III CZP 165/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 165/06

UCHWAŁA

Dnia 8 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa "A." sp. z o. o.

przeciwko M. sp. z o. o.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 8 marca 2007 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 5 grudnia 2006 r., sygn. akt [...],:

„Czy dokonując dopuszczalnej w świetle art. 193 § 1 k.p.c.

zmiany

przedmiotowej

powództwa

i

występując

w

sprawie

gospodarczej z nowym roszczeniem pieniężnym zamiast roszczenia

pierwotnego, powód jest obowiązany do uiszczenia ponownie opłaty

od pozwu ?”

podjął uchwałę:

W wypadku przedmiotowej zmiany powództwa w sprawie

gospodarczej, polegającej na wystąpieniu z nowym roszczeniem

zamiast dotychczasowego, nie pobiera się opłaty od nowego

roszczenia,

jeżeli

jego

wysokość

jest

niższa

od

dotychczasowego.

Uzasadnienie

W

sprawie,

podlegającej

rozpoznaniu

w

postępowaniu

odrębnym

w sprawach gospodarczych, powódka domagała się, aby sąd nakazał pozwanej

zapłacić na jej rzecz – nakazem zapłaty wydanym w postępowaniu upominawczym

– 159 000 zł z tytułu zwrotu nakładów na nieruchomość.

Z okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie wynika, że dnia

30 października 2003 r. strony zawarły umowę przedwstępną, przez którą

pozwana zobowiązała się sprzedać powódce prawo użytkowania wieczystego

gruntu i własności wzniesionych na nim budynków, stanowiących nakłady osób

trzecich. Powódka

zwróciła tym osobom – zgodnie z umową przedwstępną –

ustaloną ryczałtowo wartość nakładów w wysokości 120 000 zł. Pozwana nie

przystąpiła do zawarcia umowy przyrzeczonej i sprzedała prawo użytkowania

gruntu innej osobie. Powódka wskazała jako podstawę prawną żądania art. 230 k.c.

w związku z art. 226 k.c. i wyjaśniła, że wysokość dochodzonego roszczenia

odpowiada ustalonej przez biegłego bezspornej części wartości nakładów.

Nakazem zapłaty z dnia 31 lipca 2006 r. Sąd Okręgowy w O. uwzględnił

powództwo. Od tego nakazu pozwania wniosła skutecznie sprzeciw. Powódka w

piśmie procesowym z dnia 6 października 2006 r., oznaczonym jako „odpowiedź na

sprzeciw wraz z przekształceniem przedmiotowym powództwa”, wniosła – zamiast

roszczenia

pierwotnego – o zasądzenie od pozwanej na jej rzecz 120 000 zł

tytułem odszkodowania za szkodę powstała na skutek niezawarcia umowy

przyrzeczonej. Jako podstawę prawną nowego roszczenia wskazała art. 390 § 1

k.c. w związku z art. 471 k.c. i wyjaśniła, że szkoda, której naprawienia dochodzi,

odpowiada wartości zwróconych nakładów.

Zarządzeniem z dnia 18 października 2006 r. przewodniczący Wydziału

Gospodarczego Sądu Okręgowego w O. zwrócił – na podstawie art. 1302 § 1 k.p.c.

– pismo z dnia 6 października 2006 r., w części zawierającej nowe roszczenie, z

powodu nieuiszczenia należnej opłaty.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając zażalenie, przedstawił – na podstawie art. 390

§ 1 k.p.c. w zw. związku z art. 397 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c. – przytoczone na wstępie

zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcia w pierwszej kolejności wymaga kwestia, czy pismo

zawierające przedmiotową zmianę powództwa, która polega na wystąpieniu

z nowym roszczeniem zamiast roszczenia dotychczasowego, podlega opłacie

sądowej. Według ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.; dalej: ustawa) opłacie podlega pismo,

jeżeli przepis ustawy przewiduje jej pobranie (art. 3 ust. 1 ustawy). Wśród pism

podlegających opłacie został wymieniony m.in. pozew (art. 3 ust. 2 pkt 1 ustawy).

Żaden z przepisów ustawy nie przewiduje natomiast pobierania opłaty od pisma

zawierającego przedmiotową zmianę powództwa. Nie oznacza to jednak, że takie

pismo nie podlega opłacie sądowej. Za obowiązkiem jej pobrania przemawia

przepis art. 193 § 4 k.p.c. nakazujący w razie zmiany powództwa stosować

odpowiednio

art.

1261 k.p.c.

(dotyczący

obowiązku

podania

w

pismach

procesowych wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia) oraz

art.

1302

k.p.c.

(normujący

skutki

nieuiszczenia

należnej

opłaty

przez

profesjonalnych pełnomocników i przedsiębiorców). O istnieniu tego obowiązku

świadczy także uregulowany w art. 1303 § 2 k.p.c. sposób postępowania

w wypadku powstania obowiązku uiszczenia lub uzupełnienia opłaty na skutek

rozszerzenia bądź innej zmiany żądania. Określenie zasad pobierania opłaty od

omawianej przedmiotowej zmiany powództwa i jej wysokości wymaga – z tego

powodu, że nie ma odpowiedniej regulacji w ustawie – odwołania się do charakteru

prawnego tej przedmiotowej zmiany powództwa i podstawowych zasad ustawy

o kosztach sądowych.

Należy podzielić rozpowszechnione w literaturze i w orzecznictwie

stanowisko, że zmiana powództwa, która polega na wystąpieniu z nowym

roszczeniem zamiast roszczenia pierwotnego, zawiera dorozumiane cofnięcie

pierwotnego roszczenia. Nie powinno budzić wątpliwości, że w sytuacji, w której

powód dokonał skutecznie wspomnianej zmiany powództwa, przedmiotem

postępowania staje się wyłącznie nowe roszczenie, a roszczenie dotychczasowe

przestaje

być

przedmiotem

tego

postępowania.

Zachodzi

więc

sytuacja

odpowiadająca swoim charakterem takiej, jaka powstaje w wyniku cofnięcia

powództwa. Zmiana powództwa, polegającą na wystąpieniu z nowym roszczeniem

zamiast roszczenia dotychczasowego, jest zatem czynnością procesową złożoną –

obejmującą cofnięcie powództwa w zakresie dotychczasowego roszczenia oraz

wniesienie innego powództwa zawierającego roszczenie nowe – i podlega ocenie

nie tylko na podstawie art. 193 k.p.c., lecz także z punktu widzenia przesłanek

określonych w art. 203 k.p.c. Konsekwencją skutecznego dokonania omawianej

zmiany powództwa jest umorzenie postępowania na podstawie art. 355 § 1 k.p.c.

w

zakresie

dotyczącym

roszczenia

dotychczasowego

(por.

wyrok

Sądu

Najwyższego z dnia 15 października 1953 r., I C 3178/52, OSN z 1954 r., nr 3, poz.

69; orzeczenie Sąd Najwyższego z dnia 28 marca 1958 r., 3 CR 465/57, OSPiKA

z 1960 r., nr 11, poz. 290; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 maja

1971 r., II CZ 46/71, GSiP z 1971, nr 19; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

12 listopada 1969 r., II CZ 117/69, OSNC z 1970 r., nr 9, poz. 154; uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 13 kwietnia 1988 r., III CZP 24/88, OSNC z 1989 r., nr 9, poz.

138; wyrok Sąd Najwyższego z dnia 31 marca 1998 r., II CKN 630/97, OSNC

z 1998 r., nr 11, poz. 181; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 marca

1999 r., II CKN 314/98, niepubl.).

Według art. 79 ustawy sąd zwraca stronie z urzędu całą uiszczoną opłatę od

pisma cofniętego, jeżeli cofnięcie nastąpiło przed wysłaniem odpisu pisma innym

stronom, a w braku takich stron – przed wysłaniem zawiadomienia o terminie

posiedzenia (art. 79 ust. 1 pkt 1 b ustawy) bądź połowę uiszczonej opłaty od pisma

cofniętego przed rozpoczęciem posiedzenia, na które sprawa została skierowana

(art. 79 ust. 1 pkt 3 a ustawy). Ze względu na to, że omawiana zmiana powództwa

obejmuje cofnięcie roszczenia pierwotnego, prima facie nasuwa się rozwiązanie,

według którego sąd powinien opłatę pobraną od roszczenia pierwotnego zwrócić

z urzędu na podstawie art. 79 ustawy i pobrać opłatę od nowego roszczenia

w wysokości przewidzianej od pozwu. Tego rozwiązania nie można jednak

zaakceptować i należy przyjąć, że w razie zmiany powództwa, polegającej na

wystąpieniu

z

nowym

roszczeniem

zamiast

roszczenia

dotychczasowego,

uiszczona opłata podlega

zaliczeniu na poczet opłaty należnej od nowego

roszczenia. Jeżeli uiszczona opłata okaże się wyższa od opłaty należnej od

nowego roszczenia, to różnica między opłatą pobraną a opłatą należną podlega

zwrotowi z urzędu (art. 80 ustawy). Obowiązek uzupełnienia opłaty sądowej

powstanie natomiast wówczas, gdy opłata należna od nowego roszczenia będzie

wyższa niż opłata pobrana od roszczenia dotychczasowego.

Za rozstrzygnięciem, że opłata pobrana podlega zaliczeniu na rzecz opłaty

należnej od nowego roszczenie przemawia przestawiony wyżej charakter prawny

zmiany powództwa polegającej na wystąpieniu z nowym roszczenie zamiast

roszczenia pierwotnego. Omawiana zmiana powództwa jest złożoną czynnością

procesową. O rozstrzygnięciu w przedmiocie pobierania opłaty sądowej od pisma

zawierającego tę zmianę powództwa nie może zatem decydować wyłącznie ocena

w

aspekcie

cofnięcia

roszczenia

pierwotnego,

stanowiącego

tylko

jeden

z elementów tej czynności procesowej. Trzeba też mieć na względzie to, że na

skutek dokonania omawianej zmiany powództwa rozpoznaniu podlega wyłącznie –

zamiast roszczenia pierwotnego – roszczenie nowe. Tymczasem zastosowanie art.

79 ustawy prowadziłoby praktycznie do obciążenia powoda zarówno opłatą

pobraną, jak i opłatą należną od nowego roszczenia. Do zmiany powództwa

dochodzi bowiem najczęściej po rozpoczęciu posiedzenia, co wyklucza możliwość

zwrotu chociażby połowy opłaty pobranej od dotychczasowego roszczenia.

W sytuacji, w której zachodziłaby podstawa do zwrotu pobranej opłaty, wykonanie

tego obowiązku i pobranie opłaty należnej od nowego roszczenia prowadziłoby

natomiast do obciążenia stron i sądu dodatkowymi czynnościami, których pozwala

uniknąć zaliczenie pobranej opłaty na rzecz opłaty należnej od nowego roszczenia.

Argumentu

na

rzecz

przyjętego

rozstrzygnięcia

dostarcza

także

rozpowszechnione w literaturze stanowisko, ze przedmiotowa zmiana powództwa

opiera się na założeniu ciągłości postępowania, mimo zmiany elementów

powództwa. Tak rozumiana istota przedmiotowej zmiany powództwa wyklucza

dopuszczalność

wystąpienia

z

nowym

roszczeniem

zamiast

roszczenia

dotychczasowego, jeżeli między tymi roszczeniami nie ma żadnego związku. Jeżeli

zatem ustawodawca uznał, że rozpoznawanie nowego roszczenia zamiast

roszczenia dotychczasowego jest kontynuacją postępowania sądowego, to nie ma

podstaw, aby żądać od powoda ponownie opłaty od pozwu.

Walorem podjętego rozstrzygnięcia jest to, że oznacza ono kontynuację

praktyki sądowej ukształtowanej w okresie obowiązywania ustawy z dnia

13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2002 r.,

Nr 9, poz. 88 ze zm.; dalej: ustawa z dnia 13 czerwca 1967 r.) i nawiązuje do

powszechnie wyrażonych wówczas poglądów w piśmiennictwie. Zmiany stanu

prawnego polegające na dodaniu art. 193 § 4

k.p.c. i częściowo odmiennym

uregulowaniu w art. 1302 § 2 k.p.c. sposobu postępowania w razie powstania

obowiązku uiszczenia lub uzupełnienia opłaty wskutek rozszerzenia lub innej

zmiany żądania, określonego w art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 13 czerwca 1997 r., nie

zdezaktualizowały dotychczasowej praktyki. Przytoczone zmiany nie dotyczą

kwestii samej opłaty należnej od pisma zawierającego przedmiotową zmianę

powództwa i jej wysokości. Ta materia nie została bowiem regulowana ani

w ustawie z dnia 13 czerwca 1967 r., ani w obecnie obowiązującej ustawie

o kosztach sądowych.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.