kwietnia 2008 r., III CZP 34/08, nie publ., z dnia

5 grudnia 2008 r., III CZP 121/08, nie publ., z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 38/09,

nie publ. i z dnia 12 sierpnia 2009 r., III PZP 8/09, nie publ.).

Jest tak dlatego, że instytucja pytań prawnych, prowadząca do związania

sądu orzekającego w danej sprawie poglądem Sądu Najwyższego, zawartym

w podjętej uchwale, jest wyjątkiem od konstytucyjnej zasady podległości sędziów

tylko Konstytucji oraz ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP). Powinna być zatem

– jak podkreślił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów

z dnia 30 marca 1999 r., III CZP 62/98 (OSNC 1999, nr 10, poz. 166) – opisywana

z pełnym uświadomieniem tej wyjątkowości, co z kolei nakazuje wykładać przepis

art. 390 § 1 k.p.c. w sposób jak najbardziej ścisły, bez żadnych koncesji na rzecz

argumentów o nastawieniu celowościowym lub utylitarnym.

Przedstawione przez Sąd Okręgowy zagadnienie prawne nie dotyczy kwestii

prawnej postawionej ogólnie, sprowadza się bowiem do pytania, jak należy

rozstrzygnąć wątpliwość powstałą na tle konkretnego stanu faktycznego. Poza tym,

przedstawiając

wątpliwość

dotyczącą

reprezentacji

Skarbu

Państwa,

Sąd

Okręgowy wyszedł z założenia, że w rozpoznawanej sprawie Skarb Państwa

odpowiada za szkodę obejmującą zmniejszenie wartości nieruchomości na

podstawie art. 435 § 1 k.c. w związku z art. 322 Pr.o.ś. Kwestii tej nie można uznać

za oczywistą, dlatego nieodzowne było rozważenie, czy rzeczywiście wyjaśnienie

wątpliwości wyrażonych w postawionym pytaniu jest konieczne dla rozstrzygnięcia

apelacji.

Sąd Najwyższy w sprawie III CZP 128/09 rozpoznawał przedstawione przez

Sąd Apelacyjny zagadnienie prawne wyrażone w pytaniu, czy jednostka wojskowa

wchodząca w skład sił zbrojnych RP a obejmująca lotnisko wojskowe użytkowane

w celu prowadzenia lotów szkoleniowych, może być uznana za przedsiębiorstwo

lub zakład w rozumieniu art. 435 § 1 k.c. Postanowieniem z dnia 24 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy odmówił w tej sprawie podjęcia uchwały, uznając, że nie ma

merytorycznego związku między przedstawionym zagadnieniem a rozpoznaniem

przez Sąd Apelacyjny wniesionego środka odwoławczego. Stanął bowiem na

stanowisku, że przewidziana w art. 129 Pr.o.ś. odpowiedzialność odszkodowawcza

obejmuje również szkody, które wynikają z przekroczenia standardów środowiska w

zakresie emitowanego hałasu. Podkreślił, że w związku z ustanowieniem obszaru

ograniczonego użytkowania pozostaje nie tylko obniżenie wartości nieruchomości,

będące

następstwem

ograniczeń

przewidzianych

bezpośrednio

w

treści

rozporządzenia o utworzeniu obszaru, lecz także obniżenie wartości nieruchomości

wynikające z tego, że wskutek wejścia w życie

rozporządzenia dochodzi do

zwężenia granic własności (art. 140 w związku z art. 144 k.c.), i tym samym

ścieśnienia wyłącznego władztwa właściciela względem nieruchomości położonej

na obszarze ograniczonego użytkowania. Konkludując Sąd Najwyższy stwierdził,

że przepisy art. 435 k.c. w związku z art. 322 Pr.o.ś. i art. 129 Pr.o.ś. przewidują

rozłączne reżimy odpowiedzialności, oraz że za taką interpretacją przemawia

również dążenie do kompleksowego uregulowania skutków ustanowienia obszaru

ograniczonego użytkowania w zakresie szkody polegającej na obniżeniu wartości

nieruchomości. Rozszczepienie tych skutków na szkody wynikające z ograniczeń

przewidzianych wprost w rozporządzeniu o ustanowieniu obszaru ograniczonego

użytkowania oraz szkody wynikające w emisji hałasu byłoby zresztą sztuczne.

Z powyższych rozważań wynika, że przedstawione przez Sąd Okręgowy

zagadnienie prawne nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy z dnia

23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.)

postanowił, jak w sentencji.