III CZP 17/01 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 11 czerwca 2001 r., III CZP 17/01

Przewodniczący Sędzia SN Zbigniew Strus

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (sprawozdawca), Sędzia SA Teresa BielskaSobkowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, Oddział w K. przeciwko Kazimierzowi H. jako małżonkowi dłużnika

Wandy H. o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 31 maja 2001 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z

dnia 1 marca 2001 r.

„Czy brak sądowej klauzuli wykonalności w stosunku do osoby wymienionej

jako dłużnik w administracyjnym tytule wykonawczym stanowi przeszkodę do

nadania przeciwko małżonkowi tej osoby klauzuli wykonalności w oparciu o art. 787

k.p.c. celem zabezpieczenia wierzytelności stwierdzonej tym tytułem, polegającego

na wpisie hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej majątek wspólny

dłużnika i jego małżonka?”.

podjął uchwałę:

Nadaniu administracyjnemu tytułowi wykonawczemu – obejmującemu

należne Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych składki – klauzuli wykonalności

przeciwko małżonkowi dłużnika celem ustanowienia hipoteki przymusowej na

nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego małżonków, nie stoi

na przeszkodzie brak w tym tytule sądowej klauzuli wykonalności przeciwko

dłużnikowi.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w K. wystawił przeciwko dłużniczce

Wandzie H. dwa tytuły wykonawcze, z których każdy opiewa na nie uiszczone w

terminie składki ubezpieczeniowe. Obydwa te tytuły przedłożył w Sądzie

Rejonowym w Myślenicach celem nadania im klauzuli wykonalności przeciwko

Kazimierzowi H,, małżonkowi dłużniczki, w związku z zamiarem wystąpienia z

wnioskiem o wpis hipoteki przymusowej na nieruchomości wchodzącej w skład

majątku wspólnego małżonków.

Postanowieniem z dnia 28 grudnia 2000 r. Sąd Rejonowy wniosek oddalił

przyjmując, że nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika

możliwe jest jedynie w sytuacji, gdy klauzula taka nadana została przeciwko

samemu dłużnikowi. Zauważył ponadto, powołując się na orzecznictwo, że

w rozważanym stanie faktycznym nadanie klauzuli wykonalności przeciwko

małżonkowi dłużnika jest zbędne dla realizacji zamierzonego celu.

Rozpoznając zażalenie na to postanowienie Sąd Okręgowy powziął

wątpliwość prawną, którą wyraził w przedstawionym na wstępie pytaniu.

W uzasadnieniu postanowienia odniósł się do licznych orzeczeń Sądu

Najwyższego, skłaniając się ostatecznie do stanowiska, że administracyjny tytuł

wykonawczy stanowi wystarczającą podstawę do wpisu hipoteki przymusowej na

nieruchomości stanowiącej majątek odrębny dłużnika. W przypadku zaś, gdy

przedmiotem zabezpieczenia hipotecznego ma być nieruchomość należąca do

majątku wspólnego dłużnika i jego małżonka, niezbędne jest nadanie klauzuli

wykonalności „także” przeciwko małżonkowi dłużnika.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 109 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (Dz.U. Nr 19, poz. 147 ze zm. – dalej "u.k.w.h.") wierzyciel,

którego wierzytelność jest stwierdzona tytułem wykonawczym, określonym w

przepisach o postępowaniu egzekucyjnym, może na podstawie tego tytułu uzyskać

hipotekę na wszystkich nieruchomościach dłużnika (hipoteka przymusowa). Przepis

traktuje ogólnie o „tytule wykonawczym” oraz o „przepisach postępowania

egzekucyjnego”, co usprawiedliwia przekonanie, że odnosi się zarówno do tytułów

wykonawczych pochodzących od sądów i podlegających wykonaniu w drodze

egzekucji sądowej, jak i tytułów wystawianych przez podmioty uprawnione do

nakładania obowiązków o charakterze świadczeń pieniężnych, dla wykonania

których właściwa jest egzekucja administracyjna.

Przepis art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) w brzmieniu nadanym

ustawą z dnia 11 kwietnia 2001 r. o zmianie ustawy – Ordynacja podatkowa oraz o

zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 39, poz. 459), który wszedł w życie z

dniem 4 czerwca 2001 r., stanowi, że należności z tytułu składek są zabezpieczane

hipoteką przymusową na wszystkich nieruchomościach dłużnika, a podstawą

ustanowienia hipoteki jest doręczona decyzja określająca wysokość należności z

tytułu składek. W dotychczasowym stanie prawnym należności te były

zabezpieczone hipoteką ustawową, do której w myśl ust. 4 powołanego artykułu

należało odpowiednio stosować przepisy Ordynacji podatkowej. Przepis ten w

swym zasadniczym kształcie zachował aktualność, z tym że uwzględnia

wprowadzone ustawą z dnia 11 kwietnia 2001 r. zmiany w ustawie – Ordynacja

podatkowa. Ponieważ według nowego stanu prawnego także należności podatkowe

podlegają zabezpieczeniu hipoteką przymusową (art. 34 § 1 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.), w

konsekwencji mogłoby się wydawać, że tytuł wykonawczy obejmujący należne od

dłużnika składki ubezpieczeniowe, stanowi podstawę do wpisania hipoteki

przymusowej na nieruchomości należącej do majątku wspólnego dłużnika i jego

małżonka, bez nadania temu tytułowi klauzuli wykonalności także przeciwko

małżonkowi. Art. 29 § 1 Ordynacji podatkowej stanowi wprawdzie, że w wypadku

osób pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność, o której mowa w art.

26, czyli – odpowiednio – należność z tytułu składek ubezpieczeniowych, obejmuje

majątek odrębny podatnika (zobowiązanego do świadczenia składek

ubezpieczeniowych) oraz majątek wspólny podatnika (dłużnika z tytułu składek

ubezpieczeniowych) i jego małżonka, niemniej nie upoważnia to do twierdzenia, że

majątek wspólny staje się w takim wypadku przedmiotem zabezpieczenia bądź

egzekucji bez jakichkolwiek ograniczeń. Zasadą jest ustanowiona w art. 26 ust. 3

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych odpowiedzialność „na wszystkich

nieruchomościach dłużnika”, czyli na jego majątku odrębnym. Jeżeli natomiast w

art. 29 § 1 Ordynacji podatkowej jest mowa o odpowiedzialności dłużnika także z

majątku wspólnika, to – jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia

8 listopada 2000 r., III CZP 33/00 (OSNC 2001, nr 4, poz. 55) – rozciągnięcie

odpowiedzialności także na majątek objęty wspólnością majątkową małżeńską

oznacza, że odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe (tu z tytułu składek

ubezpieczeniowych) ciąży nie tylko na własnym majątku osoby odpowiedzialnej, ale

także na majątku wspólnym małżonków, do którego może zostać skierowana

egzekucja. Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela to stanowisko, jest ono

bowiem wyrazem dążenia do zachowania spójności prawa i sprzyja zachowaniu

normy art. 41 § 1 k.r.o. jako nadrzędnej w zakresie możliwości zaspokojenia

wierzyciela z majątku wspólnego, gdy dłużnikiem tego wierzyciela jest tylko jeden

z małżonków. W konsekwencji, także w przypadku dochodzenia (zabezpieczenia)

należności z tytułu składek ubezpieczeniowych – stosownie do treści art. 41 § 3

k.r.o. – sąd może ograniczyć lub wyłączyć możliwość zaspokojenia się z majątku

wspólnego przez wierzyciela, którego dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków,

jeżeli ze względu na charakter wierzytelności albo stopień przyczynienia się

małżonka będącego dłużnikiem do powstania majątku wspólnego, zaspokojenie

z majątku wspólnego byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Przekładając powyższe uwagi na użytek stanu faktycznego sprawy, na tle

którego zrodziło się przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, należy

podkreślić, że zabezpieczenie należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z

tytułu składek ubezpieczeniowych w postaci wpisu hipoteki przymusowej może

dotyczyć bądź nieruchomości stanowiących majątek odrębny małżonka – dłużnika,

bądź nieruchomości wspólnej. W pierwszym przypadku wystarczy powołać się na

tytuł wykonawczy, zarówno w rozumieniu art. 776 k.p.c., jak i art. 26 § 1 ustawy z

dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst:

Dz.U. z 1991 r. Nr 36, poz. 161 ze zm.), czyli określającej świadczenie płynące z

obowiązków ogólnie zdefiniowanych w art. 2 § 1 ustawy. W sytuacji natomiast, gdy

administracyjny tytuł wykonawczy ma służyć zabezpieczeniu wierzytelności

należącej do majątku wspólnego dłużnika i jego małżonka, tytuł ten zachowuje

walor prawny, ale tylko o tyle, o ile dotyczy małżonka-dłużnika. Oznacza to, że

wierzyciel nie jest wtedy obowiązany uzyskać sądowej klauzuli wykonalności

przeciwko temu dłużnikowi. Takiego obowiązku nie da się wyinterpretować z art.

109 § 1 u.k.w.h. W orzecznictwie zaś, a także w literaturze, panuje zgodne

przekonanie, że do wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości dłużnika

wystarcza, jeżeli wnioskodawca powołuje się na dokument będący tytułem

wykonawczym w postępowaniu administracyjnym, choćby nawet dokument ten nie

dawał podstawy do wszczęcia egzekucji sądowej (por. uchwałę Sądu Najwyższego

z dnia 23 stycznia 1965 r., III CO 68/64, OSNCP 1965, nr 7-8, poz. 110).

Kontrowersyjne natomiast okazało się zagadnienie, czy tytuł egzekucyjny –

także administracyjny tytuł wykonawczy, przeciwko osobie pozostającej w związku

małżeńskim – uprawnia do prowadzenia egzekucji z nieruchomości objętej

wspólnością ustawową bez nadania temu tytułowi klauzuli wykonalności przeciwko

małżonkowi tej osoby. Kres sporom w tym względzie położyła uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 września 1996 r., III CZP 60/96

(OSNC 1996, nr 11, poz. 140), zgodnie z którą tytuł wykonawczy przeciwko osobie

pozostającej w związku małżeńskim nie uprawnia do prowadzenia egzekucji z

nieruchomości objętej wspólnością ustawową bez nadania tytułowi egzekucyjnemu

klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi tej osoby. Uchwałą z dnia 29

października 1996 r., III CZP 57/96 (OSNC 1997, nr 3, poz. 24) Sąd Najwyższy dał

wyraz kontynuacji stanowiska, wyrażonego w powołanej uchwale poszerzonego

składu, prezentując zapatrywania, że ustanowienie hipoteki przymusowej na

nieruchomości objętej wspólnością majątkową małżeńską może nastąpić po

nadaniu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności także przeciwko małżonkowi

dłużnika (art. 787 § 1 k.p.c.).

Jak wyżej wskazano, administracyjny tytuł wykonawczy stanowi samodzielną

podstawę wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości dłużnika, przeciwko

któremu jest skierowany, w skutkach jest zatem równorzędny tytułowi

wykonawczemu pochodzącemu od sądu. Jeżeli ma służyć ustanowieniu hipoteki

przymusowej na nieruchomości należącej do majątku wspólnego dłużnika i jego

małżonka, to wystarczy nadanie mu sądowej klauzuli wykonalności przeciwko

małżonkowi dłużnika. Sugerowana w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia

prawnego potrzeba nadania takiemu tytułowi sądowej klauzuli wykonalności

również przeciwko dłużnikowi nie znajduje uzasadnienia w brzmieniu art. 787 § 1

k.p.c. Użyte tam wyrażenie „także” nie może być rozumiane jako adresowane

zarówno do dłużnika, jak i jego małżonka. W ujęciu semantycznym wyrażenie

„także” oznacza „również” „też”. Nadanie zatem administracyjnemu tytułowi

wykonawczemu sądowej klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika

usuwa przeszkodę do dokonania wpisu.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.