III CZP 140/08 · Sąd Najwyższy

Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 15 maja 2009 r., III CZP

140/08

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

Sędziowie SN: Teresa Bielska-Sobkowicz, Gerard Bieniek, Helena Ciepła,

Stanisław Dąbrowski, Józef Frąckowiak, Jan Górowski, Antoni Górski, Irena

Gromska-Szuster (sprawozdawca, uzasadnienie), Wojciech Katner, Marian Kocon,

Grzegorz Misiurek, Barbara Myszka, Henryk Pietrzkowski, Krzysztof Pietrzykowski,

Krzysztof Strzelczyk, Katarzyna Tyczka-Rote, Lech Walentynowicz

(sprawozdawca), Tadeusz Wiśniewski, Hubert Wrzeszcz, Kazimierz Zawada,

Dariusz Zawistowski

Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 maja 2009 r., przy

udziale Zastępcy Prokuratora Generalnego Andrzeja Pogorzelskiego oraz

Rzecznika Ubezpieczonych Haliny Olendzkiej, po rozstrzygnięciu zagadnienia

prawnego przedstawionego przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

postanowieniem z dnia 10 października 2008 r., III CZP 60/08:

"Czy zasiłek pogrzebowy wypłacony na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) podlega uwzględnieniu przy

ustalaniu odszkodowania dochodzonego na podstawie art. 446 § 1 k.c.?".

podjął uchwałę:

Zasiłek pogrzebowy przewidziany w art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jedn.

tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) nie podlega uwzględnieniu przy

ustalaniu odszkodowania dochodzonego na podstawie art. 446 § 1 k.c.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 10 października 2008 r. Sąd Najwyższy przedstawił

pełnemu składowi Izby Cywilnej zagadnienie prawne przytoczone na wstępie. (...)

Sąd Najwyższy stwierdził, że w tej kwestii w judykaturze ujawniły się dwa

odmienne stanowiska. Jedno opowiadające się za kumulacją prawa do zasiłku

pogrzebowego i uprawnienia do zwrotu kosztów pogrzebu na podstawie art. 446 § 1

k.c., eksponujące odrębność podstaw prawnych ich przyznawania oraz

nieodszkodowawczy charakter zasiłku. Stanowisko to wyrażone zostało przede

wszystkim w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 1981 r., III CZP 6/81

(OSNCP 1981, nr 10, poz. 183) oraz w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29

kwietnia 1981 r., IV CR 120/81 (nie publ.), w których stwierdzono, że zasiłek

pogrzebowy przewidziany w art. 36 pkt 1 oraz w art. 35 pkt 1 nie obowiązującej już

ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. Nr 47, poz.280 ze zm.),

wypłacony osobom wskazanym w art. 33 ust. 1 oraz art. 37 ust. 1 ustawy, nie

podlega zaliczeniu na poczet należnego od ubezpieczyciela odszkodowania z tytułu

zwrotu poniesionych kosztów pogrzebu. W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy

stwierdził, że obowiązujący system prawa cywilnego nie uzasadnia przyjęcia

ogólnej zasady zaliczania wszelkich świadczeń wypłacanych na podstawie różnych

tytułów prawnych, zaliczanie takie mógłby uzasadniać wyraźny przepis prawa.

Zasiłek pogrzebowy, podobnie jak odprawa pośmiertna, nie ma charakteru

odszkodowawczego, gdyż jego zasadniczym celem jest udzielenie osobom bliskim

zmarłego pomocy finansowej w trudnej sytuacji życiowej, spowodowanej śmiercią

członka rodziny.

Stanowisko przeciwne, przyjmujące, że pobrany zasiłek pogrzebowy podlega

zaliczeniu na poczet odszkodowania przewidzianego w art. 446 § 1 k.c., zajął Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 23 października 1973 r., II CR 549/73 (nie publ.), w

którym stwierdził, że do wysokości wypłaconego zasiłku pogrzebowego szkoda w

postaci poniesionych kosztów pogrzebu została pokryta, wobec czego brak

podstaw do żądania jej wynagrodzenia w tej części na podstawie art. 446 § 1 k.c.

Podobnie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 sierpnia 1975 r., II

CR 419/75 (OSNCP 1976, nr 7-8, poz. 169) oraz w uchwale z dnia 9 grudnia 1978

r., III CZP 55/78 (OSNCP 1979, nr 4, poz. 62), wydanych na tle obowiązujących

wówczas przepisów rozporządzeń komunikacyjnych, przewidujących zaliczanie

wypłaconego zasiłku pogrzebowego na poczet świadczeń przysługujących z tytułu

obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów

mechanicznych.

Przedstawiając zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy dokonał analizy dawnych

oraz obecnych przepisów dotyczących zasiłku pogrzebowego i stwierdził, że są one

zbliżone konstrukcyjnie, a regulowany nimi zasiłek pogrzebowy ma podobny

charakter. Zwrócił uwagę na powiązanie zasiłku z udokumentowanymi kosztami

pogrzebu, jednak do wysokości kwoty zryczałtowanej oraz na uprzywilejowaną

sytuację członków rodziny zmarłego, którzy nie mają obowiązku udokumentowania

poniesionych kosztów pogrzebu i mogą otrzymać zasiłek zryczałtowany

przewyższający rzeczywiście poniesione koszty, co wyraźnie ujawnia funkcję

socjalną zasiłku. Nie pozwala to, zdaniem Sądu Najwyższego, na zaakceptowanie

de lege lata ogólnej tezy o odszkodowawczym charakterze zasiłku pogrzebowego

przewidzianego w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ze wszystkimi wynikającymi stąd

konsekwencjami prawnymi, jednakże nie można też pomijać faktu, że przy

dochodzeniu roszczenia odszkodowawczego na podstawie art. 446 § 1 k.c. w

związku ze śmiercią poszkodowanego w wyniku czynu niedozwolonego zasiłek

wypłacony osobie, która faktycznie poniosła koszty pogrzebu, ma charakter

kompensacyjny, co pozwala zaliczyć go do instrumentów kompensacyjnych,

funkcjonujących w systemie prawa publicznego. Może to prowadzić do stwierdzenia

tożsamości celu prawnego obu świadczeń i zastosowania konstrukcji compensatio

lucri cum damno, gdyż to samo zdarzenie jest jednocześnie przyczyną szkody i

źródłem korzyści, a oba świadczenia zmierzają do pokrycia kosztów pogrzebu

faktycznie poniesionych przez uprawnionego, różni je zaś tylko forma prawna oraz

sposób i szybkość wypłaty.

Z drugiej jednak strony Sąd Najwyższy podkreślił, że istnieją też istotne

argumenty przemawiające przeciwko dopuszczalności zaliczenia zasiłku

pogrzebowego wypłacanego na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jedn. tekst: Dz.U. z

2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm. – dalej: "u.e.r.FUZ") na poczet odszkodowania

przewidzianego w art. 446 § 1 k.c., zasiłek można bowiem traktować jako

świadczenie socjalne, wypłacane z ubezpieczenia społecznego i spełniające

funkcję pomocową, a więc mające inny cel i charakter niż odszkodowanie z art. 446

§ 1 k.c. Argumentację tę wzmacnia fakt, że system ubezpieczeń społecznych

tworzony jest na podstawie funduszy składkowych. Nie bez znaczenia jest też

systemowo odmienna podstawa prawna zasiłku i odszkodowania, a także to, że

obowiązek wypłaty zasiłku pogrzebowego ma charakter bezwzględny, niezależny

od pokrycia kosztów pogrzebu w inny sposób, np. w wyniku uzyskania przez

uprawnionego odszkodowania przewidzianego w art. 446 § 1 k.c. Podmiot

ponoszący koszty pogrzebu ma zatem możliwość prawną uzyskania zasiłku

pogrzebowego z ubezpieczenia społecznego i jego uprawnienia w tym względzie

nie mogą modyfikować reguły prawa cywilnego, w tym konstrukcji compensatio lucri

cum damno.

Rzecznik Ubezpieczonych oraz Prokurator Generalny wnieśli o podjęcie

uchwały stwierdzającej, że zasiłek pogrzebowy wypłacany na podstawie art. 77

u.e.r.FUZ nie podlega uwzględnieniu przy ustalaniu odszkodowania dochodzonego

na podstawie art. 446 § 1 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy relacji między uprawnieniem do

zasiłku pogrzebowego należnego na podstawie przepisów o zabezpieczeniu

społecznym a roszczeniem odszkodowawczym o zwrot kosztów pogrzebu,

przewidzianym w prawie cywilnym. Chodzi więc o zbieg świadczeń przysługujących

na różnych podstawach prawnych, należących także do różnych systemów prawa.

Choć w pytaniu jest mowa tylko o zasiłku pogrzebowym przewidzianym w art. 77-81

u.e.r.FUZ, to udzielona odpowiedź będzie odnosić się także do wszystkich, licznych

unormowań szczególnych, przewidujących w odrębnych ustawach prawo do zasiłku

pogrzebowego dla inwalidów wojennych, tzw. służb mundurowych, rolników i innych

uprawnionych. Charakter, cel i sposób finansowania wszystkich tych świadczeń jest

taki sam. Obowiązuje także zasada, przyjęta również w art. 99 u.e.r.FUZ, że w razie

zbiegu prawa do zasiłku pogrzebowego na podstawie tej ustawy z prawem do

zasiłku na podstawie odrębnych ustaw przysługuje tylko jeden zasiłek. (...)

Przechodząc do rozważenia charakteru wskazanego wyżej zbiegu uprawnień

trzeba stwierdzić, że choć w obowiązującym stanie prawnym nie ma przepisu, który

określałby, czy są to uprawnienia niezależne od siebie i mogą być kumulowane, czy

też mają charakter alternatywny i podlegają zaliczeniu, to do 1990 r. kwestie te, w

odniesieniu do roszczeń kierowanych do ubezpieczyciela z tytułu ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, były regulowane

w kolejnych rozporządzeniach dotyczących obowiązkowych ubezpieczeń

komunikacyjnych. W rozporządzeniach Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1961 r. w

sprawie obowiązkowych ubezpieczeń następstw nieszczęśliwych wypadków i

odpowiedzialności cywilnej z ruchu pojazdów mechanicznych (Dz.U. Nr 55, poz.

311) i z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń

komunikacyjnych (Dz.U. Nr 15, poz. 89 ze zm.) koszty pogrzebu, należne w ramach

obowiązkowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków, jeżeli

przysługiwały najbliższej rodzinie (małżonkowi, dzieciom i rodzicom) wypłacane były

niezależnie od świadczeń z ubezpieczenia społecznego, natomiast zgodnie z § 12

w związku z § 8 ust. 3 pkt 4 i ust. 4, jeżeli przysługiwały innym spadkobiercom

ustawowym lub osobom obcym, które urządziły pogrzeb, zakład ubezpieczeń

zwracał koszty pogrzebu pomniejszone o świadczenia z tego tytułu przysługujące z

ubezpieczenia społecznego (a więc także o zasiłek pogrzebowy) lub z innych

środków budżetu Państwa albo z innych ubezpieczeń. Zgodnie zaś z § 20, na

poczet świadczeń należnych z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

zaliczane były świadczenia wypłacane z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia

następstw nieszczęśliwych wypadków oraz innych ubezpieczeń.

W tym czasie, aż do wejścia w życie ustawy z dnia 6 lutego 1997 r. o

powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym (Dz.U. Nr 28, poz. 153 ze zm.),

obowiązywał nadal art. 197 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu

społecznym (Dz.U. Nr 51, poz.396 ze zm. – dalej: "ustawa z 1933 r."), przewidujący

przejście z mocy prawa na Zakład Ubezpieczeń Społecznych roszczeń

przysługujących poszkodowanym w myśl ogólnych przepisów prawa, przeciwko

osobom innym niż pracodawca, wynikających ze spowodowania przez te osoby

choroby, niezdolności do zarobkowania lub śmierci poszkodowanego. Zakład

Ubezpieczeń Społecznych mógł zatem dochodzić od sprawcy śmierci

poszkodowanego każdym czynem niedozwolonym zwrotu zasiłku pogrzebowego

należnego uprawnionym osobom, co w konsekwencji powodowało, że osoba, która

poniosła koszty pogrzebu, mogła skutecznie dochodzić od osoby obowiązanej do

naprawienia szkody zwrotu tych kosztów jedynie w zakresie przekraczającym

wysokość zasiłku pogrzebowego.

Kolejne rozporządzenia dotyczące obowiązkowych ubezpieczeń

komunikacyjnych z dnia 28 listopada 1974 r. (Dz.U. Nr 46, poz. 274 ze zm.), z dnia

30 listopada 1981 r. (Dz.U. Nr 30, poz. 166 ze zm.), z dnia 6 lutego 1985 r. (Dz.U.

Nr 6, poz.20) i z dnia 29 marca 1989 r. (Dz.U. Nr 18, poz. 100 ze zm.)

przewidywały, że w ramach obowiązkowego ubezpieczenia następstw

nieszczęśliwych wypadków zwrot kosztów pogrzebu przysługuje temu, kto je

poniósł i zakład ubezpieczeń wypłaca świadczenia z tytułu śmierci niezależnie od

przysługującego poszkodowanemu świadczenia z innych środków państwowych

albo z innego ubezpieczenia. Świadczenia te zatem przysługiwały ponoszącym

koszty pogrzebu niezależnie od siebie i nie podlegały zaliczeniu.

Od wejścia w życie rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 18 grudnia

1990 r., dotyczącego obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadaczy pojazdów mechanicznych (Dz.U. Nr 89, poz. 527 ze zm.), przepisy nie

zawierają już regulacji dotyczącej kumulacji bądź zaliczania świadczeń z

ubezpieczenia społecznego (w tym zasiłku pogrzebowego) na poczet

odszkodowania wypłacanego przez ubezpieczyciela z tytułu obowiązkowego

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za

szkody wyrządzone ruchem tych pojazdów. Nie zawiera takich uregulowań także

ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych,

Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczeń

Komunikacyjnych (Dz.U. Nr 124, poz. 1152 ze zm.), która ponadto nie przewiduje

już obowiązkowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków w ramach

obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego. Nie ma również przepisów

regulujących ogólnie zbieg uprawnienia do świadczenia z ubezpieczenia

społecznego z roszczeniem odszkodowawczym przysługującym na podstawie

przepisów prawa cywilnego.

Ta okoliczność, choć może być argumentem przemawiającym przeciwko

zaliczaniu przysługującego zasiłku pogrzebowego na odszkodowanie należne na

podstawie art. 446 § 1 k.c., nie jest jednak decydująca, wypłata bowiem zasiłku

osobie, która poniosła koszty pogrzebu ofiary czynu niedozwolonego może być

uznana za przysporzenie prowadzące do likwidacji w całości lub części szkody w

tym zakresie. Wymaga rozważenia, czy przy ocenie roszczenia zgłoszonego na

podstawie art. 446 § 1 k.c. zachodzą podstawy do zastosowania ogólnej konstrukcji

compensatio lucri cum damno, zasadą bowiem jest, że odszkodowanie nie powinno

być źródłem nieusprawiedliwionego wzbogacenia osoby poszkodowanej, wobec

czego nie powinno przekraczać wysokości poniesionej szkody, szczególnie gdy jest

to szkoda majątkowa. Skoro, jak się powszechnie przyjmuje, szkodą jest różnica

pomiędzy stanem majątkowym poszkodowanego a stanem, który by istniał, gdyby

nie wystąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę, to ustalając uszczerbek podlegający

naprawieniu, należy – co do zasady – mieć także na względzie korzyści wynikające

z tego zdarzenia dla poszkodowanego, które powinny zostać zaliczone na poczet

należnego odszkodowania (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13

października 2005 r., I CK 185/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz. 133).

Ze względu na to, że konstrukcji compensatio lucri cum damno nie regulują

żadne przepisy, a może być ona niekorzystna dla poszkodowanego, jeżeli na

poczet należnego mu odszkodowania zaliczane będą wszelkiego rodzaju korzyści

majątkowe bez względu na ich tytuł prawny, w literaturze postuluje się wytyczenie

ścisłych granic jej stosowania podkreślając, że nie powinno się traktować sprawcy

szkody łagodniej tylko dlatego, że poszkodowany uzyskał pewne korzyści

majątkowe w związku ze zdarzeniem wyrządzającym szkodę. Konieczne jest w

każdym przypadku wyważenie interesów poszkodowanego oraz osoby

zobowiązanej do naprawienia szkody i zastosowanie compensatio lucri cum damno

tylko wtedy, gdy kumulacja świadczeń mogłaby doprowadzić do

nieusprawiedliwionego wzbogacenia poszkodowanego kosztem zobowiązanego do

naprawienia szkody.

W literaturze i orzecznictwie przeważa stanowisko, że zaliczenie korzyści na

szkodę jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy ich źródłem jest to samo zdarzenie i

istnieje między nimi normalny związek przyczynowy. Dodatkowo wymaga się, aby

uzyskana korzyść zaspokajała te same interesy poszkodowanego, które ma

zaspokoić odszkodowanie oraz by wynikała z tej samej podstawy prawnej. Przy

ocenie wpływu świadczeń ubezpieczeniowych na zakres odpowiedzialności

odszkodowawczej przeważa pogląd, że decydujące znaczenie ma też to, kto

finansował składki na ubezpieczenie, gdyż fakt, iż finansował je poszkodowany

przemawia za kumulacją, a przeciwko kompensacji świadczeń. Istotne znaczenie

przypisuje się także istnieniu regresu przysługującego osobie trzeciej spełniającej

świadczenie będące źródłem korzyści, wskazując, że istnienie takiego regresu

wobec dłużnika przesądza konieczność kompensacji, dłużnik bowiem nie może być

zobowiązany do dwukrotnego świadczenia z tytułu tej samej szkody.

W literaturze przeważa pogląd, że zasadą jest, iż świadczenia z

ubezpieczenia społecznego podlegają zaliczeniu na poczet odszkodowania, jednak

nie dotyczy to zasiłku pogrzebowego, który – podobnie jak inne zasiłki i zapomogi –

nie podlega zaliczeniu na poczet odszkodowania przysługującego z tytułu

poniesienia kosztów pogrzebu. Większość publikacji powołuje się bez szerszej

argumentacji na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 1981 r., III CZP 6/81.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące stosowania konstrukcji

compensatio lucri cum damno do świadczeń należnych z ubezpieczenia

społecznego nie jest jednolite. Przyjmuje się powszechnie, że przysługująca

poszkodowanemu na podstawie art. 444 § 2 lub art. 446 § 2 k.c. renta

odszkodowawcza (wyrównawcza) jest pomniejszana o należną rentę z

ubezpieczenia społecznego, a obowiązek zwrotu kosztów leczenia przewidziany w

art. 444 § 1 k.c. obejmuje tylko te koszty, które nie zostały pokryte z ubezpieczenia

zdrowotnego (np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 1977 r., III CZP

58/76, OSNCP 1977, nr 9, poz. 156 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego

1962 r., 2 CR 868/61, OSPiKA 1963, nr 2, poz. 38, z dnia 4 lipca 2002 r., I CKN

837/00, nie publ., z dnia 7 stycznia 2004 r., III CK 181/02, nie publ., z dnia 14

października 2004 r., I UK 4/04, OSNAPUS 2005, nr 19, poz. 306 i z dnia 13

grudnia 2007 r., I CSK 384/07, OSP 2009, nr 2, poz. 20). Konsekwentnie należy też

przyjąć, że przewidziany w art. 446 § 1 k.c. obowiązek zwrotu kosztów leczenia

zmarłej osoby poszkodowanej ogranicza się tylko do tych kosztów, które nie zostały

pokryte z ubezpieczenia zdrowotnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przeważa natomiast stanowisko, że

świadczenia przysługujące od zakładu pracy lub Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

na podstawie tzw. ustaw wypadkowych, nie podlegają zaliczeniu na poczet

odszkodowania należnego według prawa cywilnego, choć uważa się je za

świadczenia z ubezpieczenia społecznego (np. wyroki z dnia 21 października 2003

r., I CK 410/02, nie publ., z dnia 12 października 1999 r., II UKN 141/99, OSNAPUS

2001, nr 1, poz. 29, z dnia 11 stycznia 2000 r., II UKN 258/99, OSNAPUS 2001, nr

9, poz. 318, z dnia 27 sierpnia 1969 r., I PR 224/69, OSNCP 1970, nr 6, poz. 111, z

dnia 18 marca 1968 r., II PR 41/68, OSNCP 1968, nr 10, poz. 178 oraz uchwała

pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 kwietnia 1965 r., III

PO 3/65, OSNCP 1965, nr 12, poz. 198). Nie podlega także zaliczeniu odprawa

pośmiertna wypłacana na podstawie art. 93 k.p. jako niemająca charakteru

odszkodowawczego (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 1980 r., II

CR 148/80, OSNCP 1981, nr 2-3, poz. 29).

Nie podlegają też zaliczeniu na odszkodowanie należne za wyrządzenie

szkody na osobie świadczenia z ubezpieczeń osobowych (od następstw

nieszczęśliwych wypadków), chyba że przepisy tzw. rozporządzeń

komunikacyjnych stanowiły inaczej. Sąd Najwyższy, podobnie jak przeważająca

część przedstawicieli doktryny uznał, że przeciwko stosowaniu compensatio lucri

cum damno w tych sytuacjach przemawia to, iż uszczerbek i korzyść nie są

wynikiem tego samego zdarzenia, gdyż korzyść jest skutkiem zawarcia umowy

ubezpieczenia i zakład ubezpieczeń, spełniając umówione świadczenie, umarza

jedynie swoje własne zobowiązanie wobec uprawnionego. Stwierdził też, że

świadczenia z ubezpieczeń osobowych nie mają charakteru odszkodowawczego;

przysługują w umówionej, zryczałtowanej kwocie niezależnie od wysokości szkody i

tego, czy szkoda w ogóle wystąpiła, ich celem nie jest zwolnienie z długu sprawcy

szkody, lecz przysporzenie korzyści poszkodowanemu. Składki na ubezpieczenie

są płacone przez poszkodowanego lub jego zakład pracy w celu pełniejszego

wynagrodzenia szkody na osobie, a nie po to, by złagodzić odpowiedzialność

sprawcy (por. m.in. uchwała z dnia 23 kwietnia 1965 r., III PO 3/65, uchwała składu

siedmiu sędziów z dnia 27 marca 1961 r., 1 CO 27/67, OSNC 1962, nr 2, poz. 40,

uchwała pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 listopada

1968 r., III PZP 29/68, OSNCP 1969, nr 5, poz. 79 oraz wyroki z dnia 24 sierpnia

1962 r., 2 CR 971/61, OSNC 1963, nr 10, poz. 228, z dnia 25 maja 1970 r., I CR

209/70, OSNCP 1971, nr 1, poz. 13, z dnia 31 sierpnia 1981 r., IV CR 293/81,

OSNCP 1982, nr 2-3, poz. 40 i z dnia 27 stycznia 2004 r., II CK 376/02, nie publ.).

Przytoczone argumenty wyznaczają przyjmowane przez Sąd Najwyższy

kryteria stosowania konstrukcji compensatio lucri cum damno w sytuacji, w której

poszkodowanemu czynem niedozwolonym przysługiwały świadczenia z

ubezpieczenia społecznego lub ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych

wypadków oraz świadczenia odszkodowawcze na podstawie przepisów prawa

cywilnego, a żaden przepis nie rozstrzygał kwestii kumulacji lub zaliczania tych

świadczeń.

Kryteria te należy uwzględnić także przy rozważaniu, czy istnieją podstawy do

zastosowania instytucji compensatio lucri cum damno do świadczeń

przysługujących z tytułu zasiłku pogrzebowego i odszkodowania należnego na

podstawie art. 446 § 1 k.c. z tytułu poniesienia kosztów pogrzebu.

W świetle art. 77 u.e.r.FUZ zasiłek pogrzebowy przysługuje zawsze, gdy

nastąpi śmierć osoby objętej ubezpieczeniem społecznym, niezależnie od

przyczyny śmierci, natomiast odszkodowanie przewidziane w art. 446 § 1 k.c.

należy się tylko w razie śmierci wynikającej z czynu niedozwolonego. Niezależnie

od tych różnic, w obu przypadkach źródłem szkody i korzyści jest to samo

zdarzenie – śmierć, która spowodowała szkodę w postaci poniesionych kosztów

pogrzebu – zachodzi więc tożsamość zdarzenia będącego przyczyną szkody i

źródłem korzyści oraz normalny związek przyczynowy między nimi.

Rozważania dotyczące drugiej przesłanki stosowania konstrukcji compensatio

lucri cum damno, tj. tożsamości celu i funkcji zasiłku pogrzebowego oraz

odszkodowania z tytułu poniesienia kosztów pogrzebu przewidzianego w art. 446 §

1 k.c., trzeba rozpocząć od analizy przepisów art. 77-81 u.e.r.FUZ, które co do

istoty nie odbiegają od regulacji poprzednich, w tym zawartej w przepisach ustawy z

dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego

w razie choroby i macierzyństwa (jedn. tekst: Dz. U z 1975 r. Nr 34, poz.188 ze

zm.), na tle których zapadła uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 1981 r., III

CZP 6/81. Zasiłek pogrzebowy przysługuje w razie śmierci osoby objętej

ubezpieczeniem społecznym i wypłacany jest osobie, która poniosła koszty jej

pogrzebu; należy się tylko z jednego tytułu, a jego wysokość jest zryczałtowana.

Zasiłek w pełnej wysokości przysługuje członkom rodziny zmarłego wskazanym w

art. 67 w związku z art. 77 ust. 1 pkt 4 i ust. 2 także wtedy, gdy pogrzeb

organizowany był na koszt państwa, organizacji politycznej lub społecznej, a

członkowie rodziny ponieśli tylko część jego kosztów, nawet nieznaczną czy

symboliczną; w żadnej sytuacji nie muszą oni dokumentować ani faktu poniesienia

kosztów pogrzebu ani ich wysokości. W razie natomiast poniesienia kosztów

pogrzebu przez osoby trzecie, pracodawcę, dom pomocy społecznej, gminę,

powiat, osobę prawną kościoła lub związku wyznaniowego, zasiłek przysługuje w

wysokości udokumentowanych kosztów pogrzebu, nie więcej jednak niż kwota

zryczałtowana. Jeżeli koszty pogrzebu poniosło kilka podmiotów uprawnionych,

zasiłek pogrzebowy ulega podziałowi pomiędzy te podmioty proporcjonalnie do

poniesionych kosztów pogrzebu.

Analiza tych uregulowań prowadzi do wniosku, że choć niewątpliwie

uprawnienie do zasiłku pogrzebowego łączy się z poniesieniem kosztów pogrzebu i

jedną z jego funkcji jest częściowe przynajmniej pokrycie tych kosztów, a więc

funkcja kompensacyjna, to jednak nie jest to funkcja jedyna ani zasadnicza. Dla

określenia charakteru i celu zasiłku pogrzebowego decydujące znaczenie mają

regulacje odnoszące się do członków rodziny osoby zmarłej, gdyż to niewątpliwie

oni zazwyczaj organizują pogrzeb osoby bliskiej oraz oni są objęci

zagwarantowanym w art. 67 Konstytucji systemem zabezpieczenia społecznego w

związku z zatrudnieniem zmarłej osoby bliskiej, a więc z założenia to ich ma objąć

efekt solidarności społecznej leżący u podstaw przepisów o ubezpieczeniu

społecznym oraz ochrona przed ryzykiem socjalnym śmierci osoby najbliższej.

Sytuacje, w których pogrzeb organizują osoby trzecie są wyjątkowe i mają

marginesowe znaczenie, więc regulacje zawarte w art. 77-81 dotyczące takich

sytuacji nie mogą wpływać na ocenę charakteru i celu zasiłku pogrzebowego, który

co do zasady należy się osobom bliskim organizującym pogrzeb i z myślą o nich

został wprowadzony. O tym, że w istocie zasiłek pogrzebowy ma charakter pomocy

socjalnej, mającej na celu zagwarantowanie szybkiego dostarczenia środków

finansowych rodzinie w trudnym dla niej momencie śmierci osoby bliskiej

zapewniającej dotychczas jej utrzymanie, świadczy to, że odrywa się on faktycznie

od poniesionych kosztów pogrzebu, które nie muszą być udokumentowane i należy

się zawsze w tej samej wysokości, nawet jeżeli rodzina poniosła z tego tytułu tylko

symboliczny wydatek. Jeżeli zatem nawet w niektórych sytuacjach i w stosunku do

niektórych uprawnionych zasiłek pełni funkcje odszkodowawcze, to niewątpliwie nie

są to funkcje główne ani przesądzające jego charakteru; co do zasady spełnia on

funkcje socjalne, a jego celem nie jest wynagrodzenie szkody poniesionej w wyniku

pokrycia kosztów pogrzebu osoby ubezpieczonej ani zwolnienie sprawcy jej śmierci

z obowiązku naprawienia szkody, lecz doraźna pomoc finansowa pozwalająca na

pokrycie wydatków związanych ze śmiercią członka rodziny. Nie zachodzi więc

tożsamość celu ani funkcji zasiłku pogrzebowego i odszkodowania z tytułu

poniesienia kosztów pogrzebu przewidzianego w art. 446 § 1 k.c., stanowiąca

niezbędny warunek zastosowania compensatio lucri cum damno.

Przeciwko zastosowaniu tej konstrukcji przemawia także to, że zasiłek

pogrzebowy przysługuje z tytułu śmierci osoby objętej ubezpieczeniem społecznym,

opłacającej składki na to ubezpieczenie, a więc w pewnym zakresie przyczyniającej

się do powstania funduszu socjalnego, z którego wypłacany jest zasiłek. Płacenie

składek niemal powszechnie przyjmowane jest w literaturze jako okoliczność

uzasadniająca kumulację, a nie kompensację świadczeń z ubezpieczenia

osobowego i odszkodowania należnego na podstawie prawa cywilnego. Nie może

też być obojętna przy rozważaniu zbiegu prawa do zasiłku pogrzebowego z

odszkodowaniem z art. 446 § 1 k.c., nie ma bowiem podstaw, by w wyniku

kompensacji podmiot zobowiązany do naprawienia szkody na podstawie przepisów

prawa cywilnego czerpał korzyści z faktu wypłacenia najbliższej rodzinie

poszkodowanego zasiłku pogrzebowego pełniącego dla niej w przeważającym

zakresie funkcje pomocy socjalnej i pochodzącego ze środków Skarbu Państwa

oraz składek poszkodowanego.

Jak wskazano, w literaturze podkreśla się, że instytucja compensatio lucri cum

damno powinna być stosowana ostrożnie i tylko wówczas, gdy kumulacja

świadczeń mogłaby doprowadzić do nieusprawiedliwionego wzbogacenia osoby

poszkodowanej. Taka sytuacja nie zachodzi w stosunku do członków rodziny

zmarłego, którym przysługuje zasiłek pogrzebowy i roszczenie odszkodowawcze

wynikające z art. 446 § 1 k.c. Ze względu na charakter i źródła zasiłku

pogrzebowego, w odczuciu społecznym kumulacja tych świadczeń nie prowadzi do

nieusprawiedliwionego wzbogacenia uprawnionych członków rodziny. Jest raczej

przeciwnie; za nieusprawiedliwione społecznie uznaje się zaliczanie zasiłku

pogrzebowego na poczet odszkodowania przewidzianego w art. 446 § 1 k.c., przy

braku przepisu prawa nakazującego kompensację.

Przeciwko kumulacji tych świadczeń mogło by przemawiać istnienie

roszczenia regresowego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu wypłacenia

zasiłku pogrzebowego, przysługujące wobec osoby obowiązanej do naprawienia

szkody z tytułu poniesienia kosztów pogrzebu poszkodowanego czynem

niedozwolonym. De lege lata nie istnieje jednak żaden przepis przewidujący

roszczenie regresowe Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wobec osoby, której czyn

spowodował śmierć poszkodowanego i konieczność wypłaty zasiłku pogrzebowego

ani wobec osoby obowiązanej do wynagrodzenia szkody w postaci kosztów

pogrzebu. Brak wyraźnego przepisu nie oznacza jednak, że roszczenie regresowe

nie przysługuje, jeżeli brak ten jest wynikiem luki w prawie, którą można wypełnić

przez wnioskowanie w drodze analogii i wskazanie właściwej normy prawnej

stanowiącej podstawę regresu. Sąd Najwyższy dopuszczał możliwość stosowania

w drodze analogii art. 441 § 3 k.c. jako podstawy roszczenia regresowego zakładu

pracy, który na podstawie o art. 92 § 1 k.p. wypłacił pracownikowi wynagrodzenie w

okresie jego niezdolności do pracy, do sprawcy odpowiedzialnego za tę niezdolność

(uchwała z dnia 19 grudnia 1997 r., III CZP 41/97, OSNC 1998, nr 2, poz. 20). W

uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 21 października 1997 r., III CZP 34/97

(OSNC 1998, nr 2, poz.19) oraz w uchwale z dnia 27 marca 2008 r., III CZP 13/08

(OSNC 2009, nr 5, poz. 67) przyjął również, że przysługuje roszczenie zwrotne do

sprawcy deliktu Skarbowi Państwa, który wypłacił funkcjonariuszowi jednorazowe

odszkodowanie pieniężne za wypadek pozostający w związku z pełnieniem służby

w Policji i odszkodowanie za zniszczoną odzież na podstawie art. 5 i 10 ustawy z

dnia 16 grudnia 1972 r. o odszkodowaniach przysługujących w razie wypadków i

chorób pozostających w związku ze służbą w Policji (Dz.U. Nr 53, poz. 345 ze zm.)

oraz uposażenie należne w razie choroby na podstawie art. 121 ust. 1 ustawy z

dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz.U. Nr 30, poz. 179 ze zm.).

Można zatem poszukiwać w art. 441 § 3 k.c., stosowanym w drodze analogii,

podstawy prawnej regresu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu wypłaty

zasiłku pogrzebowego wobec sprawcy szkody albo wskazać art. 446 § 1 k.c. jako

przepis szczególny, wymieniony w art. 518 § 1 pkt 4 k.c., przy założeniu, że Zakład

Ubezpieczeń Społecznych zostanie uznany za ponoszącego (docelowo) koszty

pogrzebu poszkodowanego czynem niedozwolonym. Można też rozważać

zastosowanie w drodze analogii art. 70 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.), przewidującego

roszczenie regresowe Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu wypłaty zasiłku

chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego, do osoby, której umyślne

przestępstwo lub wykroczenie, stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu,

spowodowały konieczność wypłaty tych świadczeń. Istnieją jednak istotne

argumenty przemawiające przeciwko konstruowaniu roszczenia zwrotnego Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z tytułu wypłaty zasiłku pogrzebowego osobom

uprawnionym.

Przede wszystkim należy podkreślić, że wprawdzie nauka i judykatura

dopuszczają możliwość odpowiedniego stosowania w drodze analogii przepisów

prawa cywilnego do instytucji przewidzianych w prawie ubezpieczeń społecznych w

razie istnienia luki, jednak stwierdzenie luki w prawie ubezpieczeń społecznych

wymaga szczególnej ostrożności. Przepisy regulujące stosunek ubezpieczenia

społecznego mają charakter publicznoprawny, a zatem należą do odrębnej niż

prawo cywilne gałęzi, a nawet systemu prawa. Nie zawierają odpowiednika art. 300

k.p., zezwalającego na odpowiednie stosowanie przepisów kodeksu cywilnego do

stosunków ubezpieczeń społecznych, które oparte są na zasadzie określonego

ustawowo solidaryzmu społecznego, a prawo ubezpieczeń społecznych nastawione

jest na wyczerpujące i ścisłe regulowanie stosunków stanowiących jego przedmiot.

Z tego względu należy domniemywać, że jeżeli ustawodawca czegoś w prawie tym

nie uregulował, to była to jego świadoma i celowa decyzja. Tylko wtedy, gdy

wyraźnie brakuje normy koniecznej do wydania decyzji w określonych sytuacjach,

można traktować ten brak jako lukę i rozważać dopuszczalność jej wypełnienia w

drodze analogii.

Przeciwko analogii przemawia także to, że podważa ona pewność prawa,

która w stosunkach ubezpieczeń społecznych jest wartością wysokiej rangi. W

literaturze wskazuje się, że szczególnie wątpliwe jest stosowanie w drodze analogii

norm prawa cywilnego na niekorzyść ubezpieczonego, a zwłaszcza niebezpieczne

jest sięganie do przepisów podobnych ze względu na ratione legis, porównywanie

bowiem "racji" przepisów prawa ubezpieczeń społecznych i prawa cywilnego jest

bardzo trudne i często dowolne.

Wszystko to przemawia za uznaniem, że skoro nie ma przepisów

przyznających Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych roszczenie regresowe z tytułu

wypłaty zasiłku pogrzebowego wobec osoby zobowiązanej do wynagrodzenia

szkody, to nie jest to luka w prawie, lecz świadoma decyzja ustawodawcy, który

celowo nie wprowadził w tym przypadku regresu. Świadczy o tym przede wszystkim

to, że dawne przepisy regres taki przewidywały, a obecnie art. 70 ustawy z 1999 r.

przewiduje regres jedynie w wypadku wypłacenia przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego i tylko w

szczególnych sytuacjach, w bardzo ograniczonym zakresie. W podobnych

sytuacjach także art. 14a ust. 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r o

świadczeniach opieki zdrowotnej ze środków publicznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2008

r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.) przewidywał regres dla Narodowego Funduszu

Zdrowia o zwrot poniesionych kosztów świadczeń opieki zdrowotnej do sprawcy,

stwierdzonego prawomocnym wyrokiem umyślnego przestępstwa, którego skutkiem

była konieczność udzielenia opieki zdrowotnej. Przepis ten jednak został uchylony z

dniem 1 stycznia 2009 r. (art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o zmianie

ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych

oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 225, poz. 1486), a zatem ustawodawca

świadomie zrezygnował z regresu instytucji ubezpieczeń zdrowotnych do sprawcy

rozstroju zdrowia w związku z wypłatą świadczeń zdrowotnych ze środków

publicznych. (...)

Wniosek taki uzasadnia też wskazywana w literaturze specyfika systemu

ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych, w którym ubezpieczeniu podlegają z

reguły także sprawcy czynów niedozwolonych (w tym wypadków komunikacyjnych)

i wprowadzenie regresu może zburzyć założenia oraz podstawowe zasady tego

systemu, a w przypadku regresu do sprawców wypadków komunikacyjnych, za

których odpowiedzialność ponosi zakład ubezpieczeń w ramach obowiązkowych

ubezpieczeń komunikacyjnych, może ponadto spowodować znaczne podwyższenie

składek na to ubezpieczenie. Jest to zatem dziedzina życia społecznogospodarczego, w której ustawodawca może wprowadzać, po rozważeniu

globalnych potrzeb i możliwości, określone regulacje prawne, takie jak regres

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu wypłaty świadczeń społecznych.

Trzeba też wskazać, że z reguły przyczyną wprowadzenia ustawowego

regresu lub poszukiwania możliwości jego przyjęcia w drodze analogii jest istnienie

szkody poniesionej przez osobę trzecią, spełniającą określone świadczenie,

obciążające w myśl przepisów odszkodowawczych sprawcę szkody. W przypadku

jednak wypłacenia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych zasiłku pogrzebowego

osobie, która poniosła koszty pogrzebu poszkodowanego czynem niedozwolonym,

trudno mówić o szkodzie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, skoro szkodą jest

tylko uszczerbek wywołany wbrew woli podmiotu, który go doświadczył, a Zakład –

wypłacając zasiłek pogrzebowy – wykonuje własne zobowiązanie ustawowe, które

musi zrealizować zawsze, gdy nastąpi śmierć osoby wskazanej w art. 77 ust.1-3

u.e.r.FUZ, niezależnie od jej przyczyny. Śmierć takiej osoby w wyniku czynu

niedozwolonego może jedynie przyspieszyć powstanie obowiązku Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych wypłaty zasiłku pogrzebowego, ale określenie różnicy

czasowej jest w tym przypadku praktycznie niemożliwe, co nie pozwala na

konstruowanie jakiejkolwiek realnej szkody Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z

powodu wcześniejszego wypłacenia zasiłku pogrzebowego. Istnienie roszczenia

regresowego w takiej sytuacji mogłoby prowadzić do uzyskania przez Zakład

Ubezpieczeń Społecznych nieuzasadnionej korzyści majątkowej.

Podobne okoliczności miał na względzie Sąd Najwyższy, stwierdzając w

uchwale z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CZP 5/01 (OSNC 2001, nr 11, poz. 161), że

kasie chorych oraz publicznemu samodzielnemu zespołowi opieki zdrowotnej nie

przysługuje w stosunku do sprawcy szkody, wyrządzonej czynem niedozwolonym

na osobie ubezpieczonej, roszczenie o zwrot poniesionych przez nie kosztów

leczenia, brak bowiem przepisu w tym przedmiocie nie jest luką w prawie, lecz

zamierzoną wolą ustawodawcy.

Także w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 25 marca 1994 r., III CZP

(OSNCP 1994, nr 7-8, poz. 145), dotyczącej zbiegu uprawnień do świadczeń z

ubezpieczenia komunikacyjnego oraz świadczeń przysługujących w związku z

wypadkiem przy pracy, Sąd Najwyższy przyjął, że gdy wypadek przy pracy był

jednocześnie wypadkiem powodującym szkodę powstałą w związku z ruchem

pojazdu mechanicznego, objętą ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej

posiadaczy i kierowców tych pojazdów na podstawie rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 29 marca 1989 r. w sprawie ustawowych ubezpieczeń

komunikacyjnych (Dz.U. Nr 18, poz. 100 ze zm.), zakładowi pracy, który wypłacił

poszkodowanemu jednorazowe odszkodowanie stosownie do art. 9 w związku z art.

32 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach przysługujących z

tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jedn. tekst: Dz. U z 1983 r. Nr

30, poz. 144 ze zm.), nie przysługuje roszczenie do zakładu ubezpieczeń o zwrot

równowartości spełnionego świadczenia. Sąd Najwyższy stwierdził brak podstaw do

stosowania w takiej sytuacji konstrukcji compensatio lucri cum damno ze względu

na inne funkcje i charakter prawny świadczeń zakładu pracy wynikający z ustawy

wypadkowej oraz zakładu ubezpieczeń z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności

cywilnej i uznał, że świadczenia te przysługują niezależnie od siebie. Stwierdził też,

że fakt, iż obowiązujące wówczas przepisy nie przewidywały roszczenia

regresowego zakładu pracy do zakładu ubezpieczeń z tytułu wypłaty świadczeń z

ustawy wypadkowej, choć przepisy wcześniejszych rozporządzeń komunikacyjnych

taki regres przewidywały, oznacza, że po to by przyjąć regres, należałoby sięgnąć,

w drodze analogii, do art. 441 § 3 k.c., co uznał za nieuzasadnione, gdy nie tylko

osoba, która naprawiła szkodę nie była za nią odpowiedzialna na podstawie prawa

cywilnego, ale i roszczenie zwrotne skierowane zostało przez nią do zakładu

ubezpieczeń, którego odpowiedzialność nie wywodzi się także z czynu

niedozwolonego, lecz ze stosunku ubezpieczenia. Argumenty te zachowują

aktualność również w odniesieniu do ewentualnego roszczenia regresowego

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przeciwko ubezpieczycielowi komunikacyjnemu

w związku z wypłatą zasiłku pogrzebowego.

Aktualna jest także argumentacja Sądu Najwyższego wskazana w uchwale z

dnia 3 marca 2004 r., III CZP 2/04 (OSNC 2005, nr 6, poz. 95), w której w

nawiązaniu do uchwały z dnia 26 marca 1982 r., III CZP 61/80 (OSNCP 1982, nr

11-12, poz. 161) przyjęto, że zagraniczna instytucja ubezpieczeń społecznych, na

którą – z mocy przepisów jej prawa krajowego – przeszły roszczenia z tytułu

poniesienia kosztów leczenia, nie jest uprawniona, według prawa polskiego, do

dochodzenia od ubezpieczyciela, który ubezpieczył odpowiedzialność cywilną

posiadacza pojazdu mechanicznego – sprawcy szkody – zwrotu takich kosztów,

gdy poszkodowany uległ wypadkowi komunikacyjnemu na terenie Polski. Sąd

Najwyższy stwierdził, że brak w systemie prawa polskiego przepisu przyznającego

w takiej sytuacji regres nie uzasadnia sięgnięcia do analogii, skoro ustawodawca w

innych zbliżonych sytuacjach przewidział roszczenia regresowe.

Trzeba też podkreślić, że Sąd Najwyższy w dotychczasowym orzecznictwie

przyjmował dopuszczalność roszczeń regresowych Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych jedynie w razie istnienia przepisu szczególnego, takiego jak np. art.

197 ustawy z 1933 r., art. 26 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (jedn. tekst: Dz.U. z 1958 r. Nr

23, poz. 97), art. 122 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.) lub

przepisy rozporządzeń komunikacyjnych (por. m.in. uchwały z dnia 15 grudnia

1970 r., III CZP 76/70, OSNCP 1971, nr 7-8, poz. 128 i z dnia 30 października 1976

r., III CZP 34/76, OSNCP 1977, nr 3, poz. 42 oraz wyroki z dnia 14 stycznia 1980 r.,

IV CR 475/79, OSNCP 1980, nr 7-8, poz. 146 i z dnia 16 października 1980 r., IV

CR 496/80, OSNCP 1981, nr 5, poz. 87).

Z tych względów należy uznać, że de lege lata nie ma podstaw do

konstruowania roszczenia regresowego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu

wypłaty zasiłku pogrzebowego, co uzasadniałoby zastosowanie kompensacji

odszkodowania przewidzianego w art. 446 § 1 k.c. i zasiłku pogrzebowego.

Ponieważ nie ma też innych podstaw uzasadniających zaliczanie zasiłku

pogrzebowego należnego na podstawie w art. 77 u.e.r.FUZ na odszkodowanie z

tytułu poniesienia kosztów pogrzebu przysługujące na podstawie art. 446 § 1 k.c.,

Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne jak w uchwale.