III CZP 142/08 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 12 lutego 2009 r., III CZP 142/08

Sędzia SN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote

Sąd Najwyższy w sprawie egzekucyjnej wierzyciela "G.E.M.B." S. A. w G.

przeciwko dłużnikowi Marzenie E. o świadczenie pieniężne, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 12 lutego 2009 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Katowicach postanowieniem z

dnia 16 października 2008 r.:

"Czy komornikowi na podstawie art. 49 ust.1 w związku z art. 59 ust.1 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (w brzmieniu sprzed

nowelizacji z dnia 24 maja 2007 r., Dz.U. Nr 112, poz. 769) przysługuje opłata

egzekucyjna w przypadku gdy wierzyciel złożył wniosek o umorzenie postępowania

egzekucyjnego z powodu spłacenia przez dłużnika w toku postępowania

egzekucyjnego do rąk wierzyciela roszczenia dochodzonego przez wierzyciela w

tym postępowaniu egzekucyjnym?"

podjął uchwałę:

Komornikowi nie przysługuje, na podstawie art. 49 ust. 1 w związku z art.

59 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i

egzekucji (jedn. tekst: Dz.U. 2006 r. Nr 167, poz. 1191 ze zm.) w brzmieniu tych

przepisów sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 24 maja 2007 r. o

zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 112, poz. 769), opłata stosunkowa w wypadku umorzenia

postępowania egzekucyjnego na wniosek wierzyciela z powodu zapłaty przez

dłużnika wierzycielowi pełnej kwoty dochodzonej w tym postępowaniu

egzekucyjnym.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji oddalił skargę dłużniczki na postanowienie komornika

z dnia 2 kwietnia 2008 r., którym komornik umorzył postępowanie egzekucyjne na

wniosek wierzyciela oraz ustalił koszty postępowania egzekucyjnego i wezwał

dłużniczkę do ich uiszczenia. Ustalił, że postępowanie egzekucyjne zostało

wszczęte w dniu 17 listopada 2006 r. na wniosek wierzyciela, który w dniu 7 lutego

2008 r. wniósł o umorzenie postępowania wobec zapłaty przez dłużniczkę całości

zadłużenia, dokonanej do rąk wierzyciela w dniu 22 stycznia 2008 r. W ocenie Sądu

pierwszej instancji, bezzasadność skargi dłużniczki przesądza potraktowanie

zapłaty dokonanej w toku postępowania egzekucyjnego bezpośrednio wierzycielowi

jako wyegzekwowanie roszczenia wierzyciela uprawniające komornika do pobrania

stosownych opłat egzekucyjnych.

Przy rozpoznawaniu zażalenia dłużniczki Sąd drugiej instancji dostrzegł

zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które przedstawił do

rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 15 ustawy z dnia 24 maja 2007 r. o zmianie ustawy o

komornikach sądowych i egzekucji oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 112,

poz. 769 – dalej: „ustawa zmieniająca”), koszty w sprawach egzekucyjnych

wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy

rozlicza się do dnia zakończenia tych spraw według przepisów dotychczasowych.

Ponieważ sprawa egzekucyjna, przy rozpoznawaniu której powstało zagadnienie

prawne, została wszczęta w dniu 17 listopada 2006 r., a więc przed dniem wejścia

w życie ustawy zmieniającej – co nastąpiło dnia 28 grudnia 2007 r. – i do dnia jej

wejścia w życie nie została zakończona, zatem na podstawie art. 15 ustawy

zmieniającej koszty wymagają rozliczenia według przepisów dotychczasowych.

Takie brzmienie przepisu art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o

komornikach sądowych i egzekucji (jedn. tekst: Dz.U. 2006 r. Nr 167, poz. 1191 ze

zm. – dalej: „ustawą”), objętego przedstawionym zagadnieniem prawnym, musi

jednak uwzględniać skutki ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8

maja 2006 r., P 18/05 (Dz.U. Nr 84, poz. 585), w którym art. 49 ust. 1 zdanie trzecie

ustawy został uznany za niezgodny z Konstytucją. Orzeczenie to weszło w życie z

dniem jego ogłoszenia w "Dzienniku Ustaw", tj. w dniu 18 maja 2006 r. (art. 190 ust.

3 Konstytucji). Oznacza to, że dotychczasowe brzmienie art. 49 ust. 1 ustawy, w

rozumieniu art. 15 ustawy zmieniającej, nie obejmuje już, począwszy od dnia 18

maja 2006 r., uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niekonstytucyjny przepisu

zawartego w zdaniu trzecim art. 49 ust. 1 ustawy.

W uzasadnieniu powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego podzielono

pogląd, wyrażony już wcześniej w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 17 maja 2005 r., P 6/04 (OTK-A Zb.Urz. 2005, nr 5, poz. 50), że pobieranie

opłaty egzekucyjnej w przypadku umorzenia postępowania egzekucyjnego jest

sprzeczne z zasadniczą koncepcją ustawy o komornikach, która wymaga realnego,

a nie czysto formalnie rozumianego nakładu kosztów, czasu i wysiłku ze strony

komornika jako kryterium przyznania mu wynagrodzenia. Trybunał podkreślił, że

użycie w art. 59 ust. 1 ustawy sformułowania „wyegzekwowanych kwot” oznacza, iż

opłata stosunkowa jest ściśle związana z efektami działań komornika, a rozwiązanie

przyjęte w przepisie uznanym za niekonstytucyjny musi być ocenione jako

niemające oparcia ani w konstrukcji ustawy o komornikach, ani w aksjologii

konstytucyjnej.

Również w orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje stanowisko

wskazujące na konieczność powiązania należnej komornikowi opłaty z

efektywnością egzekucji (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 września 1998 r., III

CZP 25/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 68 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z

dnia 6 listopada 2003 r., III CZP 57/03, nie publ. i z dnia 14 lipca 2005 r., III CZP

42/05, "Biuletyn SN" 2005, nr 10, s. 14). Sąd Najwyższy konsekwentnie podkreślał,

że nie ma podstaw do pobrania przez komornika opłaty egzekucyjnej od dłużnika,

gdy roszczenie nie zostało wyegzekwowane, a postępowanie egzekucyjne uległo

umorzeniu przed wyegzekwowaniem przez komornika jakiejkolwiek części

świadczenia. Zaaprobowano pogląd, że oderwanie należnych komornikowi opłat od

rezultatów egzekucji nie ma wyraźnych podstaw w wykładni przepisów ustawy, a

ponadto prowadzi do trudnych do zaakceptowania wniosków (uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 16 grudnia 2005 r., III CZP 115/05, OSNC 2006, nr 12, poz.

196 i z dnia 16 grudnia 2005 r., III CZP 116/05, OSNC 2006, nr 12, poz. 197).

Kontynuacją dotychczasowej linii orzecznictwa, polegającej na akceptacji zasady

powiązania obciążenia dłużnika opłatą stosunkową z zasadą tzw. efektywnej

egzekucji, a nie z samym faktem jej prowadzenia przez komornika, a więc

niezależnie od wyniku, jest uchwała z dnia 16 października 2008 r., III CZP 90/08

(OSNC 2009, nr 9, poz. 123), w której Sąd Najwyższy wyraził jednoznaczny pogląd,

że opłata egzekucyjna należy się od wyegzekwowanego przez komornika

roszczenia.

Również w piśmiennictwie przeważa stanowisko, że zmiany legislacyjne

zmierzają do ścisłego powiązania wysokości stosunkowej opłaty egzekucyjnej z

efektywnością i skutecznością egzekucji, a więc są wyrazem dążenia do

osiągnięcia pożądanego modelu wiązania należnych komornikowi opłat

egzekucyjnych z efektem jego działań. W doktrynie wyrażono nawet pogląd

uznający za obowiązującą zasadę, że wysokość opłaty stosunkowej zależy do

wartości wyegzekwowanego świadczenia.

Stanowiska judykatury oraz piśmiennictwa są zgodne z wynikami wykładni

językowej, a także celowościowej norm zawartych w obu artykułach objętych

przedstawionym do rozstrzygnięcia zagadnieniem prawnym. Zawarty w art. 59 ust.

1 ustawy w brzmieniu obowiązującym do dnia 27 grudnia 2007 r. wymóg obliczania

przez komornika opłaty stosunkowej proporcjonalnie do wyegzekwowanych kwot

oznaczał, że w razie ich niewyegzekwowania przez komornika, nie istniała

określona ustawą podstawa do obliczenia opłaty stosunkowej, a tym samym

możliwość jej ściągnięcia przez komornika. Z kolei usunięcie z porządku prawnego

z dniem 18 maja 2006 r. – w wyniku ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego

– normy zawartej w art. 49 ust. 1 zdanie trzecie ustawy musi prowadzić do wniosku,

że komornik pozbawiony został w ten sposób możliwości pobrania opłaty

stosunkowej w wypadku umorzenia postępowania egzekucyjnego na wniosek

wierzyciela, ponieważ źródłem takiego uprawnienia komornika był właśnie przepis

uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją. Odmienna ocena

skutków prawnych wywołanych ogłoszeniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 8 maja 2006 r., P 18/05, byłaby sprzeczna z zasadą logicznego rozumowania

oraz z argumentacją zaprezentowaną w uzasadnieniu tego wyroku.

Ponadto w art. 49 ust. 2 zdanie drugie ustawy nadal przyjmuje się wartość

wyegzekwowanej części świadczenia zgłoszonego do egzekucji za kryterium

ustalenia wysokości opłaty stosunkowej. Potwierdza to tezę o powiązaniu należnej

komornikowi opłaty z efektywnością prowadzonej przez niego egzekucji, rozumianej

jako zaspokojenie wierzyciela w wyniku skutecznych działań komornika (uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2000 r., III CZP 26/00, OSNC 2001, nr 4,

poz. 54). (...)

Rozważania te prowadzą do konkluzji, że komornikowi, na podstawie art. 49

ust. 1 w związku z art. 59 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach

sądowych i egzekucji w brzmieniu tych przepisów sprzed nowelizacji dokonanej

ustawą z dnia 24 maja 2007 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i

egzekucji oraz niektórych innych ustaw, nie przysługuje opłata stosunkowa w

wypadku umorzenia postępowania egzekucyjnego na wniosek wierzyciela z

powodu zapłaty przez dłużnika bezpośrednio wierzycielowi pełnej kwoty

dochodzonej w tym postępowaniu egzekucyjnym.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie prawne, jak w

uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).