III CZP 156/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 156/07

POSTANOWIENIE

Dnia 28 lutego 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa M. J.

przeciwko M. S.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną i zapłatę ,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 lutego 2008 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w S.

postanowieniem z dnia 13 listopada 2007 r.,

"1. Czy warunkiem odpowiedzialności na podstawie art. 415

k.c. osoby trzeciej, która uzyskała korzyść majątkową wskutek

czynności prawnej dłużnika, dokonanej z pokrzywdzeniem

wierzycieli, a następnie wyzbyła się tej korzyści, jest uprzednie

ustalenie przesłanek jej odpowiedzialności opartych na przepisie art.

527 i następnych k.c. i czy w takiej sytuacji Sąd opiera się na

domniemaniach wynikających z tych przepisów;

2. czy osoba trzecia może powołać się na ograniczenie swej

odpowiedzialności, wskazując, że z uzyskanej korzyści dłużnik

zaspokoił innych wierzycieli, a jeżeli tak jak daleko sięga to

ograniczenie ?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne

powstały przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy w S. apelacji powoda M. J. od

wyroku Sądu Rejonowego, umarzającego postępowanie w przedmiocie uznania

czynności prawnej za bezskuteczną, oraz oddalającego powództwo o zapłatę kwoty

61.000 zł.

Powód domagał się w pozwie uznania za bezskuteczną, umowy sprzedaży

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu zawartej między pozwanym M. S.,

a K. S., w celu zaspokojenia jego wierzytelności w stosunku do K. S. wynikających

z nakazu zapłaty Sądu Okręgowego w K. z dnia 28 stycznia 2005 r., w kwocie

244.854,32 zł. Następnie w miejsce pierwotnego roszczenia zgłosił na podstawie

art. 415 k.c. żądanie zasądzenia od pozwanego kwoty 61.000 zł tytułem

naprawienia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przez pozbawienie

powoda możliwości zaspokojenia jego wierzytelności z prawa do lokalu.

Sąd Rejonowy ustalił, że objęta nakazem zapłaty należność stanowi

nieuiszczoną przez K. S. cenę towarów zakupionych w ramach wcześniej

prowadzonej

działalności

gospodarczej

wraz

z

ustawowymi

odsetkami.

We wrześniu 2005 r. komornik zawiadomił powoda o bezskuteczności egzekucji

prowadzonej wobec dłużniczki K. S. na podstawie nakazu zapłaty. Dłużniczka nie

prowadzi działalności gospodarczej od listopada 2004 r., utrzymuje się z emerytury

w kwocie 921,66 zł i nie ma możliwości spłaty zadłużenia. Pod koniec 2004 r. K. S.

sprzedała swojemu synowi pozwanemu M. S. spółdzielcze własnościowe prawo do

lokalu mieszkalnego. Pieniądze uzyskane ze sprzedaży przeznaczyła na spłatę

zadłużenia

z tytułu opłat na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, na fundusz

świadczeń pracowniczych, oraz z tytułu

należności podatkowych i zaległych

wynagrodzeń pracowniczych. W dniu 28 października 2005 r. pozwany dokonał

sprzedaży nabytego od dłużniczki spółdzielczego prawa do lokalu na rzecz osoby

trzeciej.

Jako przyczynę oddalenia powództwa Sąd Rejonowy wskazał niewykazanie

przez powoda przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego.

Stwierdził, że czynnościom prawnym pozwanego odnośnie do przedmiotowego

prawa do lokalu mieszkalnego można by przypisać cechę bezprawności tylko

w przypadku procesowego ustalenia bezskuteczności tej czynności prawnej.

Powód jednak z takiego ustalenia w procesie zrezygnował cofając oparte na art.

527 kc żądanie ustalenia bezskuteczności czynności prawnej.

W uzasadnieniu postanowienia przedstawiającego Sądowi Najwyższemu

sformułowane w nim zagadnienia prawne Sąd Okręgowy, z powołaniem się na

stanowisko judykatury, bez zastrzeżeń zaakceptował deliktową podstawę prawną

dochodzonej przez powoda ochrony prawnej. Odmiennie jednak niż Sąd Rejonowy

uznał, że istnienie orzeczenia uznającego czynność prawną dłużnika za

bezskuteczną w stosunku do wierzyciela nie jest przesłanką konieczną do

rozpoznania roszczenia odszkodowawczego. Nic nie stoi bowiem na przeszkodzie,

aby ustalenia w tym zakresie sąd poczynił samodzielnie, tym bardziej, iż ustalenie

czy dana czynność dłużnika była bezskuteczna w stosunku do wierzyciela ma

bezpośredni wpływ na zasadność roszczenia odszkodowawczego z tytułu czynu

niedozwolonego. Wskazał, że przyjęcie stanowiska prezentowanego przez Sąd

Rejonowy spowodowałoby, iż uwzględnienie powództwa wywiedzionego przez

wierzyciela w stosunku do osoby trzeciej w oparciu o art. 415 k.c., w każdym

wypadku

wymagałoby

wydania

uprzednio

orzeczenia

stwierdzającego

bezskuteczność czynności prawnej, a w takiej sytuacji wierzyciel dysponowałby

dwoma tytułami egzekucyjnymi. Sąd Okręgowy podniósł nadto wątpliwość, której

istoty bliżej nie uzasadnił, odnośnie do tego czy sąd może opierać się na

domniemaniach wynikających z przepisów regulujących skargę paulińską, jeżeli tak

jak w przedmiotowej sprawie, strony w ogóle do jej przesłanek się nie odnosiły,

skupiając uwagę na przesłankach warunkujących odpowiedzialność deliktową.

Stwierdził, że w doktrynie i orzecznictwie nie zostało także należycie wyjaśnione,

czy w postępowaniu toczącym się przeciwko osobie trzeciej, która uzyskała korzyść

wskutek czynności prawnej dłużnika, dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela,

a następnie wyzbyła się tej korzyści osoba ta może podnosić zarzuty, że w wyniku

tej czynności dłużnik uzyskał korzyść, którą następnie przeznaczył na zaspokojenie

swoich wierzycieli.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przewidziana w art. 390 § 1 k.p.c. instytucja pytań prawnych, z uwagi na

wynikające z jego § 2 związanie sądów niższej instancji w danej sprawie poglądem

prawnym Sądu Najwyższego wyrażonym w podjętej uchwale, stanowi odstępstwo

od zasady podległości sędziów tylko Konstytucji i ustawom (art. 178 ust. 1

Konstytucji). Nakazuje to stosowanie przy jego wykładni reguły wykładni ścisłej,

literalnej,

bez

sięgania

do

argumentów

celowościowych

czy

utylitarnych,

prowadzących zawsze do szerszego rozumienia znaczenia normy prawnej

(uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów SN z dnia 30 kwietnia 1999 r.,

III CZP 62/98, OSNC 199, nr 10, poz. 166).

Możliwość skorzystania przez sąd drugiej instancji z uprawnienia do

przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego warunkowana jest

wystąpieniem w sprawie poważnych wątpliwości prawnych oraz niezbędnością

oczekiwanej odpowiedzi dla rozstrzygnięcia sprawy. Na sądzie tym spoczywa

w związku z tym w pierwszej kolejności obowiązek szczegółowego uzasadnienia,

że przedstawione zagadnie prawne budzi poważne wątpliwości, przez wykazanie,

iż dotychczasowe orzecznictwo i doktryna prawa nie dają w tym zakresie

wystarczającego rozwiązania.

Wymogom tym nie odpowiadają przedstawione zagadnienia prawne.

Podnoszony przez Sąd Okręgowy w ramach uzasadnienia pierwszego z nich fakt,

że Sąd Rejonowy wyraził pogląd, który zdaniem Sądu Okręgowego nie zasługuje

na aprobatę, nie świadczy sam przez się o wystąpieniu w sprawie poważnych

wątpliwości, o jakich jest mowa w art. 390 § 1 k.p.c. (postanowienie SN z dnia 29

listopada 2005 r. III CZP 102/05, lex nr 177297). Celem zwrócenia się do Sądu

Najwyższego w tym trybie nie jest

uzyskanie wsparcia Sądu Najwyższego dla

jednoznacznie sformułowanego przez sąd apelacyjny – jak w sprawie niniejszej stanowiska co do właściwej wykładni przepisów stosowanych przy rozpoznawaniu

apelacji.

Wbrew stanowisku wyrażonemu przez Sąd Okręgowy, kwestia objęta drugim

z przedstawionych

zagadnieniem

była

przedmiotem wypowiedzi Sądu

Najwyższego m. innymi w wyrokach z dnia 7 grudnia 1999 r., I CKN 287/98, (lex nr

147235), z dnia 22 października 2004 r., II CK 128/04, (Biul. SN 2005, nr 2, poz.

16), z dnia 3 sierpnia 2006 r. IV CSK 83/06, (lex nr 255589), a wyrażone w nich

stanowisko zostało zaakceptowane w piśmiennictwie.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji (art. 390 § 1 k.p.c. w z. z art. 61

§ 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz.

2052 ze zm.).