III CZP 145/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 145/08

UCHWAŁA

Dnia 12 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku A. Bank Polska S.A. we W.

przy uczestnictwie J. Ł.

o nadanie klauzuli wykonalności,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 12 lutego 2009 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w C.

postanowieniem z dnia 14 listopada 2008 r.,

"Czy określenie wysokości odsetek według stopy procentowej

odsetek maksymalnych, to jest w wysokości czterokrotności stopy

kredytu lombardowego w bankowym tytule egzekucyjnym spełnia

wymogi formalne z art. 96 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku

- Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2002 roku Nr 72 poz. 665 ze zm.)?"

podjął uchwałę:

Oznaczenie w bankowym tytule egzekucyjnym stopy odsetek

za opóźnienie poprzez posłużenie się formułą "czterokrotności

wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku

Polskiego" nie spełnia wymagań przewidzianych w art. 96 ust 2

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (t.j.: Dz.U.

z 2002 r., Nr 72 poz. 665 ze zm.).

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wyłoniło się

w związku z następującym stanem faktycznym.

Sąd

Rejonowy

nadał

klauzulę

wykonalności

bankowemu

tytułowi

egzekucyjnemu (b.t.e.) na rzecz banku przeciwko pożyczkobiorcy co do kwoty

głównej pożyczki oraz należności obejmujących koszty monitów i upomnień, oddalił

natomiast wniosek w odniesieniu do odsetek za opóźnienie. Według tego Sądu,

bank w niewłaściwy sposób określił wysokość odsetek w b.t.e., co uniemożliwiało

weryfikacje prawidłowości ich obliczenia przez dłużnika. Bank zaakceptował

oddalenie wniosku co do kwoty stanowiącej odsetki umowne za opóźnienie,

obliczone za okres do wystawienia b.t.e., a zakwestionował w zażaleniu oddalenie

wniosku w zakresie dotyczącym takich odsetek powstałych po dacie wystawienia

tytułu. W uzasadnieniu bank wywodził, że wspomniane odsetki mogły być obliczone

- zgodnie z umową pożyczki – według stopy procentowej odsetek maksymalnych

na podstawie art. 359 § 21 k.c. w wysokości czterokrotności stopy kredytu

lombardowego NBP. Rozpatrując zażalenie banku, Sąd Okręgowy powziął

poważne wątpliwości, czy taki sposób ujmowania w b.t.e. umownych odsetek za

opóźnienie, powstałych po wystawieniu tego tytułu, jest dopuszczalny w związku

z dość

restryktywnymi

wypowiedziami

Sądu

Najwyższego

dotyczącymi

umieszczania odsetek w b.t.e. zarysowującą się odmienną praktyką orzeczniczą

Sądów powszechnych, kierującą się nierzadko względami o

charakterze

pragmatycznym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Okręgowy nie miał wątpliwości co do możliwości obejmowania b.t.e.

odsetek za opóźnienie, powstałych po wystawieniu tego tytułu. Chodziło tylko

o możliwy sposób określania tych odsetek w b.t.e. w związku z pojawieniem się

regulacji prawnej zawartej w art. 359 § 21 k.c., przewidującej tzw. odsetki

maksymalne. W praktyce bankowej wytworzył się bowiem nowy sposób określania

w umowach kredytowych odsetek za opóźnienie w wyniku odsyłania do stopy

procentowej kredytu lombardowego NBP. Wysokość odsetek należnych bankowi

miałaby stanowić czterokrotność stopy procentowej tego kredytu, przy tym formuły

takie umoszczone są także w b.t.e. w części dotyczącej wskazania rozmiaru

i struktury zadłużenia dłużnika banku (art. 96 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. – Prawo bankowe; j.t.: Dz.U. z 2002 r., nr 72, poz. 665 ze zm., cyt. dalej

jako „prawo bankowe”). Powstaje zatem zagadnienie dopuszczalności takiego

określania wysokości odsetek za opóźnienie w b.t.e. w odniesieniu do odsetek

powstałych po jego wystawieniu.

Sąd Najwyższy kilkakrotnie wypowiadał się w odniesieniu do odsetek

umieszczanych przez banki w b.t.e. i obejmujących okres opóźnienia dłużnika

banku po wystawieniu takiego tytułu. W uchwale z dnia 26 stycznia 1999 r., III CZP

55/98 (OSNC 1999, z. 6, poz. 106) wyjaśniono, że dopuszczalne jest nadanie

sądowej klauzuli wykonalności b.t.e., w którym bank zastrzega sobie prawo

egzekwowania odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia głównego,

po wystawieniu tego tytułu. Według Sądu Najwyższego, niezbędna w b.t.e.

wzmianka o „wymagalności dochodzonego roszczenia” odnosi się jedynie do

wymagalności objętego b.t.e roszczenia głównego banku, ponieważ art. 481 § 1

k.c. wymagalność roszczenia o odsetki za opóźnienie wiąże z upływem czasu

w postaci opóźnienia w spełnieniu świadczenia głównego. Stanowisko Sądu

Najwyższego spotkało się z aprobatą w piśmiennictwie.

W uchwale z dnia 7 lipca 2000 r., III CZP 27/00 (OSNC 2001, z. 1, poz. 3)

ogólnie stwierdzono, że w b.t.e. wymagane jest oznaczenie wysokości i terminów

płatności wszelkich odsetek, których egzekucja ma być prowadzona. Jednocześnie

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że niezależnie od tego, co rozumie się przez odsetki

ustawowe i umowne (kryterium źródła ich kreacji oraz ustawowa lub umowna ich

stopa procentowa), nie ma racjonalnych przesłanek do kwestionowania tego,

że obowiązek wskazania w b.t.e. wysokości i terminów płatności dotyczy

wszystkich wymienionych rodzajów odsetek. Z brzmienia art. 96 ust. 2 prawa

bankowego nie wynika bowiem wniosek, że rygory dotyczące odsetek objętych

b.t.e mogą różnić się w zależności od terminu wymagalności lub sposobu ich

wyrażenia. Zróżnicowania takiego nie uzasadniają także względy celowościowe.

Wskazanie

wysokości

i

terminów

płatności

odsetek

jest

niezbędne

dla

postępowania egzekucyjnego, ponieważ umożliwiają weryfikację prawidłowości

dokonanego przez wierzyciela określenia ostatecznego zadłużenia odsetkowego.

Jeżeli nie istnieją żadne przeszkody prawne w zakresie lokowania

w bankowych umowach kredytowych odpowiednich klauzul dotyczących wysokości

odsetek za opóźnienie (nawiązujących do treści art. 359 § 21 k.c.), to kwestia

dopuszczalności umieszczania takich klauzul (lub ich odpowiednich skrótów

redakcyjnych) w treści b.t.e. powinna być rozważana przy uwzględnieniu

postanowień dotyczących tzw. formalnych wymagań b.t.e., przewidzianych w art.

96 ust. 2 prawa bankowego. Przepis ten wymaga oznaczenia w b.t.e. m.in.

„wysokości zobowiązań dłużnika wraz z odsetkami i terminami ich płatności”.

W powołanej już uchwale Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2000 r., III CZP 27/00,

trafnie przyjęto, że regulacja ta odnosi się do wszystkich rodzajów odsetek, które

w ogóle mogą być umieszczone w b.t.e., w tym także – do odsetek za opóźnienie,

których wysokość strony określają w umowie bankowej. Wymagane jest zatem nie

tylko określenie zadłużenia dłużnika od strony strukturalnej (zadłużenie główne,

zadłużenie uboczne), ale także – wskazanie „wysokości” (rozmiaru) tego

zadłużenia w odniesieniu do długu głównego i należności pozostałych – w tym

roszczeń o zapłatę odsetek za opóźnienie. Innymi słowy, umieszczone w b.t.e.

odsetki za opóźnienie powinny być odpowiednio strukturalnie wyodrębnione

z innych pozycji składających się na dług dłużnika i jednocześnie odpowiednio

określone co do wysokości. Określenie wysokości odsetek za opóźnienie możliwe

jest wówczas, gdy wskazana została kwota stanowiąca podstawę do ich obliczenia,

podano

odpowiednią

stopę

procentową

oraz

okres

obliczenia

odsetek

(okres opóźnienia dłużnika). W ten sposób dłużnik banku uzyskuje pełną możliwość

zweryfikowania własnego zadłużenia wynikającego z bankowego stosunku

obligacyjnego i ujętego w b.t.e. Weryfikacja taka umożliwia dłużnikowi podjęcie

wobec banku odpowiedniej obrony prawnej, jeszcze w postępowaniu klauzulowym

lub obrony merytorycznej (art. 840 k.p.c.).

Jeżeli nie sposób z góry określić czasu trwania ewentualnego opóźnienia

dłużnika,

to

dla

określenia

wysokości

odsetek

wskazania kwoty

stanowiącej

podstawę

jej

za

obliczenia

opóźnienie

i

pozostaje

wskazania

stopy

procentowej (por. np. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca

2000 r., CZP 27/00 (OSNC 2001, z. 1, poz. 3). Powstaje kwestia, czy art. 96 ust. 2

prawa bankowego dopuszcza dowolny sposób określenia stopy procentowej

odsetek za opóźnienie, także np. przez odwołanie się do aktualnej stopy

procentowej kredytu lombardowego NBP. Nie jest wykluczone, że praktyka

bankowa mogłaby posługiwać się w tym zakresie innymi jeszcze formułami

prawnymi, a banki – mogłyby próbować umieszczać takie formuły (klauzule)

w wystawionych b.t.e. Uznanie takiej praktyki za dopuszczalną oznaczałoby

zaakceptowanie niejako opisowej (pośrednio określonej) stopy procentowej

w zakresie odsetek za opóźnienie. Należy jednak stwierdzić, że wspomniane

wcześniej względy możliwości weryfikacji przez dłużnika elementów jego

zadłużenia umieszczonych w b.t.e. nie pozwala na przyjmowanie dowolnych

(np. opisowych) sposobów oznaczania stopy procentowej odsetek za opóźnienie,

objętych b.t.e. Stopa ta powinna być określona w sposób właściwy dla określenia

stóp procentowych odnoszących się do innych należności banku znajdujących się

w tym samym b.t.e., tj. należności głównych i ubocznych. De lege lata brak

dostatecznego uzasadnienia dla przyjmowania takiej interpretacji, że w omawianym

zakresie art. 96 ust. 2 prawa bankowego stwarza bankom swobodę formowania

treści b.t.e. Nie mogą mieć w tym względzie decydującego znaczenia formułowane

niekiedy w piśmiennictwie i w praktyce bankowej racje typowo pragmatyczne

w postaci „racjonalizowania i ułatwiania” określania ostatecznego zadłużenia

dłużnika banku z tytułu odsetek za opóźnienie.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy przyjął, że oznaczenie w b.t.e.

stopy odsetek za opóźnienie poprzez posłużenie się formułą „czterokrotności

wysokości kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego” nie spełnia

wymagań przewidzianych w art. 96 ust. 2 prawa bankowego (art. 390 § 1 k.p.c.).